Drugi filar ubezpieczeń społecznych

II filar – powszechny system kapitałowy

Wprowadzenie drugiego filaru, czyli elementu kapitałowego jest najbardziej radykalną zmianą w systemie ubezpieczeń społecznych. Na świecie takie systemy nie są czymś nowym. Autorzy polskiej reformy korzystali z pozytywnych i negatywnych doświadczeń innych rządów. Wzorcowym dla nas przykładem jest Chile, kraj budzący podziw zasięgiem i skalą wprowadzonej na początku lat osiemdziesiątych, radykalnej reformy systemu emerytalnego. Mówi się o cudzie gospodarczym jaki stał się, dzięki tej reformie, udziałem Chile. Pieniądze ze składek inwestowane były w chilijską gospodarkę. Zapewniają łatwy dostęp do długoterminowych kredytów, które umożliwiają realizacje śmiałych przedsięwzięć gospodarczych. Wprowadzenie reformy niemal natychmiast przyniosło szereg pozytywnych skutków zarówno w życiu gospodarczym jak i politycznym. Za przykładem Chile poszło wiele krajów np. Peru, Kolumbia, Meksyk i oczywiście Polska. W naszym kraju reforma nie jest jednak tak radykalna.

Docelowo do II filaru mają wejść wszystkie osoby, które podlegają ubezpieczeniu. Jednak na początek składkę na II filar płacą obowiązkowo pracownicy, którzy w momencie wejścia w życie reformy nie ukończyli 30 lat. Musiały one wybrać fundusz emerytalny, do którego wpływa część ich składki, a jeśli tego nie zrobiły przydzielano im fundusz w drodze losowania. Każdy ubezpieczony może wybrać tylko jeden fundusz emerytalny. Osoby miedzy 31 a 50 rokiem życia podejmowały decyzję, czy chcą wejść do nowego systemu czy pozostać w zreformowanym pierwszym filarze. Jeśli wybrały drugą możliwość to będą otrzymywać emerytury tak jak ludzie, którzy w momencie wejścia w życie reformy skończyli 50 lat.

Podstawą drugiego filaru jest kapitalizowana składka. Poborem składki nadal zajmuje się ZUS. Musi on w ciągu 5 dni od otrzymania składki przekazać ją do OFE – pobiera za to opłatę 0,8% składki. Pracownik wybiera fundusz emerytalny do którego będzie przekazywana część jego składki.

Fundusze są otwarte, nie mogą odmówić nikomu prawa przystąpienia jak i wystąpienia z funduszu. Decyzja o przystąpieniu do drugiego filaru jest jednorazowa i nieodwołalna. Istnieje  możliwość przenoszenia zgromadzonego kapitału między funduszami. Podjęcie takiej decyzji w ciągu 24 miesięcy obecności w danym funduszu wiąże się  z opłatą transferową. Jej wysokość zależy od tego jak długo środki lokowane były w funduszu. Im jest on krótszy tym opłata jest wyższa. Ograniczenie to jest wprowadzone, ponieważ częste przenoszenie środków pomiędzy funduszami może niekorzystnie wpływać na ich stabilność.

Organami zarządzającymi funduszami są Powszechne Towarzystwa Emerytalne w postaci Spółki Akcyjnej. Towarzystwo odpowiada za wszelkie szkody spowodowane nienależytym wykonaniem swych obowiązków w zakresie zarządzania funduszem emerytalnym i jego reprezentacji.1

Utworzenie takiego funduszu wymagało zezwolenia Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi, który ma za zadanie chronienie interesów uczestników funduszy (od 31 marca 2002r. zadania należące do UNFE przejęła Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych). KNUiFE powinna być na bieżąco informowana o działalności funduszy. OFE mają obowiązek przesyłania do niej dziennych raportów, zawierających dane dotyczące ilości członków, wysokości środków, które wpłynęły na ich konta, rodzaje i wysokość lokat w poszczególne instrumenty finansowe. Dzięki temu Komisja ma wgląd w bieżąca działalność funduszy i może szybko reagować na ewentualne nieprawidłowości. KNUiFE może cofnąć zezwolenie na prowadzenie działalności jeśli udowodni, że fundusz działa niezgodnie z przepisami ustawy. Taka decyzja jest nieodwołalna. Może także ukarać fundusze grzywną. Wszystkie kontrole Komisji maja na celu ochronę interesów członków funduszy emerytalnych. Przy tych  kontrolach  współpracuje  z  Narodowym Bankiem Polskim, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, Komisją Papierów Wartościowych i Giełd, oraz z różnymi organizacjami społecznymi.1

Wnioski o utworzenie PTE oraz funduszu należało składać łącznie w  Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.2 PTE aby zostać zarejestrowane, musiało spełnić kilka warunków: dysponować kapitałem akcyjnym o równowartości minimum 4 mln. ECU (musiał to być wyłącznie kapitał w postaci pieniężnej wniesiony przed zarejestrowaniem towarzystwa), nie mogło mieć żadnych zaległości podatkowych i zobowiązań z tytułu ubezpieczenia społecznego oraz jego akcjonariusze nie mogli posiadać akcji więcej niż jednego PTE.

Wszystkie fundusze zmuszone są ustawowo do oferowania standardowych emerytur :

  • emerytura indywidualna, która nie może być wypłacana dłużej niż do miesiąca w którym ubezpieczony zmarł,
  • emerytura indywidualna z gwarantowanym okresem płatności, nie krótszym niż 10 lat – wypłacana dożywotnio, a w przypadku śmierci ubezpieczonego w okresie gwarantowanym świadczenie do końca tego okresu jest wypłacane osobie wskazanej przez ubezpieczonego,
  • emerytura małżeńska – płatna do miesiąca, w którym zmarł drugi małżonek, ale umowa przewiduje obniżenia wysokości emerytury płatnej po śmierci jednego małżonka,
  • emerytura małżeńska z gwarantowanym okresem płatności, nie krótszym niż 10 lat – w przypadku śmierci obu małżonków w okresie gwarantowanym świadczenia otrzymuje osoba przez nich wskazana.3

Środki zgromadzone w funduszu emerytalnym będą częścią małżeńskiej wspólnoty  majątkowej i będzie to miało wpływ na wybór wersji wypłaty emerytury. Umowa emerytury indywidualnej może być zawarta jedynie w przypadku wyrażenia na to pisemnej zgody współmałżonka.

Ogromną zaletą drugiego filaru jest to, że kapitał zgromadzony na koncie podlega dziedziczeniu. W przypadku śmierci ubezpieczonego współmałżonkowi przysługuje prawo do połowy środków na rachunku, druga połowa dziedziczona będzie   na  ogólnych   zasadach.  W  przypadku   rozwodu   lub   ustania   wspólnoty majątkowej, decyzje o podziale będzie podejmował sąd. Przyznawana część kapitału nie będzie jednak wypłacana, lecz zostanie przekazana na rachunek współmałżonka w jego funduszu. Jest ona wolna od podatku.

Środki zgromadzone w funduszu emerytalnym przekazywane będą do zakładów emerytalnych z którymi ubezpieczeni zawarli umowę. Członkowie funduszu będą musieli zawrzeć taką umowę nie wcześniej niż sześć miesięcy przed datą przejścia na emeryturę i nie później niż dwa miesiące przed oczekiwaną pierwszą wypłatą emerytury dożywotniej.

Emerytura wypłacana przez zakład  nazywa się dożywotnią, ponieważ jest ona wypłacana na podstawie umowy zawieranej raz na całe życie. Świadczeniobiorca nie będzie mógł przenieść środków do innego zakładu. Wyjątkiem może być jedynie likwidacja bądź ogłoszenie upadłości zakładu z którym zawarł umowę. Nie ma także  możliwości zmiany formy otrzymywanej emerytury. Wyjątek dotyczył będzie tylko osób pobierających emeryturę indywidualną i małżeńską bez gwarantowanego okresu płatności. Te osoby mogą wystąpić o zmianę formy emerytury na formę z gwarantowanym okresem płatności. Emerytura z drugiego filaru będzie wypłacana okresach miesięcznych i indeksowana raz do roku. „Podstawą do indeksacji świadczeń będzie wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych w poprzednim roku kalendarzowym ogłaszany przez GUS”.1 Zakład emerytalny będzie wypłacać emerytury dożywotnie uczestnikom otwartych funduszy emerytalnych oraz świadczenia gwarantowane beneficjentom czyli osobom uposażonym. Zakład będzie gromadził i pomnażał środki na pokrycie zobowiązań wynikających z zawartych umów emerytalnych. Pieniądze przelane z otwartego funduszu  będą lokowane w bezpieczne instrumenty finansowe. Zakłady raz w roku będą porównywały wartość posiadanych aktywów z aktualną wartością zobowiązań wobec emerytów i uposażonych. Jeżeli wyjdzie nadwyżka aktywów nad zobowiązaniami wyższa niż 10%, to zostanie ona podzielona, tak że 75% trafi do świadczeniobiorcy, a 25% zasili środki własne zakładu emerytalnego. O wysokości emerytury kapitałowej będą decydować dwa czynniki: kwota transferowa pomniejszona o ustawowy procent jej wartości przeznaczonej na pokrycie kosztów działalności zakładu oraz wiek osoby ubezpieczonej.


1 G. Uścińska, Emerytury i renty po reformie. Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego

Sp. z o. o., Bydgoszcz 1999, s. 120.

1 KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

2 S. Księżopolski, Dla kogo te fundusze?, „Gazeta Ubezpieczeniowa” wyd. specjalne nr 19.04-19.05.1999r s. 23.

3 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 19.

