Rynek ubezpieczeń na życie w Wielkiej Brytanii a jednolity rynek ubezpieczeniowy

Już w momencie współtworzenia Jednolitego rynku ubezpieczeniowego tj. z momentem wydania tzw. pierwszej dyrektywy w sprawie koordynacji przepisów dotyczących podejmowania i prowadzenia działalności w ubezpieczeniach na życie trzeba było dokonać radykalnych zmian jeśli chodzi o możliwość prowadzenia różnych działów ubezpieczeń, gdyż w Wielkiej Brytanii występowały firmy prowadzące jednocześnie oba działy ubezpieczeń. Kwestię zasadności rozdzielenia ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń osobowych i majątkowych poruszam w rozdziale I.

Tworząc jednolity rynek ubezpieczeń na życie należało wziąć pod uwagę fakt, że ten rodzaj ubezpieczeń w różnych państwach odgrywał różną rolę. W jednych państwach były to ściśle regulowane i kontrolowane przez państwo produkty ubezpieczenia na życie, ściśle związane z prowadzoną polityką społeczną mające odgrywać znacząca rolę przy zabezpieczeniu na starość (np. Niemcy). W innych ubezpieczenia na życie traktowane były jako jeden z instrumentów lokowania nadwyżek finansowych i państwo nie przywiązywało dużej wagi do wspomagania ich rozwoju (np. Grecja). W Wielkiej Brytanii już od 1986 r. pracownikom najemnym umożliwiono zawieranie indywidualnych umów ubezpieczeniowych, by zapewnić w ten sposób uzupełnienie emerytur państwowych. Od roku 1986 do roku 1990 liczba osób, które zawarły indywidualne umowy ubezpieczenia emerytalnego wzrosła w Wielkiej Brytanii z 5 do 14 milionów funtów szterlingów.

Tworzenie wspólnego rynku ubezpieczeniowego było kombinacją systemów ówczesnych członków wspólnoty. Podstawową zasadą jaką brytyjski rynek ubezpieczeń na życie wniósł do wspólnego rynku był „wybór konsumenta i ochrona konsumenta”. Moim zdaniem umiejscowienie ubezpieczonego tak wysoko jest jak najbardziej uzasadnione. Ubezpieczenia na życie są bardzo specyficzną usługą. Jest to z jednej strony długoterminowe oszczędzanie i zabezpieczenie przyszłości jak również zabezpieczenie bliskich w razie przedwczesnego zgonu. Jest to najbardziej „osobisty” produkt jaki można nabyć na rynku finansowym.

Szczególnie rozpowszechnionym zjawiskiem w Wielkiej Brytanii było stosowanie indeksacji kapitału w produktach ubezpieczenia na życie. Mimo występowania w tym kraju, w ciągu ostatnich 30 lat dwucyfrowej inflacji, ubezpieczycielom brytyjskim udało się zachować wiodącą pozycję na międzynarodowym rynku ubezpieczeniowym. Wielka Brytania nie przywiązywała także większego znaczenia do stałości kursu walutowego, a nawet często preferowała kurs płynny jako zapewniający autonomię w wewnętrznej polityce pieniężnej. To pozwoliło temu krajowi na całkowite zniesienie restrykcji kapitałowych już w latach siedemdziesiątych. Można w tym upatrywać ważnego czynnika, który przyczynił się do dynamicznego rozwoju Londynu jako centrum finansowemu.

Wpływ Wielkiej Brytanii na kształtowanie się jednolitego rynku widoczny jest przede wszystkim w chwili ustanawiania dyrektyw. Dyrektywy pierwszej generacji wyliczając formy ubezpieczenia na życie wyraźnie zaznaczają, że unieważnieniu nie ulega istniejące w Wielkiej Brytanii stałe ubezpieczenie zdrowotne (Permanent Health Insurance). Dyrektywa także zaznacza, że przedsiębiorstwo ubiegające się o zezwolenie na prowadzenie ubezpieczeń na życie musi przyjąć jedną z form spółki akcyjnej, towarzystwa zarejestrowanego na mocy Industrial and Provident Societies Acts lub stowarzyszenia ubezpieczycieli znanego jako Lloyd’s. Taki zapis w dyrektywie unijnej wyraźnie wskazuje na wagę rynku brytyjskiego. Jest to dowód na to, że owa „kolebka ubezpieczeniowa” w dużym stopniu okazała się podstawą do tworzenia jednolitego rynku ubezpieczeniowgo. Rozwiązania Wielkiej Brytanii okazały się sprawdzone i w niezmienionym stanie pojawiły się w podstawach tworzących wspólny rynek ubezpieczeniowy.

Nie oznacza to jednak, że rynek brytyjski jest całkowicie jednolity i nie ma rozbieżności jeśli chodzi o wspólne funkcjonowanie z innymi rynkami. Chociażby fakt, że przepisy brytyjskie wymagają aby pośrednik wybrał działalność w zakresie ubezpieczeń na życie albo pozostałych ubezpieczeń. Przepis ten stwarza szereg problemów, gdy pośrednicy z innych krajów (gdzie dozwolone jest równoczesne zajmowanie się ubezpieczeniami na życie i innymi ubezpieczeniami) chcą świadczyć usługi na terenie Zjednoczonego Królestwa.

Brytyjskie firmy ubezpieczeniowe na początku lat dziewięćdziesiątych niechętnie angażowały się w fuzje i przejęcia firm na rynku europejskim. Natomiast w dużej mierze nastawiały się na otwieranie agencji w różnych krajach, a następnie przekształcanie ich w pełnoprawne przedsiębiorstwa lub też uczestnictwo we wspólnych przedsięwzięciach, takich na przykład jak porozumienie marketingowe między towarzystwem Commercial Union i Credito Italiano. Ubezpieczyciele brytyjscy nie są tak agresywni jeśli chodzi o ekspansje na rynek europejski jak firmy ubezpieczeniowe pochodzące z innych państw Wspólnoty. Firmy ubezpieczeniowe z Wielkiej Brytanii w niewielkim stopniu wzięły udział w tworzeniu grup ubezpieczeniowych z krajami z poza Unii Europejskiej. Rola Brytyjczyków sprowadzała się raczej do „bycia nabywanym” niż „nabywającym”. Wyjątek stanowi Commercial Union z aktywną działalnością w Europie Środkowej, choć ostatnio można zaobserwować zmiany w tym procesie. Postawa ubezpieczycieli z Wielkiej Brytanii potwierdza wieloletnie stanowisko odizolowania wyspy od kontynentalnej Europy. Większość brytyjskich firm ubezpieczeniowych jest zaangażowana w dużo istotniejsze dla nich operacje ze Stanami Zjednoczonymi, Australią i Kanadą.

Rynek ubezpieczeń na życie w Wielkiej Brytanii jest rynkiem bardzo silnie rozwiniętym, o silnej konkurencji między dużymi firmami ubezpieczeniowymi sprzedającymi szeroką gamę produktów ubezpieczeniowych. Ubezpieczenia zdrowotne, pomimo wzrastającej składki, cieszą się niemalejącym powodzeniem tak samo jak polisy ubezpieczenia na życie typu unit-linked.

Biorąc pod uwagę wskaźniki strukturalne, takie jak liczba przedsiębiorstw i poziom zatrudnienia w nich, w 1992 roku Wielka Brytania była największym rynkiem ubezpieczeniowym w Unii Europejskiej. Także najwyższy poziom składki w tymże roku przypadającej na jednego mieszkańca zanotowano w Wielkiej Brytanii (1784 ECU z czego ponad 50% przypadało na ubezpieczenia na życie). Można powiedzieć, że było to przede wszystkim wynikiem wysokiego stopnia rozwoju sektora ubezpieczeń, w tym przede wszystkim ubezpieczeń na życie, nakierowanego w znacznym stopniu na zapewnienie świadczeń emerytalnych. Także jeśli chodzi o największe firmy ubezpieczeniowe wiodącą pozycję zajmowała wtedy Wielka Brytania (Prudential, CGU, Lloyd’s Abbey Life, Sun Alliance, ).

Sytuacja na rynku brytyjskim zmieniała się w takim samym stopniu jak zmieniały się trendy na europejskim rynku ubezpieczeniowym. Dostosowanie do wciąż zmieniającego się rynku usług finansowych spowodowało, że instytucje finansowe zmuszone były szukać nowych rozwiązań. Jednym z rozwiązań jakie zastosowały banki jest poszerzenie i dywersyfikacja oferty usług. Banki zaczęły więc aktywnie uczestniczyć w sprzedaży polis życiowych. W wielu krajach Europy Zachodniej banki sprzedają w swoich placówkach do 13% wszystkich polis życiowych. Brytyjska agencja badawcza Datamonitor, w opublikowanym w 1997 r. raporcie pt.: „Bancassurance in Europe” podała, że już 46% banków ma własną spółkę ubezpieczeniową natomiast 25% utworzyło razem z ubezpieczycielami spółki typu joint-venture. Specjaliści Financial Times dowodzą, że udział instytucji na polu działalności bancassurance na rynku w Wielkiej Brytanii w roku 2000 wyniesie już 28%. Wyniki banków jeśli chodzi o sprzedaż polis ubezpieczenia na życie w porównaniu z innymi pośrednikami, wyraźnie przemawia na korzyść tych pierwszych.

Londyn odegrał pionierską rolę w procesie deregulacji rynków finansowych w Europie. Utrzymaniu mocnej pozycji ma służyć na przykład coraz szersze stosowanie technologii informatycznej. Pod koniec 1996 r. została uruchomiona w Londynie elektroniczna sieć – Limnet (London Insurance Market Network), mająca na celu usprawnienie obrotu między firmami ubezpieczeniowymi działającymi w tym mieście.