1 Tamże, s. 21

Pierwszy filar ubezpieczeń społecznych

I filar – repartycyjny, powszechny system rent państwowych

W zreformowanym systemie emerytalnym nasze przyszłe emerytury będą pochodzić z kilku źródeł. W pierwszym filarze świadczenia będą finansowane ze składek płaconych przez osoby pracujące. Podstawą systemu jest indywidualne konto przebiegu ubezpieczenia każdego ubezpieczonego prowadzone w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych3. Rejestrowane na nim są informacje o: wysokości wpłaconych i zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne po odprowadzeniu części składki na fundusz emerytalny,  o przebiegu ubezpieczenia, czyli o okresach opłacania składek i podstawie ich wymiaru, o okresach i  wysokości  pobieranych    zasiłków  i   świadczeń,  o   członkostwie   w   otwartych    funduszach emerytalnych oraz o terminach i wysokości przekazywanych do nich składek, o wysokości dożywotniej emerytury wypłacanej przez zakład emerytalny, o kapitale początkowym oraz inne niezbędne dla ZUS informacje.1 Wszyscy ubezpieczeni  i płatnicy składek (pracodawca) mają swoje indywidualne identyfikatory. Na koncie płatnika są prowadzone rozliczenia należnych składek i innych należności pobieranych przez ZUS. Płatnicy składek mają więcej obowiązków niż do tej pory. Muszą obliczać składki na ubezpieczenie społeczne każdego ubezpieczonego i potrącać je z jego dochodów. Składkę w wysokości 45% płacy brutto płaci pracodawca. Jednak w swoim imieniu tylko 22%. Pozostałe 23% płaci w imieniu pracownika. Pociągnęło to za sobą wzrost wynagrodzenia brutto o 23%, aby pracownicy nie otrzymywali mniejszego wynagrodzenia niż poprzednio.

Zmiany zaszły  także  w  Zakładzie  Ubezpieczeń  Społecznych. W  jego obrębie funkcjonuje Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, który ma rangę państwowego funduszu celowego, powołanego do realizacji zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych. Jego podstawowe zadania to zbieranie składek, wypłata należnych świadczeń i dokonywanie wszelkich operacji finansowych związanych z działalnością. W ramach FUS wyodrębniono  fundusze celowe: emerytalny, rentowy, chorobowy, wypadkowy oraz fundusze rezerwowe. Pomiędzy te fundusze została podzielona składka.

Tabela nr 1. Podział składki na fundusze celowe

Fundusze celowe w ramach FUS Składka

( w % )

 W tym pracodawca

( w % )

W tym pracownik

( w % )

 

Emerytalny      24             12           12
Rentowy      16              8            8
wypadkowy       2              2           —
Chorobowy       3             —            3
Łącznie      45             22           23

Źródło: Reforma sytemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Materiał dla agentów ubezpieczeniowych Commercial Union – Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawa 1999 s.9.

Dla ubezpieczeń emerytalnych utworzony został Fundusz Rezerwy Demograficznej. Gromadzi on środki, które  zostaną  wykorzystane w  przyszłości  na uzupełnienie niedoborów funduszu emerytalnego. Przewiduje się, że nastąpi to w roku 2009, kiedy to świadczeniobiorcami systemu repartycyjnego stanie się powojenny wyż demograficzny. FRD przez jakiś czas będzie mógł lokować środki w bony i obligacje skarbowe oraz inne papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa, a następnie ZUS powierzy zarządzanie środkami FRD odpowiedniej instytucji sektora usług finansowych.1

Pierwszy filar zmodyfikowany został poprzez wprowadzenie Międzypokoleniowego  Kapitału  Uprawnień  Emerytalnych. Dla osób, które nie ukończyły 50 lat ustawodawca przewiduje ustalenie i przyznanie kapitału początkowego. Jest to kapitał będący odzwierciedleniem dotychczasowych uprawnień  emerytalnych  jakie  ubezpieczony  nabył  do  dnia 31 grudnia 1998 roku.2 „Kapitał początkowy ustala się osobom, których okresy składkowy i nieskładkowy  wynoszą  co  najmniej  6  miesięcy  i  1 dzień”.3 Wysokość ustalonego i  przyznanego  kapitału  określa  w  znacznym  stopniu  wartość  przyszłej  emerytury  z  pierwszego  filaru. Ma  on  być wyliczony  przez  ZUS  najpóźniej do końca 2004 roku. Kapitał początkowy będzie stanowił wartość hipotetycznej emerytury  ustalonej  na  dzień  1  styczna  1999  roku  pomnożonej  przez przeciętne  dalsze  trwanie  życia  dla  osoby w wieku 62 lata (współczynnik obliczany przez GUS). Średnie  oczekiwane  dalsze  trwanie  życia  jednakowo  dla mężczyzn i  kobiet  w  przypadku  osoby  62  letniej  obliczone  w  1995 roku wyniosło  16,61  lat. W skład  hipotetycznej  emerytury  wchodzą: pewien odsetek kwoty  stanowiący  24%  średniego  wynagrodzenia  w  gospodarce  krajowej czyli tzw.  kwota  bazowa,  po 1,3%  podstawy wymiaru emerytury za każdy rok składkowy,  czyli  okresy  pracy  i  inne  okresy  zaliczane  jako  składkowe  i  po 0,7%  podstawy  wymiaru  za  każdy  rok  nieskładkowy,  czyli  okresy, które w starym  systemie wpływały na wysokość emerytury.4 Podstawą wymiaru hipotetycznej   emerytury   będzie  średnie  wynagrodzenie  pracownika  z  wybranych  przez  niego  10 kolejnych  lat  z ostatnich 20 lat kariery zawodowej.  Stan    konta   MKUE   jest   uzależniony  od  wysokości  ustalonego  i   przyznanego kapitału początkowego, powiększonego o kwoty przekazywanych składek ubezpieczeniowych. MKUE jest jedynie kontem uprawnień Nie ma na nim faktycznych  sum,  gdyż  wpłacane  składki  są  przekazywane  na wypłaty świadczeń.   Jest   kapitałem  fikcyjnym,  który  daje  jedynie  prawo  do otrzymywania w  przyszłości  dochodu  w  postaci  emerytury,  finansowanej przez kolejne pokolenia   i   którego   nie   można  dziedziczyć.  Na  indywidualnym   koncie ubezpieczonego w pierwszym filarze będzie odnotowana kwota pieniężna stanowiąca  podstawę do wyliczenia  świadczenia  emerytalnego. Jego wysokość wyniknie  z  podzielenia  wartości MKUE  przez   przeciętne  dalsze  trwanie  życia dla osoby w wieku, w jakim znajduje się obecnie pracownik przechodzący na emeryturę.1

Nowy system zachęca do przedłużenia okresu pracy zawodowej. Zdefiniowany jest tylko minimalny wiek emerytalny. Osoby, które decydują się na dalszą pracę, automatycznie zwiększają sumę zebraną na swoim koncie przez dodatkowe składki i przez to, że nie wykorzystują  zebranych już tam pieniędzy. Im dłużej będą pracować tym więcej pieniędzy zostanie uzbieranych do podziału  w okresie emerytalnym. Wyższe będą także miesięczne świadczenia, ponieważ suma zgromadzona na koncie będzie podzielona na mniejszą ilość miesięcy rozumianych jako średnia oczekiwana długość życia.2

W projekt reformy wpisane zostały tzw. rozwiązania pomostowe. Mają one służyć temu, aby przejście ze starego systemu do nowego, w którym nie ma miejsca na finansowanie branżowych przywilejów emerytalnych ze składek wszystkich ubezpieczonych, było w miarę możliwości łagodne. Dotyczy to osób , które pracują w warunkach szkodliwych lub specjalnych i korzystały dotychczas z rozbudowanego systemu przywilejów emerytalnych, z możliwością przejścia na wcześniejszą emeryturę włącznie.3 Pomostem między starym, a nowym systemem jest ustalenie rekompensat dla osób, które do tej pory korzystały z tych przywilejów, w zamian za ich utratę.

Wprowadzenie reformy wymaga okresu przejściowego. Nie można szybko zmienić systemu ze względu na zobowiązania jaki ma on wobec osób już pracujących.  Zakłada  się,  że okres ten będzie miał trzy etapy. Pierwszy to lata 2000 – 2015 kiedy większa część społeczeństwa zacznie płacić składki do nowego systemy. Drugi etap zakończy się ok. roku 2030 i oczekuje się, że większość osób będzie pobierać świadczenia z nowego systemu. Ostatni etap trwać będzie dopóty, dopóki przy nie zmienionej stopie zastąpienia będzie można obniżyć wysokość składki emerytalnej.1


[1]  Kwiatkowska, Reforma…, s. 11.

1 G. Siepielska – Bałaban, abc reformy…cz.2, s. 11.

2 Zerowy kapitał początkowy, „ Gazeta Ubezpieczeniowa” wydanie specjalne nr 6 z 11.1999 r. s. 12

3  B. Wiktorowska, Pieniądze za pracę. „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 40 z 6.02.2000 r., s. 23

4  G. Siepielska – Bałaban, abc reformy…cz.2, s. 20.

Tamże, s. 24.