Wielka Brytania pozostając poza Europejską Unią Walutową i nie wprowadzając euro będzie czerpała korzyści z wprowadzenia tego systemu. Przyjmuje się, że wprowadzenie euro przyczyni się do 4,5% wzrostu PKB w Unii Europejskiej. To powinno prowadzić do wzrostu znaczenia działalności ubezpieczeniowej, przyjmując silne uzależnienie popytu na ubezpieczenia od dochodów ludności. Wielka Brytania, nawet będąc poza EMU, będzie czerpała korzyści w dwojaki sposób – po pierwsze ubezpieczyciele brytyjscy są bardzo aktywni na rynku UE i będą beneficjantami udogodnień jakie oferuje jednolita waluta. Po drugie, 60% eksportu UK stanowi eksport do krajów UE. Wzrost PKB w tych krajach spowoduje wzrost PKB w Wielkiej Brytanii co pociągnie za sobą wzrost zainteresowania ubezpieczeniami.

Jak już zaznaczałam parokrotnie Wielka Brytania jest kolebką ubezpieczeń i mimo swojego dystansu do państw z kontynentu ma ogromny wpływ na to co dzieje się na rynkach finansowych Europy. Londyn jest niezaprzeczalnie największym centrum finansowym Europy i nawet szokująco wysokie ceny najmu biur w City nie odstraszają europejskich ubezpieczycieli. Zaryzykowałabym tezę, że firma ubezpieczeniowa nie mająca siedziby lub przedstawicielstwa w City nie będzie odgrywać znaczącej roli na europejskim rynku ubezpieczeniowym.

Analiza działalności otwartych funduszy emerytalnych

W wyniku wprowadzenia reformy powstały otwarte fundusze emerytalne oraz całkowicie nowe prywatne podmioty, które nimi zarządzają – powszechne towarzystwa emerytalne. Rynek towarzystw emerytalnych różni się od innych rynków finansowych. Na typowych rynkach nowy produkt zdobywa rynek sukcesywnie, a w wypadku funduszy emerytalnych istniała konieczność szybkiego zadeklarowania się większości potencjalnych klientów.

Rynek funduszy emerytalnych został podzielony w 1999 roku, w następnych latach członkami OFE zostaną osoby, które podejmują pracę po raz pierwszy. Opłata za przedwczesny transfer jest dodatkowa barierą w przemieszczaniu się konsumentów. Jest to kolejna różnica w stosunku do typowego rynku. Uruchomienie PTE wiąże się z wysokimi kosztami, ale również z przeznaczeniem poważnych środków na reklamę i akwizycję.  W połączeniu z barierą transferową i niskim odsetkiem nowych członków sprawia, że bariery wejścia dla nowych podmiotów są bardzo wysokie, dlatego też w 2000 roku nie utworzono żadnego  PTE.

PTE, w pozyskaniu nowych członków OFE, mogą konkurować ze sobą na kilka sposobów. Najważniejsza z punktu widzenia klienta jest konkurencja jakościowa. Obejmuje ona przede wszystkim stopę zwrotu, która mierzy efektywność inwestycji czynionych przez dane OFE. Ważny jest także dostęp do informacji, czyli możliwość sprawdzenia swojego konta poprzez bankomat, Internet lub call – center. Innym sposobem jest konkurencja cenowa. Fundusze mogą pobierać od swoich klientów opłaty wymienione w ustawie. OFE mogą konkurować za pomocą sieci sprzedaży, czyli liczby i wydajności zatrudnionych akwizytorów, oraz na wspierająca sprzedaż reklamę.

Fundusze emerytalne rozpoczęły działalność 1 kwietnia 1999 r. W momencie startu było ich piętnaście. Od 1 marca do końca grudnia 1999 r. pracownicy mogli podpisywać umowy z wybranymi przez siebie funduszami. Towarzystwa aby pozyskać jak największą liczbę członków przygotowywały odpowiednie plany i strategie. Wchodząc na rynek zakładały w jakim procencie rynku chciałyby mieć udział. Ponieważ nie było konkretnych  informacji  o liczbie  uczestników,  która może

wziąć udział w reformie i nie znano nawet liczby osób, które będą miały obowiązek przystąpienia do II filaru, planowane udziały w rynku znacznie odbiegają od osiągniętych rezultatów.

Tabela nr  2.Towarzystwa Emerytalne – udział w rynku

Otwarty Fundusz Emerytalny Planowany udział w rynku

ok.

Planowany udział w rynku (w %) Członkowie OFE stan na 31.12.1999 Udział w rynku stan na 31.12.1999(w %) Członkowie OFE stan na 31.03.2002 Udział w rynku stan na 31.03.2002(w %)
AIG  OFE 500 000 8% 810 904 8,39 839 607 7,81
Commercial Union OFE BPH CU, WBK SA 800 000 12% 2 303 071 23,83 2 463 335 22,91
Bankowy  OFE 600 000 Co najmniej 10% 353 197 3,65 388 829 3,62
OFE  „Pocztylion” Brak danych Brak danych 347 505 3,6 454 391 4,23
OFE  Ego Brak danych Brak danych 222 801 2,31 239 156 2,22
OFE  „DOM” 500 000 –

650 000

8 – 10% 155 743 1,61 240 694 2,24
OFE  Nationale – Nederlanden Polska 500 000 8% 1 467 125 15,8 1 753 644 16,31
OFE  PBK „Orzeł” 450 000 –

600 000

7 – 10% 246 492 2,55 270 574 2,52
OFE  PZU „Złota Jesień” 1 500 000 20% 1 700 840 17,6 1 757 427 16,34
SAMPO OFE Brak danych Brak danych 476 039 4,92 449 727 4,18
OFE  Skarbiec – Emerytura Brak danych Brak danych 344 443 3,56 380 792 3,54
Winterthur OFE Brak danych Brak danych 275 914 2,85 323 398 3,01
OFE  Zurich 650 000 10% 969 670 3,82 390 662 3,63
OFE  Polsat 300 000 –

500 000

10% 76 267 0,79 131 443 1,22
OFE Allianz Polska Brak danych Brak danych 175 789 1,82 221 101 2,07
OFE Kredyt Banku Brak danych Brak danych 49 188 0,51 155 807 1,45
Pekao OFE Brak danych Brak danych 59 999 0,62 291 508 2,71

Źródło: Powszechne Towarzystwa Emerytalne w pigułce, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 5 z 3-9.03.1999r, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 23 z 9.08.2000 r. s. 15, oraz Biuletyn kwartalny (1/2002)KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

Według stanu na koniec roku 1999 najwięcej członków zgromadził Commercial   Union   OFE  BPH  CU,  WBK S.A.-  2 303 071 członków,  co stanowiło

23,83% rynku. Przekroczył on prawie czterokrotnie swoje założenia. Lider na rynku OFE, w odniesieniu do posiadającego najmniej członków czyli nieistniejącego już OFE Rodzina, miał ponad 70 razy więcej członków. Bardzo duży udział w rynku posiadały także OFE PZU Złota Jesień – 1 700 840 członków, co stanowiło 17,6% rynku oraz OFE Nationale Nederlanden – 1 467 125 członków, czyli 15,8% rynku. Najmniej uczestników, obok OFE Rodzina (29 700, 0,31%), miały: OFE Kredyt Banku – 49 188 czyli 0,51% i także nieistniejący OFE Epoka, która posiadał 50 008 członków co stanowiło 0,52 % rynku. Najbliżej osiągnięcia założeń było OFE PZU, które planowało, że do funduszu przystąpi ok. 1 500 000  członków, a pod koniec 1999 roku liczba uczestników wynosiła 1 700 840. Największą porażkę poniosły OFE Polsat i nieistniejący Pioneer OFE. Z planowanego udziału w rynku w wysokości 10%, nie osiągnęli nawet 1%. Wiadomo było że nieuniknionym procesem będzie konsolidacja funduszy. Spowodowane to było tym, że do niektórych funduszy nie zapisało się tylu uczestników, aby zagwarantować PTE zyski. Analitycy szacują, że minimalnym progiem sukcesu jest ok. 300 tys. członków.  W pierwszym kwartale 2002 roku liderem pod względem liczby członków  był nadal Commercial Union OFE który posiadał 2 463 355, jednak jego procentowy udział spadł do 22,91. Drugie miejsce zajmuje OFE PZU Złota Jesień, do którego przystąpiło łącznie 1 757 427 co stanowi 16,34%. Bardzo zbliżył się do niego OFE Nationale Nederlanden – 1 753 644 czyli 16,31% ubezpieczonych. Do wyróżniających się funduszy należy także AIG OFE który zgromadził 7,81% uczestników. Duży postęp zanotował Pekao OFE z 0,51% na 2,71% jednak jest to głównie spowodowane tym, że towarzystwo przejęło  zarządzanie nad Pioneer OFE, a także OFE Epoka, których członkowie wstąpili w jego szeregi. Sampo PTE, którego fundusz posiada 449 727 członków przejął zarządzanie nad OFE Norwich Union, a Pocztowo – Bankowe PTE nad Arka Invesco OFE. Najmniej członków posiada OFE Polsat – 131 443 czyli 1,22%.