S. Domański, Wschodzące…, s. 146.

3 Emerytury wcześniejsze i pomostowe, Dodatek specjalny, „Gazeta Prawna”  nr 119 z 21-23.06.2002, s. 4.

1  S. Domański, Wschodzące…, s. 147.

Podsumowanie pracy mgr

Jednolity rynek ubezpieczeniowy daleki jest od unifikacji i długo jeszcze taki pozostanie, gdyż problemów związanych z różnicami językowymi i kulturowymi nie można rozwiązać za pomocą zbioru regulacji. Tworzenie wspólnego rynku, jak również dołączanie nowych państw do już stworzonych podstaw, przebiegało różnie w zależności od sytuacji panującej w danym kraju. W pracy starałam się przedstawić jak Wielka Brytania współtworzyła jednolity rynek ubezpieczeniowy i jak Polska od paru lat przygotowuje się do integracji. Obydwa rynki znacząco się od siebie różnią. Kiedy w 1991 roku w Polsce dopiero rozpoczynała się prawdziwa działalność ubezpieczeniowa w Wielkiej Brytanii istniały już 202 firmy ubezpieczeniowe prowadzące tylko ubezpieczenia na życie i emerytalne i 64 firmy zajmujące się zarówno ubezpieczeniami na życie jak i non-life. Jednak już na początku lat dziewięćdziesiątych brytyjscy ubezpieczyciele trafnie ocenili potencjał jakim dysponował (i w dużej mierze wciąż dysponuje) polski rynek ubezpieczeniowy. Świadczyć o tym może spektakularny sukces Commercial Union w sektorze ubezpieczeń na życie czy wieloletnia współpraca polskich ubezpieczycieli z Lloyds’em.

Wielka Brytania odegrała znaczącą rolę przy współtworzeniu jednolitego rynku a rola Polski sprowadza się tylko do dostosowania się. Jednak to „tylko” to już parę lat pracy za nami i o wiele cięższe przed nami. Aspektem dość często lekceważonym w procesie integracji z Unią Europejską są dostosowania realne. Polska tylko wtedy będzie mogła korzystać z wszystkich profitów jakie oferuje ponadnarodowa integracja, jeśli będzie mogła w niej realnie uczestniczyć. Dostosowania formalne są niezwykle istotne ale nie są jedynymi. Polski rynek ubezpieczeń na życie, w dobie wchodzenia naszego kraju do Unii Europejskiej, boryka się z wieloma trudnościami. Braki w doświadczeniu nowopowstałych firm ubezpieczeniowych oraz zbyt niskie zasoby finansowe tych zakładów mogą doprowadzić je do bankructwa lub do przejęcia przez inne towarzystwa. Państwo, poprzez powołanie Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń częściowo uzdrowiło polski sektor ubezpieczeniowy, jednak brak zastrzyku kapitałowego jest problemem, na który PUNU nie ma żadnego wpływu.

Jedną z wielu różnic miedzy polskim rynkiem ubezpieczeniowym a rynkami ubezpieczeniowymi Unii Europejskiej jest postawa państwa wobec sektora ubezpieczeń na życie. Państwo powinno pamiętać, że sektor ubezpieczeniowy wpływa na całą gospodarkę narodową i od utrzymania jego pozycji zależy przyszłość całego państwa. Większość krajów, z różnych powodów ekonomicznych i politycznych, popiera działalność własnego kapitału na rynku usług kapitałowych, w tym także usług ubezpieczeniowych. Ze względu na silne powiązania z innymi działami jest to strategiczny punkt dla gospodarki z punktu widzenia rozwoju gospodarczego.

Istotne jest również włączenie ubezpieczeń na życie w ramy polityki podatkowej, co ma miejsce w Wielkiej Brytanii a nie występuje w Polsce. W szczególności dla polityki finansowej państwa atrakcyjne są takie produkty, które zawierają element oszczędzania (np. ubezpieczenie na życie z funduszem inwestycyjnym), ponieważ zapewniają one akumulacje kapitału w firmach ubezpieczeniowych. Środki te są lokowane przez zakłady ubezpieczeń na rynku kapitałowym. Dlatego tez państwa poprzez tego typu działania nie tylko odciążają w przyszłości publiczny system zabezpieczenia społecznego, lecz również pobudzają rozwój rynku finansowego w chwili obecnej.

Efekty stworzenia jednolitego rynku ubezpieczeniowego nie są jednakowe dla wszystkich krajów członkowskich i z pewnością nie będą tożsame dla krajów pretendujących. W przypadku Wielkiej Brytanii, która od dawna nie miała ograniczeń dewizowych i stosowała dość liberalne reguły dostępu do rynku, ustanowienie zintegrowanego rynku finansowego nie wpłynęło w sposób znaczący na zmianę warunków konkurencji na rynku wewnętrznym. Natomiast zniesienie ograniczeń przez inne kraje dało brytyjskim instytucjom finansowym dodatkowe możliwości działania na rynkach, które jeszcze niedawno były trudno dostępne. Zupełnie inne konsekwencje będą ponosić kraje, które były mało otwarte na konkurencję (np. Niemcy) lub całkowicie zamknięte (np. Polska).

Firmy zagraniczne wchodzące na polski rynek dysponować będą takim atutem jak lepsze zabezpieczenia kapitałowe. Będą one w stanie szybko sprowadzić i dostosować do polskich warunków zaawansowane formy działalności stosowane na zachodzie, w czym mają duże doświadczenie. Z pewnością konkurować będą także skutecznie na rynku pracy o najlepszych pracowników.

Polscy ubezpieczyciele nie stoją jednak na pozycjach straconych. Rynek ubezpieczeniowy w Polsce opiera się w znacznym stopniu na wiarygodności i tradycyjnych powiązaniach a wszelkie prognozy ekonomiczno-społeczne rokują jego niezakłócony rozwój.

System emerytalny Wielkiej Brytanii

kontynuujemy pracę mgr z zeszłego miesiąca

W Wielkiej Brytanii pierwszy system emerytalny powstał w roku 1908. Stało się to pod silnym naciskiem związków zawodowych. Dotychczasowe zabezpieczenia dotyczyły głównie chorób, a bardzo rzadko zapewniało skromne emerytury.

Wielka Brytania jako jedyny kraj europejski poradziła sobie z problemem związanym ze wzrostem wydatków publicznych na emerytury i podnoszeniem składki. Miała jednak ułatwione zadanie, ponieważ złożyły się na to łagodny przebieg procesów demograficznych, rozwój mieszanego zabezpieczenia społecznego, oraz stopniowe reformy systemu emerytalnego, które były wdrażane przez wiele lat. Jednak utrzymanie kontroli nad wydatkami niosło za sobą pewne koszty, które odbiły się na niższych dochodach pewnej części świadczeniobiorców. Prawdopodobnym efektem reformy będzie coraz większe zróżnicowanie między zamożnymi i biednymi emerytami.

Całym zabezpieczeniem społecznym zarządza Ministerstwo Zabezpieczenia Społecznego, na czele którego stoi sekretarz stanu ds. zabezpieczenia społecznego.1

W Wielkiej Brytania system zabezpieczenia emerytalnego jest mieszany. Występuje zarówno repartycyjny jak i kapitałowy sposób finansowania. Składa się na niego kilka podsystemów emerytalnych. Na pierwszy plan wysuwa się emerytura bazowa z Krajowego Systemy Ubezpieczeniowego. Ma ona charakter obowiązkowy dla wszystkich, którzy są  zatrudnieni i płacą składki do KSU. Jest to system działający na typowo repartycyjnych zasadach finansowania. W funduszu KSU zapisywane są wpływy i wydatki. Budżet KSU włączony jest do budżetu państwa i zarządzany  przez Ministerstwo ds. Zabezpieczenia Społecznego. Uprawnienia do tego świadczenia nabywa ubezpieczony, który opłacał składki przez co najmniej 90% pełnego okresu ubezpieczenia. Do stażu ubezpieczeniowego zaliczane są jednak także lata spędzone poza rynkiem pracy, lecz przeznaczone na kształcenie w pełnym wymiarze, okres rejestrowanego bezrobocia, lata opieki nad dzieckiem w wieku szkolnym lub osobą niepełnosprawną. Ich składki są w tym okresie kredytowane. Mężczyźni mogą otrzymywać świadczenia bazowe po ukończeniu 65 lat, a kobiety 60 lat. Nie ma możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę.1 Średnia długość życia dla mężczyzn wynosi 81 lat, a dla kobiet 86, więc średni okres przebywania na emeryturze wynosi odpowiednio 16 i 26 lat.2 Ciężar płacenia składek ponoszą pracodawcy i pracownicy. Pobierana jest ona poprzez bezpośrednie płatności pracodawcy w formie podatku do funduszu płac.3 Stopa składki jest progresywna i zależy od wysokości zarobków. Wyznaczone są jednak pewne limity. Jeżeli pracownik zarabia poniżej dolnego limitu wtedy składka nie jest pobierana. Jeśli natomiast zarabia powyżej górnego limitu to składkę płaci tylko od części zarobków do tego limitu. Składka pracownicza wynosi od 3% zarobków, a wraz ze wzrostem dochodów podnosi się maksymalnie do 10,2%. Pracodawca płaci od 10% płacy brutto, jeśli przekracza ona dolny limit, ale nie ma żadnych ograniczeń co do maksymalnego pułapu składki. Jeśli pracownik wyłączy się z dodatkowego systemu państwowego SERPS na rzecz uczestnictwa w systemie zakładowym lub emerytury indywidualnej to składka pracownika na KSU obniża się o 1,8 % natomiast pracodawcy o 3%. Wśród wpływów funduszu  60 – 70% stanowią składki, a ich udział cały czas rośnie. Udział we wpływach mają także nadwyżki, które przechodzą na rok następny jako bilans otwarcia. W 1988 roku została natomiast zniesiona zasada udziału Skarbu Państwa w funduszu. Wydatków na emerytury nie można porównać z wpływami ze składek, ponieważ brakuje wyodrębnienia finansowego zabezpieczenia emerytalnego, czyli jedna składka jest przekazywana na wszystkie świadczenia składkowe. „Repartycyjny sposób finansowania systemu oznacza, że nie istnieją żadne kapitalizowane środki funduszu, do którego uczestnicy systemu mogliby posiadać roszczenia. Poziom płaconych składek i wysokość wypłacanych świadczeń mogą być corocznie zmieniane decyzją rządu i zarówno ubezpieczeni, jak i świadczeniobiorcy KSU nie mają prawa kwestionować zmian dotyczących poziomu emerytur.”4  Do  roku  1989,  aby  uzyskać  uprawnienia  do świadczeń  emerytalnych