Przy wyborze odpowiedniego funduszu należało zwrócić zwłaszcza uwagę na to kto jest jego założycielem i kto będzie zarządzał naszymi pieniędzmi. Należało pamiętać, że jest to inwestycja długoterminowa mająca na celu zabezpieczenie naszej przyszłości za kilkanaście, kilkadziesiąt lat. Bardzo ważne więc jest czy założyciele mają tradycję, a co za tym idzie doświadczenie w prowadzeniu tego typu działalności, ponieważ kluczowym czynnikiem będzie jakość zarządzania kapitałem. Większość przystępujących do funduszy kierowała się wysokością prowizji. Wysokie opłaty od składek  oznaczają,  że  otwarty  fundusz  emerytalny  zabiera  dużą  część

pieniędzy dla siebie. W efekcie członkowie funduszu mają na swoim rachunku mniej pieniędzy. Opłaty od składek są zazwyczaj najwyższe na samym początku oszczędzania, ponieważ PTE muszą opłacić agentów podpisujących umowy z klientami i zapłacić za reklamę i promocję. Towarzystwa aby pozyskać jak największą liczbę członków konkurowały ze sobą obniżając prowizję.

Tabela nr 3. Średnioroczna prowizja pobierana przez OFE

                                    OFE Prowizja w kolejnych latach członkostwa Prowizja średnioroczna po latach (w %)
10 15 20 25 30 35 40
AIG  OFE

 

8,5% 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5
Bankowy  OFE

 

 1 rok 9,9%, 2 i 3 – 8,9%, 4 –8,7%, 5-10 –8,4%, 11-15 – 7,4%, 16-20 – 5,4%, 21-25 – 2,5%, następne – 0% 8,68 8,25 7,54 6,53 5,44 4,67 4,08
Commercial Union OFE BPH CU WBK 10%, po dwóch latach 4% 5,2 4,8 4,6 4,48 4,4 4,34 4,3
OFE Ego

 

7,9% 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9
OFE Allianz Polska

 

1 rok- 6%, 2 i 3 – 5%, następne 4% 4,4 4,26 4,2 4,16 4,13 4,11 4,1
OFE Kredyt Banku

 

8% 8 8 8 8 8 8 8
OFE Nationale Nederlanden Polska 8,7% po dwóch latach 5,8% 6,38 6,19 6,09 6,03 5,99 5,97 5,95
OFE PBK Orzeł

 

8,9%, 3-4 – 8,5%, następne 7,9% 8,22 8,11 8,06 8,03 8,01 7,99 7,98
OFE Pocztylion

 

8,9%, 3-15 – 7,5% następne 2,9% 7,78 7,69 6,49 5,77 5,29 4,95 4,7
OFE Polsat

 

8,5% 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5
OFE  PZU

Złota Jesień

9%, 3-15 –7%, następne 3% 7,4 7,27 6,2 5,56 5,13 4,83 4,6
SAMPO OFE 8% 8 8 8 8 8 8 8
OFE Skarbiec – Emerytura 7,9%, po dwóch latach 6% 6,38 6,25 6,19 6,15 6,13 6,11 6,1
OFE  Dom

 

8,9%, po dwóch latach 4,5% 5,38 5,09 4,94 4,85 4,79 4,75 4,72
Pekao OFE

 

1 i 2 -7,8%,3 – 6%, 4-5,5%, 5-5% następne 4,5% 5,46 5,14 4,98 4,88 4,82 4,77 4,74
Winterthur OFE

 

1-3 – 9%,

4-10-5,25%, 11-20 – 5% następne 3,5%

6,38 6 5,81 5,35 5,04 4,82 4,66
Zurich OFE

 

9% 9 9 9 9 9 9 9

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

Tabela  ta ukazuje różne sposoby pobierania  prowizji przez  PTE. Część towarzystw bierze stałą prowizję przez wszystkie lata, a inne z upływem czasu obniżają je. Towarzystwem, które weszło na rynek z najwyższą prowizją pierwszoroczną wynoszącą 15% było AIG OFE. Wobec niekonkurencyjności – szybko ją obniżyło do 8,5%. Najniższą średnioroczną prowizję po pierwszych 10 latach uczestnictwa pobierają Allianz Polska – 4,85% i Commercial Union OFE BPH CU WBK  – 5,2%, oraz OFE Dom – 5,38%. W długim okresie czasu, po  40 latach najniższą prowizję ma Bankowy OFE – 4,08%, oraz OFE  Allianz Polska – 4,21%. Bankowy OFE po 25 latach uczestnictwa w funduszu zaprzestaje pobierania prowizji.

Funduszami emerytalnymi posiadającymi najwyższą prowizję, jednakową przez wszystkie lata uczestnictwa w funduszu są: Zurich OFE – 9%, AIG OFE – 8,5%, OFE Polsat – 8,5% .

Decyzja o przystąpieniu do II filaru jest nieodwołalna. Można jednak zmieniać fundusze emerytalne. Początkowo głównym czynnikiem, którym kierowano się przy wyborze OFE była wysokość prowizji.  Następnie zaczęto kierować się wysokością kapitału PTE, doświadczeniem na polskim  rynku finansowym osób zarządzających kapitałem. Niebagatelną rolę odegrała też reklama, często nierzetelna, ukazująca nam wspaniałą przyszłość na emeryturze. Osoby, które  w terminie nie dopełniły obowiązku zawarcia umowy z OFE, zostały drogą losowania przydzielone przez ZUS do poszczególnych funduszy. Obecnie przy zmianie i wyborze nowego funduszu decyduje przede wszystkim wartość jednostki uczestnictwa, a więc zysk osiągany przez OFE, a także wielkość funduszu. Należy jednak pamiętać, że fundusze z założenia są wieloletnie, 30 a nawet w niektórych przypadkach 40 letnie, dlatego też błędem jest śledzenie codziennej wyceny jednostek rachunkowych funduszy. Dopiero kilka lat po wprowadzeniu reformy będzie można porównać skuteczność zarządzania składkami przez Fundusze Emerytalne. Wtedy bowiem znane będą średnie stopy zwrotu z inwestycji, które będą obliczone na podstawie średnich wyników finansowych wszystkich funduszy. Analizując te wyniki można będzie wybrać najbardziej rentowny fundusz.

Tabela nr 4. Zmiany członkostwa dokonane przez członków OFE

                                    OFE IV kwartał 1999r. IV kwartał 2000r. IV kwartał 2001r.
przystąpili opuścili przystąpili opuścili przystąpili opuścili
AIG  OFE 2 539 1 427 495 1036 1876 8726
Bankowy  OFE 1 634 1 408 1807 588 2770 8837
Commercial Union OFE BPH CU WBK 91 3 832 108 3170 4378 8461
OFE Ego 2 300 1 712 586 465 3614 2072
OFE Allianz Polska 1 060 84 282 194 3322 785
OFE Kredyt Banku 2 330 140 4428 373 16800 952
OFE Nationale Nederlanden Polska 818 1 785 709 1387 7028 3815
OFE PBK Orzeł 3 975 2 623 112 653 5715 2546
OFE Pocztylion 1 646 1 921 662 173 3379 2799
OFE Polsat 760 98 3103 173 140 1032
OFE  PZU

Złota Jesień

267 6 559 553 3899 2037 17119
Sampo OFE 3 065 2 725 52 2301 309 6871
OFE Skarbiec – Emerytura 3 534 3 041 1717 1333 8431 4836
OFE  Dom 1 254 921 1479 324 17786 1303
Pekao OFE 36 76 11 105 111 2577
Winterthur OFE 489 1 380 780 541 2950 2548
Zurich OFE 1 369 1 486 754 987 544 3930

Źródło: Biuletyn kwartalny (1/2000) KNUiFE, Biuletyn kwartalny (4/2000)KNUiFE oraz

Biuletyn kwartalny (4/2001)KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

Zmieniając fundusz w IV kwartale 1999 roku najwięcej osób przystąpiło do OFE PBK Orzeł  3 975 nowych członków oraz do OFE Skarbiec – Emerytura – 3 534 członków. Dużą liczbą nowych uczestników mogły szczycić się także AIG OFE – 2 539, OFE Kredyt Banku – 2 330 oraz OFE Ego – 2 300. Najmniejszą popularnością cieszyły się  Pekao OFE, tylko 36 nowych osób i Commercial Union – 91, a także OFE PZU – 267 członków, Wintherthur – 489 i Polsat – 760. Najwięcej osób opuściło szeregi funduszu PZU –  6 559,  Commercial Union  –  3 832, a  także  Skarbiec Emerytura –

3 041 i PBK Orzeł – 2 623. W IV kwartale 2000 roku najwięcej nowych członków miał OFE Kredyt Banku – 4 428 osób, OFE Polsat – 3103 oraz Bankowy OFE – 1 897 i OFE Skarbiec Emerytura – 1 717. Pod względem utraty członków prowadziły OFE PZU – 3 899, Commercial Union – 3 170 i Nationale Nederlanden – 1 387. Ostatni kwartał  2001  roku  to  bardzo  dużo  nowych  członków  w  szeregach  OFE  Dom  –

17 786,  OFE Kredyt Banku – 16 800, oraz Skarbiec Emerytura – 8 400 i OFE Nationale Nederlanden – 7 028. Najmniej osób przeszło do Pekao OFE – tylko 111 osób, Polsat OFE – 140 oraz Sampo OFE – 309. Najczęściej uczestnicy opuszczali szeregi OFE PZU – aż 17 786 osób, Bankowy – 8 837, AIG – 8 726 i Commercial Union – 8 461.  Wyniki te pokazują, że fundusze które są liderami na rynku mają coraz większe problemy z pozyskiwaniem nowych członków i z utrzymaniem starych.  Należy pamiętać o tym, że zmieniając fundusz, członkostwo w nowym liczy nam się jako pierwszy rok uczestnictwa w tym funduszu, a więc ponosimy największe koszty prowizyjne. W przypadku Sampo OFE podałem wcześniejsze dane dotyczące przejętego przez niego OFE Norwich Union.