trzeba było zaprzestać regularnej pracy. Mogła ona być wykonywana jedynie w niewielkim wymiarze czasu, a zarobki nie mogły przekraczać określonej kwoty. Obecnie ten warunek już nie istnieje.1 Świadczenia z emerytury bazowej wypłacane są na jednakowym poziomie. Jeśli ubezpieczony opłacał składki przez okres mniejszy niż 90% pełnego okresu ubezpieczenia to otrzymuje świadczenia w niepełnym wymiarze. Emeryturę bazową obniża się o 2,5% za każdy rok brakujący do obowiązkowego stażu. Osoby, które nie mają własnego stażu ubezpieczeniowego mają prawo do dodatku dla osób pozostających na utrzymaniu innych. Emerytura bazowa nie wystarcza na utrzymanie osoby w podeszłym wieku. Jej poziom jest niższy niż poziom zasiłków z pomocy społecznej, do których uprawnione są wszystkie osoby starsze z niskimi dochodami.

Drugim podsystemem jest państwowy system emerytur zależnych od zarobków (SERPS). Jest to młody system, a uprawnienia do niego nabywane są dopiero od 1978 roku. Uważany jest jako emerytura dodatkowa, a wprowadzony został po to aby poprawić relacje dochodów emerytów w stosunku do ich zarobków. Wysokość tej emerytury zależy od wysokości zarobków w okresie, w którym dana osoba opłacała składki. Według pierwotnego projektu miała ona stanowić 25% średnich zarobków ubezpieczonego z 20 najlepszych lat, czyli takich, w których uzyskiwał największe wynagrodzenie. Obecnie jest to 20% zarobków danej osoby z całego okresu jej życia zawodowego. Podobnie jak pierwszy system jest repartycyjny oraz obowiązkowo obejmuje wszystkich pracujących i płacących składki na system KSU. Z uczestnictwa w nim wyłączone mogą być tylko osoby, które zdecydowały się wybrać rozwiązania alternatywne czyli emerytury indywidualne, lub zakładowe. Jest to możliwe jeśli świadczenia wypłacane przez alternatywny system nie są niższe od emerytury wypłacanej przez SERPS (wiąże się to także z opłacaniem niższych składek). Osoby pozostające w SERPS płacą dodatkową składkę, która wynosi 4,8% zarobków.  Proces administrowania, pobierania składek i warunki nabycia świadczeń są takie same jak w przypadku emerytur bazowych.

Emerytury zakładowe rozpoczynają część kapitałową brytyjskiego systemu. Pracodawcy tworzą zakładowe plany emerytalne, a ich pracownicy mogą, na rzecz przyłączenia się do tych planów, wyłączyć się z systemu SERPS. Warunkiem jest jednak  wypłacanie  przez  system  zakładowy świadczeń  nie   mniejszych od  tych oferowanych przez SERPS. Możliwe jest także jednoczesne członkostwo w obu tych systemach i nabycie uprawnienia do obydwu świadczeń dodatkowych. Składki w tym systemie płacone są w relacji do zarobków. Systemy zakładowe są głównie finansowane  w sposób kapitałowy, istnieje duże ich zróżnicowanie. Wynika to z tego, że są one organizowane i prowadzone przez różnych pracodawców. Największą różnicą jest sposób nabycia uprawnień do świadczeń. Istnieją systemy o określonym świadczeniu, w których uprawnienia do emerytur są gromadzone zgodnie z okresem płacenia składek, a świadczenia liczone są w odniesieniu do pensji jaką pracownik otrzymywał w ostatnim roku przed przejściem na emeryturę, bądź do średnich zarobków z kilku ostatnich lat lub też do najwyższych płac osiągniętych w ostatnich kilku latach. Świadczenia wypłacane są jako miesięczny dochód, który ustala się w relacji do określonej części ostatnich zarobków. Do tego typu systemów zakładowych należy zdecydowana większość, bo ok. 95% uczestników planów zakładowych.

Drugim rodzajem systemów zakładowych są systemy o określonej składce, w których uprawnienia gromadzi się poprzez wpłacanie składek na fundusz, a świadczenia są obliczane biorąc pod uwagę całość wpłaconych kwot w okresie pracy oraz zyski z lokat zgromadzonego kapitału. Z tego rodzaju świadczeń najczęściej otrzymuje się wypłatę w formie jednorazowej kwoty.1

Prawie wszystkie zakładowe systemy opierają się na  pełnej kapitalizacji składek. Zgromadzone środki są inwestowane. Nie ma praktycznie żadnych ograniczeń dotyczących formy inwestycji. Środki funduszu nie mogą jednak finansować rozwoju firmy, w której powstał dany plan. Składki podzielone są między pracownika (przeciętnie 5 – 7%) i pracodawcę (przeciętnie 4 – 6%). W planach o określonej składce odpowiedzialność pracodawcy ogranicza się do wnoszenia składki w formie procentu od wypłacanych zarobków. W programach o określonym świadczeniu związek między emeryturą i składkami płaconymi w okresie  aktywności zawodowej jest dosyć luźny.  Świadczenie ustalone w momencie przejścia na emeryturę nie podlega zmianom i nie maja na nie wpływu nawet wyniki działalności inwestycyjnej  funduszu.   Na  pracodawcy  ciąży  duża  odpowiedzialność,  bowiem w momencie wystąpienia jakichkolwiek strat zaistniałych w funduszu musi on je pokryć.

Drugą częścią kapitałową są emerytury indywidualne, które są osobistymi rachunkami oszczędzania na starość. Kumulowane są na nich środki, które następnie poprzez pośredników są inwestowane. Jest to bardzo dobre wyjście dla osób, których pracodawcy nie zorganizowali zakładowych planów emerytalnych. Na rzecz emerytur indywidualnych można wyłączyć się z SERPS. Rząd aby zachęcić do tego kroku ustanowił minimalną dopuszczalną wysokość składki na poziomie 4,8% zarobków. Pracodawcy na rzecz emerytur indywidualnych nie wnoszą żadnych składek. Uczestnicy gromadzą środki w planach indywidualnych, które są zarządzane przez instytucje finansowe i mogą wybierać różne możliwości inwestowania. Mogą to być na przykład inwestycje w papiery rządowe o stałej stopie procentowej, obligacje z indeksowanym oprocentowaniem, akcje przedsiębiorstw, udziały w funduszach powierniczych czy fundusze ubezpieczeń na życie.1 Coraz więcej jest jednak przypadków, że pośrednicy zamiast inwestować w interesie oszczędzającego interesują się własnymi zarobkami przez co kapitał uzyskiwany z tej formy oszczędzania nie jest taki jak oczekiwany. Jest to młody sektor emerytur i  potrzeba jeszcze wielu lat aby emerytury indywidualne stanowiły znaczący wkład do dochodów emerytów. To czy ten system okaże się skuteczny zależeć będzie w głównej mierze od strategii inwestowania instytucji finansowych oferujących produkty emerytalne.

Składki wpłacane do systemów indywidualnych jak i systemów zakładowych, a także ich zyski z inwestycji nie podlegają opodatkowaniu. Świadczeni z nich wypłacane objęte są natomiast podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Przedstawione źródła świadczeń nie są jedynymi dochodami emerytów. Dzięki temu, że żaden z systemów emerytalnych nie uzależnia wypłaty świadczeń od zaprzestania pracy zarobkowej, emeryci, głównie młodsi, otrzymują emeryturę i jednocześnie wykonują pracę zarobkową. Niektórzy mają także dochody z oszczędności o charakterze innym niż emerytalne.

W Wielkiej Brytanii  istnieją także emerytury nieskładkowe, które są  finansowane z ogólnych dochodów podatkowych państwa, a przysługują osobom zamieszkałym w Wielkiej Brytanii, które nie nabyły uprawnień do emerytury składkowej. Większość emerytur nieskładkowych jest równa i odpowiada 60% emerytury podstwowej.2

Tendencja wzrostowa cen akcji, dominująca w latach 90 tych, spowodowała, że przedsiębiorstwa były w stanie finansować koszty funkcjonowania programów emerytalnych z zysków. W 2001 roku, z powodu spadku cen akcji, zdolność niektórych funduszy emerytalnych do finansowania zobowiązań utrzymała się na poziomie 90% wskaźnika, który wyznacza jego minimalny poziom. Jest to szczególnie duże zagrożenie dla podmiotów o słabszej kondycji finansowej, lub takich które popełniają błędy przy zarządzaniu aktywami. Wiele Towarzystw miało problemy, które wynikały z błędów popełnionych w zarządzaniu powierzonymi funduszami, typowe dla tradycyjnych metod funkcjonowania sektora finansowego w Wielkiej Brytanii. Główne przyczyny to zbyt duża swoboda w podejmowaniu decyzji, brak bieżącej kontroli nadzoru nad funkcjonowaniem funduszy, silnej preferencji dla obarczonej wysokim ryzykiem struktury portfela inwestycyjnego oraz braku kontroli polityki inwestycyjnej przez nadzór. Należało podjąć działania usprawniające funkcjonowanie sektora ubezpieczeń emerytalnych, które miały zapewnić bezpieczeństwo dochodów emerytalnych uczestników systemu. Zarządy firm zarządzających funduszami mają obowiązek przedstawiania półrocznych raportów o stosowanych procedurach inwestycyjnych, oraz metodach obniżania kosztów zarządzania rachunkami. Duże instytucje zostały zmuszone do podjęcia działań zmierzających do obniżenia kosztów i opłat pobieranych z tytułu zarządzania programem.1