Składki przekazywane przez ZUS do OFE są zamieniane na jednostki uczestnictwa, których wartości zależą od wyników inwestycyjnych PTE. Obecnie wypracowywanie godziwych zysków staje się najpoważniejszym zadaniem towarzystw. Osiągnięcie wysokiej stopy zwrotu ze składek może okazać się dla większości PTE bardzo trudne. Wynika to z dość płytkiego rynku finansowego oraz z dość ścisłych rygorów inwestycyjnych. Ustawodawca dbając o bezpieczeństwo pieniędzy członków OFE nałożył na fundusze procentowe limity ograniczające wysokość środków zaangażowanych w poszczególne kategorie aktywów. Z uwagi na to, że celem funduszy jest najbezpieczniejsze lokowanie aktywów nie mogą one podejmować zbyt ryzykownych przedsięwzięć finansowych. Każdy z funduszy  powinien starać się osiągać przynajmniej minimalną stopę zwrotu, na której wysokość największy wpływ będą miały wyniki wypracowane przez towarzystwa o największych aktywach. Duże towarzystwa uważają, że mają większą możliwość kształtowania trendów na rynku finansowym, lepszy dostęp do informacji, możliwość dokonywania  transakcji, których nie są w stanie dokonywać małe fundusze. Mają również możliwość angażowania  najlepszych specjalistów. Małym funduszom łatwiej dokonuje  się  zmian  w  portfelu  inwestycyjnym,  a  na  wielkość  uzyskiwanej  stopy

zwrotu większy wpływ mają pojedyncze udane transakcje. Niektóre fundusze chcąc podwyższyć wartość jednostek uczestnictwa, tym samym zwiększyć atrakcyjność próbowało inwestować w sposób nie dopuszczony przez ustawę. Zostało to natychmiast zauważone przez KNUiFE i na towarzystwa nałożono wysokie kary pieniężne

Tabela nr 5.  Wartość jednostek uczestnictwa oraz zysk OFE z inwestycji w roku    1999, 2000 i 2001r.

OFE Wartość jednostki 30.12.1999 Zysk w 1999r Wartość jednostki  29.12.2000 Zysk w 2000r. w stosunku do 1999r. Wartość jednostki  29.12.2001 Zysk w 2001r w stosunku do 1999r
AIG  OFE

 

11,41 14,10 12,66 10,95 12,83 1,34
Bankowy  OFE

 

11,89 18,9 12,82 7,82 13,31 3,82
Commercial Union OFE BPH CU WBK 11,53 15,3 13,03 13,01 14,31 9.82
OFE Ego

 

11,88 18,8 13,53 13,89 13,93 2,95
OFE Allianz Polska

 

10,88 8,8 12,49 14,80 13,38 7,12
OFE Kredyt Banku

 

10,65 6,5 12,20 14,55 12,40 1,63
OFE Nationale Nederlanden Polska 11,50 15 13,25 15,22 14,31 8,00
OFE PBK Orzeł

 

11,97 19,7 13,57 13,37 14,03 3,38
OFE Pocztylion

 

11,24 12,4 13,07 16,28 13,36 2,21
OFE Polsat

 

11,42 14,2 13,48 18,04 14,53 7,78
OFE  PZU

Złota Jesień

11,27 12,7 12,54 11,27 13,75 9,64
Sampo OFE 11,85 18,5 12,99 9,62 14,37 10,6
OFE Skarbiec – Emerytura 11,25 12,5 13,31 18,31 13,32 0,07
OFE  Dom

 

11,99 19,9 14,15 18,01 14,36 1,48
Pekao OFE

 

11,27 12,7 12,40 10,03 13,56 9,35
Winterthur OFE

 

11,32 13,2 12,95 14,40 14,00 8,10
Zurich OFE

 

11,33 13,3 13,15 16,06 13,94 6,00

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2000) KNUiFE oraz Biuletyn kwartalny  (4/2001) KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Na początku wartość wszystkich jednostek uczestnictwa wynosiła 10 złotych. W roku 1999 największy zysk  z inwestycji uzyskał OFE Dom, którego wartość jednostki wzrosła o 19,9%. Dobre wyniki uzyskały także: OFE PKB Orzeł – 19,7%, Bankowy OFE – 18,9% oraz OFE Ego – 18,8%. Najniższe zyski zanotowały  OFE Kredyt Banku  w wysokości 6,5% i OFE Allianz Polska – 8,8%. W roku 2000 największy zysk zanotował OFE Skarbiec Emerytura. Wzrósł on w stosunku do roku 1999 o 18,31%. Następne są OFE Polsat z zyskiem wynoszącym – 18,04 i OFE Dom – 18,01%. Najniższe zyski uzyskały OFE Bankowy  – 7,82, Sampo OFE – 9,62 i Pekao OFE – 10,03%. W roku 2001 funduszem z największym zyskiem był Sampo OFE – 10,6%, Commercial Union OFE – 9,82% oraz OFE PZU 9,54 i Pekao – 9,35. Symboliczny wręcz zysk zanotował OFE Skarbiec Emerytura – 0,07%. Niskie zyski miały także AIG OFE – 1,34%, OFE Dom – 1,48% i OFE Kredyt Banku – 1,63%. W ostatnim roku zyski w odniesieniu do roku poprzedniego były wyraźnie niższe niż w latach  wcześniejszych. Największe zyski uzyskały jednak fundusze, które obecnie są liderami na rynku OFE .

Podział składki pomiędzy ZUS a fundusze

Podział składki pomiędzy ZUS a  fundusze spowodował pojawienie się na rynku większej ilości pieniędzy przeznaczonych na inwestycje. Fundusze emerytalne stały się silnymi i stabilnymi inwestorami. Skuteczność polityki inwestycyjnej zależy od osób zarządzających funduszem. Nie wszystkie OFE stać na odpowiednich specjalistów. Problemem OFE jest skonstruowanie swojego portfela zgodnego z limitami dotyczącymi poszczególnych kategorii lokat, a planami inwestycyjnymi. Ustawa bowiem określa w co i w jakim stopniu fundusze mogą inwestować. Rynek funduszy emerytalnych jest bardzo wrażliwy na istnienie konkurencji miedzy poszczególnymi funduszami. Państwo musi dążyć do wprowadzenia w systemie instrumentów zabezpieczających przed powstaniem oligopolu lub monopolu na rynku.1 Każde PTE w swoim statucie musiało określić jakie są jego założenia inwestycyjne. Niektóre decydowały się na agresywną politykę inwestycyjną – maksymalny dopuszczony ustawą pakiet akcji, a inne na bardziej bezpieczną  – inwestowanie w obligacje, bony skarbowe i lokaty bankowe. Fundusze, które decydują się na inwestycje w akcje, wybierają akcje większych spółek, o wysokiej kapitalizacji i bardzo dobrej sytuacji finansowej. Występuje również duże zainteresowanie sprywatyzowanymi spółkami Skarbu Państwa.

Wykres nr 3. Uśredniony portfel OFE w roku 1999.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn miesięczny (grudzień 1999) KNUiFE s. 3 ( www.knuife.gov.pl )

W początkowym etapie działania OFE inwestowały bezpiecznie, co wynikało z niewielkiej wartości ich portfeli. W 1999 OFE najczęściej inwestowały w obligacje, które zajmowały średnio 55,23% wartości inwestowanego portfela funduszy oraz bony skarbowe. Są to instrumenty bezpieczne, ale nie dające możliwości uzyskania znacznej premii za ryzyko. Inwestycje w akcje były na poziomie 13,34%.

Wykres nr 4. Uśredniony portfel w OFE w roku 2000.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn kwartalny (2/2000) KNUiFE (www.knuife.gov.pl ).

W 2000 roku w strukturze portfeli inwestycyjnych OFE  znacznie wzrósł udział akcji spółek notowanych na rynkach giełdowych (30,88%). Zbliżony był poziom inwestycji w obligacje, który wynosił 55,7%. Obniżono inwestycje w bony skarbowe do 8,58%.

Wykres nr 5. Uśredniony portfel w OFE w roku 2001

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE

( www.knuife.gov.pl ).

W 2001 roku znacznie, ponieważ aż o ok. 7% wzrósł  udział  obligacji w portfelach OFE, wynosił on 62,21%. Na drugim miejscu cały czas utrzymują się inwestycje w akcje, jednak ich poziom spadł o prawie 3% i obecnie wynosi 28,31%. Jeszcze większy spadek zanotował poziom inwestycji w bony skarbowe. Obecnie jest to 3,67%, czyli ok. 3,5% mniej niż rok wcześniej. Inwestycje w bankowe papiery wartościowe i depozyty bankowe utrzymują się praktycznie na stałym poziomie i zajmują obecnie 3,67% portfela OFE.

Istotnym elementem przy wprowadzaniu reformy emerytalnej było zapewnienie, aby środki ubezpieczonych były rzeczywiście inwestowane jedynie w ich interesie w instrumenty, mające perspektywy wzrostu wartości według przewidywań zarządzających OFE, a nie w celu uzyskania kontroli nad emitentem instrumentu. OFE powinny interesować się nie tylko akcjami spółek o wysokich perspektywach wzrostu, ale także o wysokiej kulturze korporacyjnej. OFE powinny być barometrem inwestycyjnym wskazującym spółki w których prawa inwestorów mniejszościowych są należycie zabezpieczone, a spółki maja perspektywy wzrostowe.

Tabela nr 6. Struktura portfela inwestycyjnego Otwartych Funduszy Emerytalnych

OFE

     I

       II

     III

     IV       V     VI VII
AIG  OFE

 

0,00

0,00%

482512699

24,7%

108046322

5,5%

18422996

0,9%

1341326712

68,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Bankowy  OFE

 

12562476

1,8%

164655445

23,5%

992703

0,1%

96686731

13,8%

425991039

60,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Commercial Union OFE BPH CU WBK 0,00

0,00%

2213827743

34,04%

107436787

1,65%

226824876

3,48%

3827176780

58,8%

127555956

1,96%

 

296880

0,004%

OFE Ego

 

717762

0,2%

87048400

26,7%

12245024

3,8%

3000000

0,9%

222273903

68,3%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Allianz Polska

 

0,00

0,00%

173313630

30,6%

0,00

0,00%

19951303

3.5%

372441928

65,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Kredyt Banku

 

0,00

0,00%

39154079

26,1%

7399982

4,9%

4220948

2,8%

99245703

66,1%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Nationale Nederlanden Polska 1901940

0,03%

1530989658

31,9%

111471527

2,3%

60845581

1,2%

3057620977

63,7%

39573985

0,8%

0,00

0,00%

OFE PBK Orzeł

 

527304

0,01%

82195519

25,4%

21167133

6,5%

10872430

3,3%

208172265

64,4%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Pocztylion

 

6246106

1,3%

151489568

32,3%

30673418

6,5%

22680000

4,8%

257767108

54,9%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Polsat

 

1114758

1,2%

25567598

27,7%

7651586

8,3%

1400000

1,5%

56656276

61,3%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE  PZU

Złota Jesień

0,00

0,00%

1028509844

31,9%

335731384

10,4%

126490699

3,9%

1705521696

53,01%

20902181

0.6%

0,00

0,00%

Sampo OFE 0,00

0,00%

153705625

23,4%

34028675

5,2%

32577764

4,9%

435952085

66,4%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Skarbiec – Emerytura 4376823

0,86%

54025362

10,6%

210225219

41,3%

31776303

6,2%

198527482

39,0%

10067266

1,9%

0,00

0,00%

OFE  Dom

 

19370494

5,01%

131913255

34,1%

26118795

6,7%

12854459

3,3%

196093285

50,7%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Pekao OFE

 

18555136

5,01%

51761081

13,9%

76119183

20,5%

27678337

7,4%

195749747

52,9%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Winterthur OFE

 

1737918

0,3%

149904915

27,2%

11518865

2,09%

45276590

8,2%

340935155

62,05%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Zurich OFE

 

0,00

0,00%

258068156

32,1%

28750817

3,58%

13159080

1,64%

501738875

62,5%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

I –  Akcje NFI

II –  Akcje spółek notowanych na regularnym rynku giełdowym

III –  Bony skarbowe

IV –  Depozyty i bankowe papiery wartościowe

V –  Obligacje

VI –  Inwestycje za granicą

VII –  Inne lokaty

Jak wynika z wcześniejszej analizy najwięcej miejsca w portfelach OFE zajmują inwestycje w obligacje. Są to bezpieczne inwestycje. Prawie we wszystkich funduszach ten rodzaj inwestycji jest najwyższy. Jedynie OFE Skarbiec Emerytura zdecydował się w swoim portfelu najwięcej środków zainwestować w bony skarbowe, przeznaczył na to 41,3% inwestycji, obligacje są na drugim miejscu i stanowią 39% portfela. W zdecydowanej większości fundusze jako drugi rodzaj inwestycji wybierały kupno akcji spółek notowanych na regularnym rynku giełdowym. Z tego „schematu”, oprócz wspomnianego już OFE Skarbiec Emerytura, wyłamał się także Pekao OFE, który więcej inwestował w bony skarbowe – 20,5%, a w akcje – 13,9%. Najbardziej zróżnicowany portfel ma Commercial Union OFE, który zdecydował się zainwestować prawie we wszystkie dostępne środki. W jego portfelu nie znalazły się jedynie akcji NFI. Jako jedyny zdecydował się zainwestować w inne dostępne lokaty. Przeznaczył jednak na nie jedynie 296 880 zł. co stanowi zaledwie 0,004% jego inwestycji. Jako jeden z czterech funduszy zdecydował się na inwestycje zagraniczne, przeznaczając na to 127 555 956 zł. czyli 1,96%. Tę formę inwestycji wybrały jeszcze tylko OFE Nationale Nederlanden, OFE PZU i OFE Skarbiec Emerytura, ale nikt nie zdecydował się na przeznaczenie na to większych środków. Na inwestycje w prawie wszystkie dostępne instrumenty zdecydowały się także OFE Nationale Nederlanden oraz OFE Skarbiec Emerytura. Małym zainteresowaniem funduszy cieszyły się akcje NFI. Część w ogóle nie zdecydowała się na ich zakup, a inne nabywały je w niewielkich ilościach. Najwięcej miejsca zajęły one w portfelach OFE Dom i Pekao OFE – po ok. 5%. Bankowy OFE przeznaczył 1,8%,OFE Pocztylion 1,3%, a OFE Polsat 1,2%. Inne fundusze kupując te akcje przeznaczyły na nie poniżej 1% swoich inwestycji. Nieco większą popularnością cieszyły się depozyty i bankowe papiery wartościowe. Na ich zakup zdecydowały się wszystkie fundusze. Najwięcej środków zainwestował w nie Bankowy OFE – 13,8%. Sporo miejsca zajmują też w portfelach Winterthur OFE – 8,2%, Pekao OFE – 7,4%, OFE Skarbiec Emerytura – 6,3%. Z analizy wynika fundusze do tej pory bardzo podobnie inwestują pieniądze. Największe fundusze starają się urozmaicić swój portfel, ale jednak cały czas stawiają na bezpieczne inwestycje czyli w obligacje.

Ważnym czynnikiem wpływającym na pozycje danego funduszu na rynku jest struktura wiekowa członków danego funduszu. Wiadomo, że osoby młode wchodzące na rynek pracy otrzymują mniejsze wynagrodzenie, a co za tym idzie mniejsze pieniądze  trafiają do  OFE.  Poza tym liczba  osób  do 20  roku życia,  które

podjęły pracę i płacą składki na ubezpieczeni społeczne jest stosunkowo mała.  Fundusze powinny zabiegać o członków z dużymi zarobkami. W takim przypadku mogłyby mieć mniejszą ilość członków niż inne fundusze, ale wpływałyby do nich większe pieniądze z tytuły składek.

Tabela nr 7. Członkowie OFE według wieku stan na 31.03.2002

OFE                                 Członkowie OFE według wieku  (w  % )
Do 20 lat 21-25 26-30 31-35 36-40 41-45 46-50 ponad 50
AIG  OFE

 

3,33 15,65 20,9 17,45 16,2 15,7 9,2 1,4
Bankowy  OFE

 

8,59 21,2 20,7 16,3 13,5 12,6 6,2 0,8
Commercial Union OFE BPH CU WBK 2,9 17,1 25,5 19,7 15,4 12,9 5,9 0,6

 

OFE Ego

 

7,7 23,8 20,6 14,9 12,1 11,9 7,4 1,6
OFE Allianz Polska

 

5,5 15,7 23,1 18,0 15,3 13,8 7,4 1,1
OFE Kredyt Banku

 

9,12 32,5 17,4 12,0 10,3 10,62 6,8 1,2
OFE Nationale Nederlanden Polska 4,8 16,8 25,4 19,2 13,9 12,2 6,2 0,8
OFE PBK Orzeł

 

6,4 23,1 18,9 14,5 12,7 13,6 8,8 1,8
OFE Pocztylion

 

10,35 21,5 16,3 14,8 14,5 13,8 7,5 1,2
OFE Polsat

 

8,8 26,8 16,7 13,1 12,3 12,3 8,0 2,0
OFE  PZU

Złota Jesień

5,9 19,5 19,2 15,8 14,7 15,4 8,4 1,1
SAMPO OFE 6,5 25,0 21,5 15,1 11,9 11,4 7,1 1,4
OFE Skarbiec – Emerytura 10,8 22,1 19,6 14,8 12,4 11,2 7,0 1,3
OFE  Dom

 

10,3 21,7 20,1 14,9 12,38 12,1 7,2 1,4
Pekao OFE

 

8,7 26,0 17,6 13,1 12,0 12,4 8,3 1,8
Winterthur OFE

 

7,3 20,7 21,2 16,6 13,8 12,4 6,9 1,1
Zurich OFE

 

6,7 17,2 18,0 16,4 15,8 10,2 8,8 1,4

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

Zdecydowanie największą grupę klientów OFE stanowią osoby między 20, a 30 rokiem życia. Wynika to głównie z tego, że w momencie wprowadzenia reformy wstąpienie do funduszy było dla nich obowiązkowe. Osoby powyżej 31 roku życia miały wybór i mogły pozostać przy starej emeryturze. Najmniejszą liczbę członków OFE stanowią osoby miedzy 46 – 50 rokiem życia i starsze, ponieważ niewiele osób w tym wieku zdecydowało się na nową emeryturę. Osoby poniżej 20 roku życia stanowią największy procent uczestników w OFE Skarbiec Emerytura – 10,8, OFE Dom – 10,3, oraz OFE Pocztylion.  Dużą  grupę  stanowią także w OFE Kredyt Banku – 9,12%, OFE Polsat – 8,8% i Pekao OFE 8,7%. Mały procent zajmują te osoby  w Commercial Union OFE – 2,9 oraz AIG OFE – 3,33 i OFE Nationale Nederlanden – 4,8. Przedział 21-25 lat to zdecydowane przodownictwo OFE Kredyt Banku – 32,5% zajmują osoby w tym przedziale wiekowym. Stanowią one także dużą część członków OFE Polsat – 26,8%, Pekao OFE –26% i Sampo OFE – 25%. Osoby w przedziale 26 – 35  lat stanowią największy procent wśród uczestników Commercial Union OFE – 45,5, Nationale  Nederlanden OFE – 44,6 i OFE Allianz Polska – 41,1. Osoby znajdujące się w przedziale wiekowym 36 – 45 stanowią największy procent wśród członków AIG OFE – 31,9, OFE PZU Złota Jesień – 30,1 i OFE Allianz Polska – 29,1. Najmniejszą liczbą osób w każdym funduszu są osoby będący w przedziale 46 – 50 i starsze, jest to spowodowane tym, że bardzo mało osób z tego przedziału zdecydowało się przystąpić do funduszy. Osoby te stanowią największy procent w OFE PBK Orzeł  i AIG OFE po 10,6, Zurich OFE – 10,2 i OFE Polsat 10,0. Z danych tych wynika że na sukces największych funduszy wpływa także struktura  wiekowa  ich  członków.  Takie  fundusze jak Commercial Union czy Nationale  Nederlanden  w swoich szeregach mają  najwięcej osób w przedziałach 26 – 30 oraz 31- 35. Są to osoby które najczęściej są już od jakiegoś czasu na rynku pracy i ich zarobki są większe od osób z innych przedziałów wiekowych. Jest w nich także mały osób poniżej 20 roku życia.