1 Bazowe systemy… tom I. s. 78.

1 Ubezpieczenia emerytalne w  Unii Europejskiej, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 25 z 18.06.2002 r. s. 6

2  Why you need a pension. (www.pensionsorter.co.uk).

3 Systemy i reformy emerytalne –  raport końcowy projektu Phare. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych,

Warszawa 1997, s. 54

4 Tamże, s. 55.

 1 Bazowe systemy… tom I. s. 92.

1 Systemy i reformy…, s. 56.

1 Tamże, s. 60.

2 Bazowe systemy… tom I. s. 98.

1 Bezpieczeństwo …, s. 98

System emerytalny Szwecji

W Szwecji do niedawna przeważał system repartycyjny. Składał się z dwóch części systemu bazowego i systemu uzupełniającego. Pierwszy był publicznym systemem repartycyjnym o określonym świadczeniu. Był obowiązkowy. Wypłacał jednakowe świadczenia dla wszystkich. Świadczenia indeksowane były w oparciu o wzrost cen. Finansowany był z podatków od płac, a wspomagany z podatków ogólnych budżetu. Uprawnienia do niego zależały od posiadania prawa zamieszkania. Drugi system, zwany emeryturą uzupełniającą (ATP) także był publiczny, finansowany repartycyjnie, częściowo z podatków od płac, a częściowo z dodatkowej składki wpływającej na wzrost przyszłych świadczeń. System ten posiadał fundusz rezerwowy, a wspomagany był z odsetek od zainwestowanych składek. Wysokość świadczenia obliczana była w oparciu o średnie dochody z 15 najlepszych lat. Składki płacono od całego dochodu, przez wszystkie lata. Minimalnym czasem pracy uprawniającym do otrzymywania emerytury uzupełniającej były 3 lata, a do emerytury w pełnym wymiarze 30 lat.

System ten był niewypłacalny. Był niestabilny, nieprzewidywalny i wrażliwy na wzrost gospodarczy. Przez to, że związek pomiędzy wysokością składek a uzyskiwanymi świadczeniami był znikomy przyczyniał się do poważnych i nadmiernych obciążeń. Powodował wysoki podatek krańcowy, szczególnie w grupach o niskim dochodzie. Był  bardzo wrażliwy na zmiany demograficzne. Szwecja ma jedną z najstarszych populacji na świecie. Na 100 osób czynnych zawodowo przypada 30 emerytów.1 Według prognoz liczba ta w 2030 roku może wzrosnąć do 40. Starzenie się populacji powoduje zwiększenie stopy składek lub zmniejszenie świadczeń emerytalnych.

Tabela nr  12. Struktura wiekowa populacji w Szwecji
 

Lata

Procent osób czynnych zawodowo Procent osób na emeryturze Współczynnik obciążenia ludźmi starymi
1960        58           12         0,20
1980        57           16         0,29
1994        58           17         0,30
2000        58           17         0,29
2010        57           18         0,32
2020        56           21         0,37
2030        55           22         0,40

Źródło: Systemy i reformy…, s. 207

Nowy system został wprowadzony 1 stycznia 1999 roku. Istnieje w nim silny związek pomiędzy wysokością płaconych składek i otrzymywanych świadczeń. Dawna emerytura została zastąpiona emeryturą dochodową. Jest to system publiczny. Obowiązek uczestnictwa w nim mają wszyscy pracujący. W znacznej części, bo aż w 90%, system ten jest finansowany repartycyjnie, a w 10% kapitałowo. Jest to system o określonej składce, oparty na osiągniętych dochodach w ciągu całego okresu aktywności zawodowej. Stopa składki została wyznaczona na 18,5%. 16,5% jest przeznaczone na repartycję środków, a 2% jest kapitalizowane. Składka jest podzielona równo pomiędzy pracodawcę i pracownika Indeksacja odbywa się w relacji do wzrostu gospodarczego, a świadczenia zmieniają się wraz ze zmianą oczekiwanego trwania życia.1

Oprócz emerytury dochodowej istnieje także emerytura gwarantowana, która zastępuje emeryturę podstawową. Jest głównie przeznaczone dla ludzi o niskich dochodach i jest uzależniona od sytuacji materialnej. Jest to także system repartycyjny i obowiązkowy. Wysokość świadczeń z tej emerytury jest zależna od wysokości emerytury dochodowej.  Nie istnieje pojęcie pełnej emerytury repartycyjno – kapitałowej, ponieważ jej wysokość zależy od składek płaconych od wynagrodzeń.2 Emerytura gwarantowana wymaga 40 lat zamieszkania w kraju, a przy krótszym pobycie  świadczenie jest odpowiednio redukowane. Normalnym wiekiem przejścia na emeryturę  jest  65  lat.3  Dla  osób  przechodzących  na  wcześniejszą  emeryturę świadczenie także jest redukowane. Emerytura gwarantowana indeksowana jest wraz ze wzrostem inflacji a nie wynagrodzeń, tak więc niska stopa wzrostu gospodarczego oznacza wzrastającą część emerytów uprawnionych do pobierania świadczenia gwarantowanego.

Do nowego systemu będą należały osoby urodzone po roku 1953. Osoby urodzone przez rokiem 1934 otrzymują jedynie zreformowaną emeryturę gwarantowaną, a urodzeni w latach 1938– 1953 będą należeć zarówno do starego jak i do nowego systemu.1 W tej grupie jednak możliwość wpłacania składek do kapitałowej części systemu mają tylko osoby urodzone po 1944 roku.

Okres transformacji będzie jednak długi. Zakłada się, że jeszcze w 2040 roku żyli będą ludzie, którzy gromadzili uprawnienia do świadczeń w starym systemie. Do sfinansowania okresu przejściowego będą wykorzystywane fundusze rezerwowe systemu ATP.


1 Pension reform (www.sccc.ca).

1 Systemy i reformy…, s. 220.

2 Ubezpieczenia emerytalne… s. 6.

3 Planning your stay. (www.his.se).

 1 Social insurance in Sweden, no 1, March 2001, Ministry of Health and Social Affairs. (www.regeringen.se)

Historia ubezpieczeń na życie w Polsce do roku 1989

Historia ubezpieczeń na życie w Polsce obejmuje okres około 130 lat. Jest to niewiele chociażby z dwóch powodów. Po pierwsze ubezpieczenia na życie są umowami długoterminowymi, a po drugie rynek brytyjski, który podaje jako drugi przykład w pracy, jest rynkiem, na którym po raz pierwszy na świecie pojawiły się ubezpieczenia na życie i to już w 1583 roku. Rozwój ubezpieczeń na życie przebiegał inaczej w Polsce i Wielkiej Brytanii i obecnie rynki te znacząco się od siebie różnią. Jednak za parę lat polski i brytyjski rynek ubezpieczeń na życie będą partnerami w ramach współpracy europejskiej dążąc do zbieżnych celów i działając w ramach tego samego ustawodawstwa.

Rozwój ubezpieczeń na życie w pierwszej kolejności związany był ze wzrostem zamożności społeczeństwa. Wraz ze wzrostem PKB per capita, który jest podstawowym wyznacznikiem gospodarczego stanu danego kraju, wzrastają także wydatki na ubezpieczenia na życie. Na przykład wraz ze wzrostem PKB w Wielkiej Brytanii (średnie tempo wzrostu w latach 1989 – 1994 wyniosło 1,8%) wzrastały wydatki na ubezpieczenia na życie (z 1035 funtów szterlingów w 1990 r. do 1242 w 1994r.).

W polskich warunkach rozwój ubezpieczeń przypadł na wiek XIX. Pierwszym polskim zakładem ubezpieczeń na terenie zaboru austriackiego było Krakowskie Towarzystwo Wzajemnych Ubezpieczeń założone w 1868 roku w Krakowie, które rok później rozpoczęło prowadzenie ubezpieczeń na życie. Funkcjonowało ono na zasadach zbliżonych do dzisiejszych towarzystw ubezpieczeń wzajemnych; na pierwszym miejscu było zapewnienie ochrony zrzeszonym uczestnikom a nie – jak dla firmy komercyjnej – wypracowanie jak największego zysku. Drugim z kolei polskim zakładem ubezpieczeń założonym w 1873 roku w byłym zaborze pruskim, była „Vesta” Bank Wzajemnych Ubezpieczeń w Poznaniu. W 1910 roku już ponad 40 tys. osób miało wykupione polisy ubezpieczeniowe na swoje życie. Szybszy rozwój tych ubezpieczeń nastąpił w początkach XX wieku, kiedy niemal jednocześnie w 1911 powstały Krajowy Zakład Ubezpieczeń na Życie w Poznaniu, Zachodnio-Pruski Krajowy Zakład Ubezpieczeń na Życie w Gdańsku oraz „Karpatja” na terenie zaboru austriackiego.

Zrozumiałym jest fakt jak bardzo działania podczas pierwszej wojny światowej zahamowały rozwój ubezpieczeń na życie. Ich odrodzenie utrudniała także występująca po wojnie bardzo silna inflacja. Tym niemniej coraz większa liczba zakładów ubezpieczeń na życie podejmowała w tym czasie działalność; prywatnych lub publicznych, krajowych lub zagranicznych, takich na przykład jak: Assicurazioni Generali z Triestu (który notabene po prawie 50 latach powrócił w ubiegłym roku do Polski) czy The Prudential Assurance Company Ltd. z Londynu.

W okresie międzywojennym rozwój ubezpieczeń na życie postępował szybko. Rosła liczba zawartych ubezpieczeń, która w roku 1929 osiągnęła 133,7 tysiąca, w 1934 roku 192,3 tysiąca i w 1937 roku 262,3 tysiąca.

Druga wojna światowa zamroziła portfele ubezpieczeniowe; nie były realizowane świadczenia ani nie zawierano nowych umów ubezpieczenia. Zagraniczni ubezpieczyciele opuścili nasz kraj, a z rodzimych firm przetrwało zaledwie parę.

Zmiany ustrojowe i polityczne jakie nastąpiły w Polsce po II wojnie światowej otworzyły nowy etap w czterdziestopięcioletnim okresie funkcjonowania ubezpieczeń w warunkach gospodarki socjalistycznej. Charakterystyczną cechą w tym systemie było oparcie ich działalności na państwowym monopolu oraz przymusie ubezpieczenia. Lata 1945 – 1951 to okres odbudowy i przebudowy organizacji ubezpieczeń w nowo tworzących się warunkach społeczno-gospodarczych. Do prowadzenia ubezpieczeń na życie upoważnione zostały: Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych i Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych w Poznaniu, a także PKO jednak już od 1949 roku całość przejął Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych, przekształcony w 1952 roku w Państwowy Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych. Jednak ubezpieczenia na życie, jako dobrowolne ubezpieczenia ludności, występowały w bardzo małym zakresie. Świadczy o tym struktura zbioru składki portfela na koniec 1951 r., gdzie ubezpieczenia dobrowolne stanowiły tylko 6,1%. W roku 1948 zawarto jedynie 477 jednostkowych ubezpieczeń na życie. W dużej mierze przyczyniły się do tego dwa czynniki: niski poziom stopy życiowej w społeczeństwie, które dopiero co zaczynało na nowo organizować swoje życie po wojnie i miało wiele innych potrzeb do zaspokojenia w pierwszej kolejności a poza tym brak rzetelnej informacji na temat ubezpieczeń. Jedyny gracz na rynku dyktował warunki a indywidualnym ubezpieczeniom na życie nie przypisywano znaczącej roli. Podstawowe ubezpieczenie na życie oferowane wtedy obejmowało zarówno ubezpieczenie ryzyka na wypadek śmierci jak i ubezpieczenie kapitałowe tj. na wypadek śmierci i dożycia.

Lata 1952 – 1984 charakteryzują się scentralizowanym i w pełni państwowym monopolem ubezpieczeniowym. Monopol ten stał się jednocześnie podstawowa zasadą organizacji ubezpieczeń w Polsce Ludowej do 1984 r., stanowiąc jedną z podstaw socjalistycznej teorii ubezpieczeń. Począwszy od roku 1960 sprzedawane były także ubezpieczenia rentowe w siedmiu rodzajach. Równocześnie zostało wprowadzone ubezpieczenie zaopatrzenia dzieci.

Nowy okres ubezpieczeń w Polsce otwiera ustawa z 20 września 1984 r. o ubezpieczeniach majątkowych i osobowych, która umożliwiła powstawanie niepaństwowych towarzystw ubezpieczeniowych w formie spółdzielni lub spółek akcyjnych z udziałem co najmniej 51% Skarbu Państwa. Nie wpłynęło to jednak znacząco na kształt rynku gdyż monopolistą wciąż pozostawał PZU.

Działalność ubezpieczycieli w gospodarce o systemie nakazowo-rozdzielczym (a właściwie ubezpieczyciela) w niczym nie przypominała działalności ubezpieczeniowej jaka prowadzona była wówczas w innych krajach europejskich o gospodarce rynkowej. Odgórnie decydowano o potrzebach społeczeństwa, które pozbawione swobody wyboru jaką oferuje konkurencja na rynku nie specjalnie interesowało się ubezpieczeniami na życie. Lata 1945 – 1989 były „stracone” z punktu widzenia możliwości rozwoju rynku ubezpieczeniowego, jaki mógłby mieć miejsce w gospodarce rynkowej.

System emerytalny Włoch

We Włoszech system emerytalny jest częścią ogólnych programów socjalnych zabezpieczenia dochodów dla osób starych i niepełnosprawnych. System przeszedł w ostatnich latach dwie poważne reformy. W 1992 roku reformę rozpoczął rząd Amato,1 który zmienił sposób obliczania świadczeń zarówno dla pracowników sektora prywatnego, jak i publicznego. Nowe świadczenia obliczane były od średnich zarobków uzyskiwanych w ciągu całej kariery zawodowej, a nie jak dotychczas od ostatnio uzyskiwanej pensji. Zniósł także indeksację świadczeń względem wzrostu wynagrodzeń. Zmiany te przygotowały podłoże do nowej reformy, przeprowadzonej w 1995 roku przez rząd Diniego. Zniesiono dotychczasowa zasadę uzależniającą wysokość emerytury od osiąganych wcześniej zarobków i zastąpiono ją regułą, zgodnie z którą emerytura zależy od wpłaconych do systemu składek. Wprowadzono zasadę aktuarialnej ekwiwalencji. Ważną jest także uwzględnianie w formule emerytury czynnika oczekiwanego dalszego życia w momencie przejścia na emeryturę.

Publiczny system emerytalny obejmuje prawie wszystkich zatrudnionych. Bardzo dużą rolę odgrywa w nim Narodowy Zakład Zabezpieczenia Społecznego (INPS), który zrzesza pracowników zatrudnionych w sektorze prywatnym, pracujących na własny rachunek i niektórych pracowników sektora publicznego.2 INPS nadzorowane jest przez Ministerstwo Pacy i Zabezpieczenia Społecznego oraz przez Ministerstwo Skarbu. Zakład posiada duża samodzielność decydowania o swojej organizacji, nowych metodach planowania i kontroli wydawanych środków na świadczenia, jak również o formach administrowania dodatkowymi systemami ubezpieczeń emerytalnych, które mogą mu być powierzone.

Włoski system charakteryzuje się dużą liczbą oddzielnie zarządzanych programów. Powoduje    to występowanie zróżnicowanych zasad nabywania uprawnień emerytalnych i istnienie różnego stopnia zabezpieczenia dochodów na starość.

Można dokonać podziału systemu emerytalnego według kryterium miejsca pracowników na rynku pracy:

  • AGO, powszechny system ubezpieczeń obowiązkowych. Zarządza nim ISPN. Zawiera on w sobie cztery plany emerytalne. Jeden jest dla większości zatrudnionych w sektorze prywatnym (FPLD), trzy dla osób pracujących na własny rachunek. Każdy z tych planów posiada swój własny budżet. System ten stanowi najliczniejszą grupę. Wypłaca ok. 85% wszystkich emerytur z systemu obowiązkowego,
  • systemy zastępcze. Są one alternatywną formą systemu emerytalnego AGO dla niektórych grup zawodowych. W ich skład wchodzi 18 programów emerytalnych. Siedem z nich jest administrowanych przez ISPN i posiada własny budżet. Reszta programów jest zarządzana przez specjalne agencje publiczne,
  • zastrzeżone programy emerytalne, które zawierają dziewięć programów obejmujących ludzi zatrudnionych w sektorze publicznym. Reguły ich nabywania są podobne dla wszystkich grup zatrudnionych,
  • systemy emerytalne dla wolnych zawodów. Liczba programów emerytalnych dla tej grupy pracowników ciągle rośnie, ponieważ coraz więcej zawodów uznawanych jest jako wolne.1

Wszystkie programy emerytalne dźwigają ciężar świadczeń IVS, czyli oprócz emerytur także renty inwalidzkie i renty rodzinne. Zarządzane są one przez agencje publiczne i finansowane ze składek. Wyjątek stanowił system dla pracowników państwowych, który finansowany był z bieżących wydatków budżetowych, ale od roku 1995 rozliczny jest przy pomocy oddzielnego budżetu agencji publicznej INPDAP. Udział państwa w systemie dla pracowników sektora prywatnego następuje jedynie przy specjalnych okolicznościach. Istnieją znaczne różnice między stopami składek dotyczących różnych kategorii zawodów. Zróżnicowanie jest spowodowane tym, że wyższy stopień ochrony pociąga za sobą wyższe składki, a także warunkami demograficznymi typowymi dla każdego z programów emerytalnych.

Programy substytucyjne i programy emerytalne dla wolnych zawodów finansowane są kapitałowo i zarządzane przez autonomiczne agencje. Ta metoda finansowanie nie zapewnia odpowiedniej gwarancji wypłaty świadczeń dla przyszłych pokoleń emerytów.

Reformy zniosły wiele przywilejów, w tym także korzystniejsze warunki uzyskania emerytur stażowych w sektorze publicznym. Głównym celem reformy z 1995 roku było zredukowanie zachęt do przechodzenia na wcześniejszą  emeryturę. Służyło do tego wprowadzenie zasady aktuarialnej. Formułę emerytalną opartą na zarobkach zastąpiono formułą opartą na wkładzie do systemu. Zniesiono także liczne mechanizmy redystrybucji wewnątrzpokoleniowej. „Wprawdzie system nadal funkcjonuje w oparciu o repartycyjną zasadę finansowania(…), lecz każdy pracownik posiada indywidualny rachunek i w momencie przejścia na emeryturę otrzyma on świadczenie ściśle związane ze składkami, jakie zgromadził w okresie aktywności zawodowej oraz przeciętnym dalszym trwaniem życia”.1

We włoskim systemie stopa składki może przybierać trzy odmienne wartości. Dla osób zatrudnionych w sektorze prywatnym i publicznym wynosi ona 33%. Osoby pracujące na własny rachunek płacą 20%, a 10% zapłacą tzw. pracownicy nietypowi. Wpływy ze składek są jednak niższe niż niż stopa składki. W celu utrzymania równowagi w programie przewidywane jest ewentualne wsparcie ze strony państwa. Aby obliczyć wartość zakumulowanych składek pracownika, kapitalizuje się jego uprawnienia ze składek w tempie średniej stopy wzrostu nominalnego PKB.