Każdy Otwarty fundusz, który przyjmował składki co najmniej przez 24 miesiące, ustala na koniec każdego miesiąca kończącego kwartał wysokość stopy zwrotu za ostatnie 24 miesiące.  Stopą zwrotu jest wyrażony procentowo iloraz różnicy wartości jednostki rozrachunkowej w ostatnim dniu roboczym miesiąca kończącego kwartał i wartości tej jednostki w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego przed 24 miesiącami oraz wartości tej jednostki w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego przed 24 miesiącami.

Tabela nr 8. Stopy zwrotu OFE za okres od 31.03.2000 do 29.03.20002

OFE Stopa zwrotu w okresie Kwota niedoboru w PLN
AIG  OFE 8,576%

Nie ma

Bankowy  OFE 5,409% 16 397 917,28
Commercial Union OFE BPH CU WBK 17,606%

Nie ma

OFE Ego 12,452% Nie ma
OFE Allianz Polska 13,647% Nie ma
OFE Kredyt Banku 9,647% Nie ma
OFE Nationale Nederlanden Polska 16,667% Nie ma
OFE PBK Orzeł 11,383% Nie ma
OFE Pocztylion 8,754% Nie ma
OFE Polsat 18,725% Nie ma
OFE  PZU

Złota Jesień

19,438% Nie ma
Sampo OFE 17,079% Nie ma
OFE Skarbiec – Emerytura 8,262% Nie ma
OFE  Dom 12,928% Nie ma
Pekao OFE 11,138% Nie ma
Winterthur OFE 15,028% Nie ma
Zurich OFE 18,138% Nie ma
Średnia ważona stopa zwrotu 15,614%  
Minimalna wymagana stopa zwrotu 7,807%

Źródło: obliczenia własne na podstawie KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Otwarte Fundusze Emerytalne muszą osiągać minimalne wartości zwrotu, a jeżeli zysk któregoś funduszu będzie niższy o więcej niż 50% od średniej stopy zwrotu wszystkich funduszy, musi pokryć niedobór. Średnią ważoną stopą zwrotu wszystkich otwartych funduszy za okres 24 miesięcy jest suma iloczynów stopy zwrotu każdego z otwartych funduszy i wskaźnika przeciętnego udziału w rynku danego otwartego funduszu czyli średniej arytmetycznej wskaźnika udziału w rynku w ostatnim dniu roboczym miesiąca poprzedzającego okres 24 miesięcy i wskaźnika udziału  rynku w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego na koniec okresu 24 miesięcy. W Polsce przyjęto tylko dolny limit na osiąganą przez fundusz stopę zwrotu, nie ma natomiast ograniczenia górnego. Stopy zwrotu ogłaszane przez OFE, oraz średnia ważona stopa zwrotu i minimalna wymagana stopa zwrotu ogłaszane przez KNUiFE, pozwalają uczestnikom porównać wyniki różnych funduszy i podjąć decyzję o ewentualnej zmianie funduszu. Ma to na celu pobudzenie konkurencji na rynku powinno się korzystnie odbić na wysokości emerytur.

Wyliczona i ogłoszona przez KNUiFE średnia ważona stopa zwrotu za okres 31.03.2000 – 31.03.2002 wyniosła 15,614%, zatem minimalna wymagana stopa zwrotu wyniosła 7,807%%. Zgodnie z przyjętymi ograniczeniami stopy zwrotu w tym okresie każdego z funduszy powinny być wyższe od minimalnej. Udało się to prawie wszystkim funduszom. Jedynym funduszem który nie przekroczył minimalnej stopy zwrotu był Bankowy OFE. Zgodnie z przepisami musiał różnice pokryć z własnych aktywów.  Ponieważ  osiągnął  stopę  zwrotu  5,409% więc kwota dopłaty wyniosła 16 397 917 zł.  Funduszem, który osiągnął najwyższą stopę zwrotu w tym okresie był OFE PZU Złota Jesień – 19,438%. Dobre wyniki osiągnęły także OFE Polsat – 18,725%, Zurich OFE – 18,138, Commercial Union – 17,606%, Sampo OFE – 17,079% oraz OFE Nationale Nederlanden 16,667%. Najsłabsze wyniki uzyskały oprócz Bankowego OFE, OFE Skarbiec Emerytura – 8,262%, AIG OFE 8,576% i OFE Kredyt Banku – 9,647%. Fundusze te nieznacznie tylko przewyższyły minimalną stopę zwrotu.

Składka na ubezpieczenie emerytalne wynosi 19,52%, z tego 12,22% pozostaje w ZUS i jest przeznaczane na wypłatę bieżących świadczeń, a 7,3% jest przekazywane do funduszy emerytalnych. Przekazywanie składki przez ZUS do OFE  powinno następować niezwłocznie, jednak błędy w informacjach i trudności w identyfikacji rachunków bankowych w otwartych funduszach emerytalnych powodują, że  do  końca  stycznia  2002  roku  kwota  która  nie  została  przekazana to blisko 6,3 mld. zł. Kwota ta jest gromadzona na odrębnym rachunku bankowym.

Tabela nr 9. Kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne i odsetek przekazywanych przez ZUS do OFE.

OFE

01.03.2001-  31.03.2001 Członkowie OFE stan na

31.03.2001

01.03.2002-  31.03.2002 Członkowie OFE stan na

31.03.2002

kwoty składek odsetki Kwoty składek odsetki
AIG  OFE

 

73 772 680 2 068 264 843 162 87 068 779 32 014 839 607
Bankowy  OFE

 

26 311 418 991 014 383 870 29 249 626 11 199 388 829
Commercial Union OFE BPH CU WBK 225 378 273 6 640 777 2 426 587 273 351 455 121 877 2 463 335
OFE Ego

 

11 149 575 440 347 228 643 13 631 932 5 957 239 156
OFE Allianz Polska

 

20 652 569 27 2135 203 412 27 815 610 10 117 221 101
OFE Kredyt Banku

 

3 131 554 93 257 95 544 6 525 667 2 496 155 807
OFE Nationale Nederlanden Polska 167 704 535 4 303 608 1 693 069 212 221 307 93 358 1 753 644
OFE PBK Orzeł

 

11 424 290 384 072 256 025 13 615 166 6 420 270 574
OFE Pocztylion

 

13 565 871 822 033 371 764 18 880 897 7 655 454 391
OFE Polsat

 

3 428 337 130 969 133 571 3 880 106 1 473 131 443
OFE  PZU

Złota Jesień

112 440 216 5 135 906 1 748 955 122 226 490 50 984 1 757 427
Sampo OFE 23 501 717 862 783 466 733 26 910 642 11 192 449 727
OFE Skarbiec – Emerytura 17 181 753 824 899 362 822 21 006 763 8 962 380 792
OFE  Dom

 

10 674 312 367 850 184 829 16 193 511 9 489 240 694
Pekao OFE

 

6 375 579 100 996 63 717 16 359 110 6 736 291 508
Winterthur OFE

 

19 117 411 645 098 303 444 23 796 137 10 569 323 398
Zurich OFE

 

29 052 155 1 467 576 398 069 30 949 938 10 727 390 662

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2001) KNUiFE oraz Biuletyn kwartalny (1/2002 KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Największe kwoty składek są przekazywane oczywiście funduszom, która maja największą liczbę członków Commercial Union OFE, OFE Nationale Nederlanden i OFE PZU Złota Jesień. W ostatnim czasie wzrosła skuteczność w  przekazywaniu przez ZUS składek do OFE. W marcu 2002 roku składki przekazywane przez ZUS były we wszystkich OFE wyższe niż w marcu 2001 roku. Jest to związane także z tym że większości wypadków fundusze zwiększyły liczbę swoich członków, jednak w kilku przypadkach kwoty te są wyższe mimo tego, że liczba  członków  funduszu  zmalała.  Są  to  AIG  OFE,  OFE  Polsat,  Sampo OFE.     Znacznie  zmalały  odsetki  jakie  ZUS  musi  płacić  funduszom  za  nieterminowe przekazywanie  składek.  W  marcu  2001  roku  łączna   kwota  odsetek   wyniosła 25 551 584 zł. a w tym samym miesiącu rok później już tylko 401 225 zł.