We Włoszech, tak jak w innych krajach następuje stopniowe podnoszenie ustawowego wieku emerytalnego. Obecnie wynosi on 64 lata dla mężczyzn i 59 dla kobiet. Wiek przejścia na emeryturę jest jednak elastyczny. Można na nią odejść miedzy 57, a 65 rokiem życia. Jednak, aby przejść na emeryturę w wieku poniżej 64 lat zgromadzone składki muszą wystarczyć, by wysokość otrzymywanej emerytury przekraczała minimalny zasiłek socjalny o co najmniej 20%. Do uzyskania uprawnień emerytalnych w obu przypadkach potrzebne jest posiadanie stażu ubezpieczeniowego dłuższego niż 18 lat. Maksymalnym stażem ubezpieczeniowym jest 40 lat. Potem można kontynuować prace, ale na określonych warunkach.2

W nowym systemie nie ma zdefiniowanej emerytury minimalnej. Wszystkie osoby, których dochody, po ukończeniu 64 lat, będą niższe  od  minimum  socjalnego otrzymają dopłatę z finansowanej z podatków ogólnych pomocy społecznej. Emerytury indeksowane są względem wzrostu cen.

Dla pracowników, którzy byli uczestnikami systemu przed reformą emerytura jest obliczana jako suma dwóch części. Pierwsza to obliczanie emerytury według formuły opartej na zarobkach z ostatnich pięciu lat, czyli formuły jaka obowiązywała przed 1995 rokiem. Druga cześć odpowiada składkom wnoszonym po 1995 roku. Dla osób, które w momencie reformy miały staż mniejszy niż 18 lat jest ona liczona na podstawie specjalnej formuły Diniego, a dla osób z ponad 18 letnim stażem obliczana jest w oparciu o zmodyfikowaną zasadę uzależnienia świadczeń od zarobków – wynagrodzeń z ostatnich 10 lat waloryzowanych o 1% ponad wzrost cen.1

Okres przejściowy we Włoszech będzie bardzo długi. Jeszcze przez długie lata będą utrzymywać się różnice, pomiędzy pracownikami uprawnionymi do emerytury w 1995, a nowymi pracownikami. Pracownicy, którzy będą przechodzili za kilkadziesiąt lat na emeryturę otrzymają niższe realne świadczenia niż osoby o takiej samej ścieżce kariery zawodowej i z tym samym wiekiem emerytalnym, ale przechodzące na emeryturę w tym roku.

We Włoszech istnieją także trzy kategorie świadczeń, które nie są obowiązkowe. Dotyczy to emerytury z pomocy społecznej, a finansowane jest z podatków ogólnych i wypłacane przez państwo. Są to: emerytury zasłużonych, które wypłaca się  osobom zasłużonym podczas wojny, emerytury dla niepełnosprawnych, którzy znajdują się poniżej linii ubóstwa oraz emerytury socjalne, przysługujące każdemu obywatelowi po 64 roku życia, ale są zależne od dochodu.

Włosi zbliżają się do kryzysu demograficznego. Obecnie liczba urodzeń jest w tym kraju najniższa ze wszystkich krajów Unii Europejskiej. Repartycyjny system może długo tego nie wytrzymać.2

1 A Pension System in Transition: the Case of Italy. Agar Brugiavini and Elsa Fornero, December 1998, s. 2.

2 Bazowe systemy emerytalno – rentowe w świecie tom II. Praca zbiorowa pod red. S. Golińskiej, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 1993, s. 89.

1 Systemy i reformy…, s. 110.

1 Tamże, s. 145.

2 Bazowe systemy… tom II, s. 94.

1 Systemy i reformy…, s. 154.

2 Italy: Europe’s oldest country? (www.actuaries.org.uk).

Zarys prawa ubezpieczeniowego Unii Europejskiej

Ambicją twórców traktatu rzymskiego, który wszedł w życie 1 stycznia 1958 roku, było ustanowienie wewnętrznego rynku europejskiego opartego na możliwości swobodnego przepływu usług, kapitałów i osób. Aby ten cel osiągnąć zostały określone pewne procedury ale w praktyce przez niemal 30 lat stosowana była zasada jednomyślnej decyzji wszystkich krajów co nie sprzyjało sprawnemu tworzeniu jednolitego rynku. Problem Wspólnego Rynku pozostawał, ale wszystkie państwa członkowskie wyrażały zainteresowanie i chęć przyspieszenia rozwiązania. Dowodem na to była wspomniana już tzw. Biała Księga, zawierająca poprawki i uzupełnienia do Traktatu Rzymskiego opublikowana 14 czerwca 1985 roku. Wspólnota postanowiła w przeciągu 7 lat zbudować rynek na którym wszystkie państwa członkowskie będą mogły działać prawie bez ograniczeń.

Kolejnym aktem na drodze harmonizowania rynku Wspólnoty był Jednolity Akt Europejski z roku 1986, który zobowiązał państwa członkowskie do wprowadzenia do 31 grudnia 1992r. środków na rzecz stopniowego ustanawiania rynku wewnętrznego, na którym byłby zagwarantowany swobodny przepływ towarów, osób oraz kapitału.

Źródłem prawa europejskiego są traktaty założycielskie Wspólnot, akty prawne, ogólne zasady prawa, umowy międzynarodowe i umowy między krajami członkowskimi. Z punktu widzenia poruszanej tematyki ubezpieczeniowej istotnym wydaje się przybliżenie dwóch rodzajów aktów wtórnego prawa Wspólnoty: dyrektyw i rekomendacji. Obydwa akty nie mają charakteru normatywnego. Zawierają one określone zalecenia w zakresie sposobu harmonizacji prawa wspólnotowego z prawem krajowym adresata, pozostawiając mu swobodę w wyborze sposobu i rodzaju przyjętych środków dla jego wykonania. Ważny jest rezultat, a nie metody działania. Należy zdać sobie jednak sprawę, że w razie kolizji prawa wspólnotowego z krajowym przyjmuje się hierarchiczną wyższość tego pierwszego.

Dyrektywy pierwszej generacji odnosiły się do swobody osiedlania się przedsiębiorstw. Pierwsza Dyrektywa 79/267/EEC z 5 marca 1979 r. koordynuje ubezpieczenia na życie, do których zalicza:

  • Ubezpieczenia na życie,
  • Ubezpieczenia małżeńskie i na wypadek narodzin,
  • Ubezpieczenia powiązane z funduszem inwestycyjnym,
  • Renty roczne,
  • Dodatkowe ubezpieczenia na życie,
  • Tontyny,
  • Operacje wykupu kapitału oparte na kalkulacji aktuarialnej,
  • Zarządzanie funduszami rent grupowych.

Dyrektywa wprowadza rozdzielenie ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń (Ubezpieczenia Life i Non-Life). Każde państwo członkowskie wymagać będzie od każdego przedsiębiorstwa, którego centrala zlokalizowana jest na terytorium wspólnoty adekwatnego marginesu wypłacalności w odniesieniu do całości jego działalności. Jedna trzecia minimalnego marginesu wypłacalności stanowić będzie fundusz gwarancyjny. Fundusz gwarancyjny nie może stanowić mniej niż 800 000,00 jednostek obrachunkowych ECU.

W praktyce dyrektywa ta umożliwiła każdej firmie ubezpieczeniowej działającej na terenie jakiegokolwiek państwa członkowskiego i prowadzącej ubezpieczenia z działu ubezpieczeń na życie otwarcie agencji lub filii w dowolnym kraju członkowskim na takich warunkach jak firmy krajowe. Swoboda ta wiązała się z zaniechaniem praktyk dyskryminacyjnych wobec przedsiębiorstw zagranicznych. Dyrektywa ta wprowadza także zakaz prowadzenia obydwu typów działalności ubezpieczeniowej: na życie i innych. Firmy, które do tej pory równocześnie prowadziły działalność w dziale ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń mogły działać dalej w takiej mieszanej formie ale przy bardzo dokładnym prowadzeniu oddzielności funduszy.

O tyle o ile swoboda osiedlania się może być dość łatwo wprowadzona w życie przy pomocy harmonizacji prawa o tyle swoboda świadczenia usług nastręcza sporo trudności. Należy zdać sobie sprawę co z tego wynika jeśli chodzi o ubezpieczenia na życie. Każdy obywatel Unii Europejskiej ma prawo ubezpieczyć swoje życie u dowolnego ubezpieczyciela działającego na terenie unijnym (nawet jeśli nie ma on przedstawicielstwa w danym kraju) prowadzącego ubezpieczenia na życie. Sytuacja taka tylko teoretycznie jest prosta. W praktyce jednak występuje szereg trudności związanych z ujednoliceniem prawa, zasad wydawania licencji dla pośredników ubezpieczeniowych czy różnorodne umowy ubezpieczenia, które są przecież podstawą usługi ubezpieczeniowej.

Drugie dyrektywy dopuszczają świadczenie określonych usług ponad granicami bez konieczności stosowanie się do wymogów państwa goszczącego. Druga Dyrektywa 90/619/EEC z 8 listopada 1990r. odnosi się do swobody świadczenia usług w ubezpieczeniach na życie. Dyrektywa ta wprowadza pojęcie „aktywnej” i „pasywnej” swobody świadczenia usług. Z pasywną swobodą mamy do czynienia, kiedy to sam ubezpieczający poszukuje ochrony ubezpieczeniowej u podmiotu nie działającego na rodzimym rynku. Jest to swego rodzaju świadome postępowanie, dokonanie wyboru i „wymykanie się” spod nadzoru kraju macierzystego. Państwo goszczące nie musi nawet wydawać zgody na stawki i warunki polisowe. Aktywna metoda to starania ubezpieczyciela aby przejąć ryzyko od osoby z kraju innego niż macierzysty działalności zakładu ubezpieczeń. Wtedy ubezpieczyciel musi liczyć się z tym, że konieczne jest otrzymanie zezwolenia na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej wg wymogów danego kraju, jeśli jest ono wymagane. Dyrektywa ta również reguluje zagadnienia dotyczące ochrony konsumenta. Posiadacz polisy jest zobowiązany do podpisania deklaracji, że wie iż ubezpieczyciel pochodzi z kraju członkowskiego. Dyrektywa wymaga od państwa członkowskiego określenia okresu w którym ubezpieczający może odstąpić od umowy ubezpieczenia – między 14 a 30 dni.

Państwa członkowskie nie mogą już sprawować materialnego nadzoru nad ubezpieczycielami. Rezerwy techniczne muszą być na odpowiednim poziomie, ale aktywa nie muszą być utrzymywane na terenie jednego państwa członkowskiego, wystarczy, że są na terenie Unii Europejskiej.

Zajmując się zagadnieniami ściśle związanymi z ubezpieczeniami na życie nie można zapominać o „ogniwach” łączących obydwie strony kontraktu czyli o pośrednikach ubezpieczeniowych. 13 grudnia 1976 roku została zaakceptowana dyrektywa 77/92/EEC dotycząca swobody osiedlania się i swobody świadczenia usług przez agentów i brokerów ubezpieczeniowych. Dyrektywa ta umożliwia prowadzenie działalności pośredniczącej w ubezpieczeniach, pozostawiając państwu członkowi rozpoznanie doświadczeń w dziedzinie pośrednictwa. Dyrektywa wyróżnia trzy kategorie:

  1. osoby działające niezależnie, będące łącznikiem między kupującym i sprzedającym usługi ubezpieczeniowe lub reasekuracyjne, zajmujące się konstruowaniem kontraktu i asystujące w likwidowaniu szkody gdy zachodzi taka potrzeba,
  2. osoby upoważnione i działające w imieniu i na rzecz jednej lub wielu firm ubezpieczeniowych, przygotowujące umowę lub tylko asystujące przy finalizowaniu takiego kontraktu,
  3. osoby nie kwalifikujące się ani do kategorii 1 ani do 2, zajmujące się pracą wstępną, przedstawianiem kontraktów ubezpieczeniowych, zbieraniem składek, zakładając, że nie działają oni jako ubezpieczyciele.

W 1989 r. Międzynarodowe Biuro Ubezpieczycieli i Reasekuratorów BIPAR przyjęło tzw. Ogólne Zasady Regulacji Pośredników w Europie. Dokument ten stał się bazą do wydanego w dwa lata później Zalecenie w sprawie pośredników ubezpieczeniowych. Przyjmując ten dokument Komisja Europejska dążyła do wzmocnienia ochrony konsumenta, umożliwienia pełnej realizacji zasad swobody działania i usług w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego oraz zapewnienia uczciwej konkurencji pomiędzy wszystkimi pośrednikami. Zgodnie z tym zaleceniem pośrednicy powinni posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności zawodowej na minimalnym poziomie 350.000 ECU dla każdego roszczenia lub 700.000 ECU na wszystkie roszczenia w ciągu roku. Zalecenie zniosło ograniczenie zawarte w Dyrektywie z 1976 r. sprowadzające pośrednictwo do rozróżnienia tytularnego agentów i brokerów.

Głównym problemem wynikającym z ujednolicenia zasad działania podmiotów pośredniczących jest ustalenie jednakowych wymogów dla podmiotów z różnych krajów i wzajemne uznawanie kwalifikacji. W 1991 roku została wystawiona rekomendacja w sprawie edukacji, treningu i profesjonalnych standardów dotyczących pośredników. Takie posunięcie wyniknęło z potrzeby szybkiej reakcji na zaistniałą sytuację a negocjowanie dyrektywy zajęłoby zbyt dużo czasu. Dopóki nie zostaną ujednolicone wymagania dla pośredników dopóty nie może być mowy o całkowicie jednolitym rynku ubezpieczeniowym.

Uznaje się, że dyrektywy trzeciej generacji są ostatnim etapem tworzenia jednolitego rynku ubezpieczeniowego. Trzecia Dyrektywa 92/96/EEC dotycząca ubezpieczeń na życie z 10 listopada 1992 r. miała na celu ustanowienie zasady wydawania jednolitej licencji i kontroli przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego przez władze kraju macierzystego. W zakresie swobody osiedlania się dopuszcza ona działanie firm prowadzących równocześnie oba działy ubezpieczeń, pod warunkiem ścisłego przestrzegania zasady oddzielnego zarządzania. Jednolita licencja dla wszystkich firm ubezpieczeniowych wspólnoty jest dość prostym rozwiązaniem ale pociąga za sobą ryzyko narażenia konsumentów. Aby to ryzyko zminimalizować podjęto środki, które mają być niejako uzupełnieniem systemu „jednolitego paszportu”. Do w/w środków należy:

  1. Wydanie 19 grudnia 1991 r. dyrektywy w sprawie rocznych i skonsolidowanych sprawozdań firm ubezpieczeniowych – w ten sposób nastąpiło ujednolicenie sposobu sporządzania tych sprawozdań, które jest kluczowym dokumentem przy stwierdzaniu pozycji finansowej ubezpieczyciela co jest sprawą niezwykłej wagi zarówno dla organu nadzoru jak i dla nabywcy świadczeń.
  2. Ustanowienie systemu współpracy narodowych władz kontrolnych – w znaczący sposób ułatwia to uznawanie ubezpieczycieli spoza kraju macierzystego
  3. Utworzenie Europejskiego Komitetu Ubezpieczeń (Comite Europeen des Assurances). Jest to federacja narodowych stowarzyszeń firm ubezpieczeniowych, a przewodniczy mu przedstawiciel Komisji Unii Europejskiej. Zadaniem Komitetu jest określanie technicznego dostosowania oraz nadzorowanie szeroko pojętego jednolitego rynku ubezpieczeniowego.

Jednolita licencja oznacza uznawanie zezwolenia wydanego w jednym kraju przez wszystkie inne kraje. Oznacza to, że aby licencje były jednolite muszą być oparte na tych samych wymogach i podstawach prawnych. Sytuacja ta jest ściśle związana z harmonizacją reguł nadzoru nad firmami ubezpieczeniowymi, dotyczących zwłaszcza rezerw technicznych, lokat finansowych czy wskaźników wypłacalności.

Tzw. trzecie dyrektywy wprowadzają system wspólnego licencjonowania i nadzoru. Zakład ubezpieczeń z Unii Europejskiej nie musi posiadać osobowości prawnej, żeby działać w danym państwie i może być tak jak Lloyd’s stowarzyszeniem osób fizycznych. Niektóre państwa tylko częściowo stosują tzw. trzecią dyrektywę – np. Grecja. Firma ubezpieczeniowa z Unii Europejskiej może działać w Grecji zgodnie z jednolitą licencją, ale grecka firma nie ma już tej swobody.

Nie ma jednego ponadnarodowego organu nadzorującego rynek ubezpieczeniowy Unii Europejskiej. Zamiast tego jest umowa, na mocy której każdy organ nadzoru z danego kraju zachowuje swoją rolę współpracując z innymi. Pozostawia to swobodę każdemu państwu członkowskiemu w zakresie realizacji wspólnych celów. Oczywistym jest, że rynki ubezpieczeniowe mimo występowania na nich podobnych podmiotów i jednakowych mechanizmów ubezpieczeniowych (wszędzie ubezpieczający ceduje ryzyko na wyspecjalizowaną instytucję ubezpieczeniową płacąc za to składkę) różnią się znacząco od siebie. Rozsądnym więc jest pozostawienie nadzoru w gestii macierzystych instytucji. Jednoczesna współpraca i stopniowe koordynowanie działań, sprzyjają dążeniom do efektywnej unifikacji rynków ubezpieczeniowych.

Dyrektywy ustalają minimalny poziom harmonizacji regulacji działalności ubezpieczeniowej, włączając zasady dotyczące środków trwałych dozwolonych do reprezentacji rezerw technicznych, ich wyceny i dywersyfikacji.

Następnym podstawowym źródłem prawa wspólnotowego w procesie ewolucji rynku usług finansowych był traktat z Maastricht z 7 lutego 1992 r., ustanawiający Unię Europejską (wszedł w życie 1 listopada 1993 r.). Traktat ten ma fundamentalne znaczenie dla procesu integracyjnego w ramach wspólnoty. Oprócz nowych postanowień zastępuje nazwę Europejska Wspólnota Gospodarcza Wspólnotą Gospodarczą i powołuje Unię Europejską, która „poprzez kreowanie nowych form współpracy między państwami członkowskimi stanowi swego rodzaju zinstytucjonalizowaną, polityczną Wspólnot Europejskich”.

Najważniejszym celem jaki zamierza się osiągnąć jest stworzenie rynku bez wewnętrznych granic, który ma służyć zrównoważonemu i trwałemu postępowi społeczno-gospodarczemu.