Na polskim rynku OFE wykrystalizowała się trójka liderów. Są to fundusze które zgromadziły największą liczbę uczestników a co za tym idzie dysponują największymi aktywami. Commercial Union na koniec 2001 roku miał 5 682 864 322 zł. Nationale Nederlanden 4 172 886 523 zł. a PZU Złota Jesień 2 826 374 760 zł. Fundusze te ilościową przewagę uzyskały już na początku okresu reformy. Właśnie te trzy OFE na początku działalności zatrudniały największą liczbę akwizytorów, którzy dbali o to aby do funduszu przystąpiło jak najwięcej osób. Fundusze te są także w czołówce funduszy, których inwestycje są najbardziej trafione i mają jedne z wyższych stóp zwrotu. Ostatnio coraz lepsze wyniki osiągają mniejsze fundusze. Wysoką dwuroczną stopę zwrotu, która jest podstawowym kryterium oceny wyników funduszy, osiągnęły OFE Polsat, Zurich OFE i Sampo OFE. Na szczególne wyróżnienie zasługuje Zurich OFE, który z kwartału na kwartał zajmuje coraz wyższą pozycje. Najgorsze jak dotąd wyniki zanotował OFE Bankowy, który już parokrotnie musiał dopłacać do rachunków swoich członków.

W roku 2000 wystąpiły w Polsce procesy konsolidacyjne. Liczba OFE, która w 1999 roku wynosiła 21 zmalała do 17. Wśród przejmowanych funduszy znajdowały się takie, które uzyskiwały wysokie stopy zwrotu dla swoich członków  w  ogłaszanych  przez KNUiFE miesięcznych wynikach inwestycyjnych. Najbardziej aktywne w tym procesie było Pekao PTE S.A. które przejęło zarządzanie nad trzema funduszami emerytalnymi: OFE Epoka, Pioneer OFE i OFE Rodzina.  Doszło także do połączenia funduszy OFE Pocztylion i Arka Invesco OFE poprzez przejęcie PTE Arka – Invesco przez Pocztowo – Bankowe PTE S.A.

Członkowie funduszy, które zostały przejęte mieli możliwość zmiany funduszu, w ciągu dwóch miesięcy od daty przejęcia, bez ponoszenia dodatkowych kosztów związanych z wypłatą transferową środków zgromadzonych na rachunkach.


1 Specyfikacja rynku OFE. Biuletyn miesięczny (listopad 2001) KNUiFE, s.3. (www.knuife.gov.pl).

System ubezpieczeń społecznych – sytuacja przed reformą

pierwszy rozdział pracy mgr

Wszystkie społeczeństwa, aby zapewnić sobie istnienie i ład społeczny, muszą zadbać o zabezpieczenie bytu swoich członków. Jest to jedno z podstawowych praw rozwoju społeczeństw. Ubezpieczenie społeczne jest rodzajem przymusowego, wzajemnego ubezpieczenia osobowego, którego podstawową cechą jest jego cel społeczny. „ Nie jest z istoty swej obliczone na zysk, a na realizację celu społecznego, jakim  jest zapewnienie niezbędnych świadczeń w wypadkach, w których człowiek nie jest w stanie zapewnić sobie, nie ze swej winy, środków utrzymania”.[1] Obowiązek ubezpieczenia jest związany z wykonywaniem pracy, lub prowadzeniem określonej działalności. „Obowiązek ubezpieczenia społecznego pracowników spoczywa na pracodawcy (zakładzie pracy) i powstaje z dniem nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem ustania stosunku pracy.”[2] Zakład pracy opłaca składki na ubezpieczenie ze środków własnych. W wypadku ubezpieczenia niepracowniczego, obowiązek ubezpieczenia zaczyna się z momentem rozpoczęcia działalności. Głównym źródłem dochodu funduszu ubezpieczeniowego jest składka, ale często też mają miejsce dotacje z budżetu. Ubezpieczenia prowadzone są przez odrębne instytucje publiczne pod nadzorem państwa, lub przez wyspecjalizowany organ administracji państwowej. Uprawnienia z nich wynikające mają charakter roszczeniowy i mogą one być dochodzone drogą sądową.

Pierwszy system zabezpieczenia społecznego powstał w Niemczech3. Opierał się o wcześniejsze urządzenia socjalne i wynikał z ówczesnej wewnętrznej sytuacji politycznej kraju. Kanclerz  Bismarck musiał pozyskać nieprzychylny mu świat robotniczy. Wybrał drogę reform łagodzących nędze robotników. Narzędziem miały być ubezpieczenia, które ratowały robotników, kiedy w wyniku wypadków pozostawali oni, wraz z rodzina, bez środków do życia. Pozwoliło mu to złagodzić napięcia społeczne i rozładować narastające konflikty i były dobrym środkiem przeciwko opozycji. Za przykładem Niemiec poszły niektóre kraje europejskie m.in. Anglia i Szwecja.

Duże zmiany w systemie ubezpieczeń społecznych zaszły w okresie międzywojennym. W wielu krajach wprowadzono przymusowe ubezpieczenia emerytalne i na wypadek inwalidztwa. W tym okresie powstały też pierwsze próby budowy systemu ubezpieczeń w krajach pozaeuropejskich takich jak Chile, Argentyna, czy Brazylia.

W Polsce rozwój ubezpieczeń społecznych nastąpił po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wprowadzono system oparty na przymusie i powszechności objęcia wszystkich pracowników. Rolę jednostek administracyjnych spełniały kasy chorych. Jednolity system został wprowadzony na terenie całego kraju do końca 1922 roku.1 W 1933 roku powołano  Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który zarządzał pięcioma funduszami (emerytalnym robotników, emerytalnym pracowników umysłowych, od wypadków i chorób zawodowych, na wypadek braku pracy pracowników umysłowych i na wypadek choroby i macierzyństwa) połączonymi administracyjnie, ale wyodrębnionymi finansowo. Wszystko kierowane było przez rząd. W Polsce stworzony został system, który nie ustępował innym krajom.

W czasie wojny organizacja ubezpieczeń społecznych przeszła pod nadzór niemiecki, a świadczenia przyznawane były w zależności od narodowości. Utrzymanie polskiej administracji ubezpieczenia  pomagało w przetrwaniu w warunkach okupacji.

Po wojnie objęci ubezpieczeniem byli tylko ludzie pracujący w miastach. Jednak już w Manifeście Lipcowym zapowiadano szybką odbudowę i rozbudowę ubezpieczeń społecznych. W 1945 roku zniesiono opłacanie składek przez pracowników, obciążając nimi w całości pracodawcę. W 1950 roku, na wiele lat wprowadzono zasadę finansowania ubezpieczeń społecznych ze środków budżetu państwa. W 1960 roku powołano ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, był on podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów. W 1968 roku utworzono Fundusz Emerytalny, na który wpływało 2/3 składki płaconej przez zakład pracy, oraz składka płacona przez pracowników. Z tego funduszu finansowane były wydatki na emerytury, renty i dodatki do nich. Inne świadczenia ubezpieczeniowe finansowane były z budżetu państwa, do którego wpływała 1/3 składki ubezpieczeniowej. W latach 1966 – 1976 istniał Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Niektórych Grup Ludności, który prowadził wpływy i wydatki ludności pracującej na rachunek własny. Później został włączony do Funduszu Emerytalnego i budżetu państwa. Od 1987 roku istniał tylko jeden fundusz, który obejmował  pozarolnicze grupy ludności, obsługujący wszystkie rodzaje świadczeń. Dla rolników  indywidualnych  utworzono  Fundusz   Ubezpieczenia   Społecznego Rolników Indywidualnych.1 Oba te fundusze tworzyły tzw. fundusze celowe, scentralizowane i niezależne od budżetu. Ich wydatki i dochody nie stanowiły dochodów i wydatków budżetu. Zarządzane były przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.2 Z budżetu państwa finansowane były tylko świadczenia krótkoterminowe.

Wypadki polityczne w 1970 roku, spowodowały generalną podwyżkę cen i obniżenie stopy życiowej ludności. Wywołało to natychmiastową potrzebę zabezpieczenia warunków życia ludności o najniższych dochodach. Zmiany cen wywołała konieczność podwyżki świadczeń długoterminowych, które objęły trzy czwarte emerytów i rencistów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeszedł pod nadzór Ministra Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych. Zwiększono i dostosowano liczbę oddziałów ZUS do zwiększonej liczby województw.

W latach osiemdziesiątych przed polityką społeczną stanęły trudne problemy, których źródłem powstania była sytuacja gospodarcza i nowe zjawiska w życiu społecznym i politycznym. Kryzys gospodarczy spowodował spadek dochodu narodowego i należało nie dopuścić do obniżenia poziomu życia ludności. „W 1983 r. weszły w życie nowe przepisy emerytalno – rentowe dla wszystkich grup ludności, które zawierają, po raz pierwszy w historii polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, zapisy o automatycznej indeksacji świadczeń wraz ze wzrostem płac.”3

System ubezpieczeń społecznych opierał się na trzech głównych zasadach: przymusu, powszechności i wzajemności. Zasada przymusu to inaczej zasada obowiązkowego ubezpieczenia. Pozwala ona na lepsze rozłożenie ryzyka i na potanienie kosztów ubezpieczenia, poprzez wzmacnianie i poszerzanie jego podstawy. Umożliwia  też udział w ubezpieczeniu słabszych partnerów. Głównym powodem przymusu jest chęć uniknięcia autoselekcji grupy ludzi, która ma być objęta ubezpieczeniem, czyli zgłaszania się osób słabych fizycznie, chorych i starych, a unikanie płacenia składek przez osoby młode i zdrowe, a z drugiej strony chodzi o to, aby instytucje ubezpieczeniowe nie mogły unikać przyjmowania osób starych i chorych, a przyjmować jedynie tzw. ryzyko dobre.1 Obowiązek ubezpieczenia spowodował, że pracodawcy musieli uwzględniać przy zarobkach nie tylko teraźniejsze, ale i przyszłe potrzeby. Składka była trwałym składnikiem płacy roboczej i przez to wypłacane świadczenie nie były darowiznami, tylko przedmiotem nabytego prawa przysługującego z racji płacenia składek.

Zasada powszechności mówi o objęciu wszystkimi rodzajami ubezpieczenia wszystkich członków danej społeczności. Zasada wzajemności czyli stosunek prawny łączący ubezpieczyciela z ubezpieczającym, który zobowiązuje ubezpieczyciela do wypłacenia odszkodowania w razie wystąpienie określonego zdarzenia losowego, a ubezpieczającego do płacenia składek. Ponoszony ciężar składek, pozostaje w prostym stosunku do oczekiwanego pokrycia przyszłej potrzeby, dlatego też im więcej spodziewa się jednostka, tym większy musi ponieść ciężar. Przedmiotami ubezpieczeń społecznych są głównie świadczenia krótkookresowe i długookresowe. Pierwsze, razem ze świadczeniami jednorazowymi noszą nazwę zasiłków. W ich skład wchodzą m. in: zasiłek chorobowy, wyrównawczy, macierzyński, opiekuńczy, porodowy, pogrzebowy i świadczenie rehabilitacyjne. Drugi rodzaj to świadczenia emerytalno – rentowe. Prawo do emerytury wiąże się z zaprzestaniem aktywności zawodowej, nie wyklucza jednak wszelkiego zatrudnienia. Długoterminowy charakter emerytur wyłącza ograniczenie okresu ich wypłaty. „Główna przesłanka powstania uprawnień do emerytury była formułowana u nas dawniej jako wymóg przebycia w ubezpieczeniu określonej liczby tygodni czy miesięcy składkowych i podobnie jest ona ujmowana nadal w ustawodawstwie wielu krajów”.2 Wymaganym wiekiem emerytalnym dla mężczyzn jest 65 lat, a dla kobiet 60 lat. Obniżenie wieku emerytalnego dla kobiet jest motywowane nie tylko względami socjalnymi, ale także wcześniejszym spadkiem wydajności pracy wskutek wieku niż u mężczyzn, mimo dłuższej przeciętnej życia.3 Wymagany staż pracy wynosił  odpowiednio 25 lat dla mężczyzn i 20 lat dla kobiet. Jednak występuje tu wiele odstępstw np. dla inwalidów i pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, lub w szczególnym charakterze. Każdy rok pracy ponad wyznaczone 20 lat (dla mężczyzn), podnosi wymiar pełnej emerytury przy najniższym wymaganym okresie zatrudnienia o 5%.1 O wcześniejsze emerytury mogli się ubiegać pracownicy, którzy podlegali grupowym lub indywidualnym zwolnieniom z pracy z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi, nie musieli wtedy spełniać wymagań wiekowych.2

Wymiar emerytury może się opierać na jednej z dwóch zasad: według potrzeb, pojętych jako powszechne zapewnienie godziwego minimum, albo według pracy ocenianej przez pryzmat pobieranych poprzednio zarobków. W pierwszym przypadku wymiar ten jest jednolity, ponieważ podstawowe potrzeby, z założenia, u wszystkich emerytów kształtują się podobnie. Jest to system narzucany przez twardą rzeczywistość w warunkach kryzysowych. W drugim przypadku przyjęto, że emerytura powinna gwarantować poziom życia odpowiadający osiągniętemu przez emeryta w okresie zatrudnienia. System ten zakłada niejednolitą wysokość emerytur, lecz jednolitą relacje ich wymiaru w stosunku  do zarobków pobieranych w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.

Na wysokość emerytury składały się trzy części: 24% kwoty bazowej, czyli średniej płacy, 1,3% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy przepracowany rok i 0,7% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy „rok nieskładkowy”, czyli np. studia, wojsko lub urlop macierzyński. Do ustalenia podstawy wymiaru przechodzący na emeryturę wybierał dochód z kolejnych 10 lat kalendarzowych w ciągu 20 ostatnich lat przed przejściem na emeryturę. Obowiązujący system był typu repartycyjnego, tzn. składki wpłacane przez osoby pracujące były na bieżąco wypłacane obecnym emerytom. Był on szczególnie czuły na zmiany demograficzne. W starzejącym się społeczeństwie rośnie liczba emerytów, a maleje liczba pracujących i płacących składki. Nie był odporny na wzrost bezrobocia. Bywał także często kartą przetargową gier politycznych.3


[1] W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne, zarys ogólny cz. 1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 1984, s. 11.

[2] P. Kondracki, System zaopatrzenia emerytalno – rentowego, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 7.

3 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia Społeczne (chorobowe, rentowe i emerytalne), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987, s. 10.

1 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 35

1 A. Wiktorow, System ubezpieczeń społecznych w Polsce – jednolitość i zróżnicowanie, Instytut Pracy i Spraw

Socjalnych, Warszawa 1990r, s. 15.

2 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 45.

3A. Wiktorow, System…, s. 12

1 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 28.

2 W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne, zarys systemu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,

Warszawa 1987r., s.163

3 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 123

1 Tamże, s. 124.

2 P. Kondracki, Systemy zaopatrzenia…, s. 32.

3 Reforma sytemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Materiał dla agentów ubezpieczeniowych Commercial Union – Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawa 1999r, s. 9.

Obliczanie wysokości emerytury

Wysokość emerytury dla osoby w wieku „n” można policzyć na podstawie formuły:

En = K / Gn*12

gdzie:

En – emerytura osoby w wieku „n”,

K  –  kapitał przetransferowany do zakładu emerytalnego,

Gn – dalsze przeciętne trwanie życia dla osoby w wieku „n” lat.1

Dla uczestników funduszu bardzo ważne są regulacje określające wysokość opłat pobieranych od nich przez Towarzystwo. Wszystko to regulowane jest przez statut, na zmianę którego zezwolenie musi wyrazić KNUiFE. Składka wpływająca do funduszu jest przeliczana w tzw. dniu przeliczania na jednostki rozliczeniowe w tym funduszu. Dni przeliczeniowych, ustalanych przez Prezesa Rady Ministrów, nie może być mniej niż cztery w miesiącu. Ma to na celu aby przepływ gotówki do funduszy był rozłożony w czasie. Na indywidualnych kontach uczestników będą księgowane jednostki rozliczeniowe. Wartość środków zgromadzonych na ich kontach będzie przyrastać dzięki systematycznie  wnoszonym składkom i inwestycjom czynionym przez fundusz.

Fundusze budowane są z 7,3% składki gromadzonej na indywidualnych kontach w funduszach emerytalnych. Nie jest to jedynie ewidencja wpłat, jak to jest w pierwszym filarze, ale żywy pieniądz. Aktywami funduszu są składki wpłacane do niego, nabyte za nie prawa, oraz pożytki z tych praw. Składka jest liczona i odprowadzana od dochodu przed opodatkowaniem, natomiast  od emerytur wypłacanych w przyszłości będziemy musieli zapłacić podatek.

Pieniądze przekazywane do funduszu, po potrąceniu prowizji, są inwestowane. Decyzję o sposobie ich inwestowania podejmuje Powszechne Towarzystwo Emerytalne. Celem polityki towarzystwa jest osiągnięcie możliwie maksymalnego poziomu rentowności lokat. Istnieją jednak pewne ograniczenia kierunku i sposobu inwestowania określane przez Ministra Finansów. Dla bezpieczeństwa gromadzonych oszczędności PTE nie mogą  inwestować  zbyt  dużo środków w papiery wartościowe jednego emitenta. Powoduje to że każdy fundusz ma obowiązek zróżnicowania portfela, aby ewentualne niepowodzenie inwestycyjne w jednym miejscu nie wstrząsnęło jego finansami. Nie mogą także inwestować w papiery wartościowe emitowane przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne lub ich akcjonariuszy. Aktywa funduszu mogą być inwestowane w :

  • akcje spółek notowanych na giełdzie,
  • jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych,
  • depozyty bankowe i bankowe papiery wartościowe,
  • akcje NFI,
  • obligacje i inne papiery wartościowe, depozyty, kredyty i pożyczki gwarantowane przez Skarb Państwa lub NBP,
  • papiery wartościowe jednego emitenta (5%, wyjątkiem są krótkoterminowe lokaty bankowe i papiery wartościowe emitowane i gwarantowane przez Skarb Państwa),
  • inwestycje za granicą.

Z aktywów funduszu finansowane są  niektóre koszty działalności związane z: realizacją nabywania i zbywania aktywów funduszu, przechowywaniem jego aktywów (wynagrodzenie Depozytariusza) i zarządzaniem funduszem. Towarzystwo ma prawo pobierania wynagrodzenia za zarządzanie funduszem, które nie może być większe niż 0,05% wartości aktywów miesięcznie. Prowizja ta jest pobierana w tej samej wysokości od wszystkich uczestników funduszu, a na ewentualne zniżki będą mogły liczyć osoby o dłuższym stażu członkowskim.1 Zakłada się, że od 2005 roku każde towarzystwo będzie miało możliwość prowadzenia dwóch rodzajów funduszy: pierwsze będą inwestowały na dotychczasowych zasadach, a drugie będą inwestowały wyłącznie w papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu.

Fundusze emerytalne nie mogą upaść, ponieważ mają gwarancje Skarbu Państwa. Jednym z zabezpieczeń jest obowiązek wybrania przez towarzystwo Depozytariusza, któremu powierzy przechowywanie swoich aktywów. Depozytariuszem może zostać bank. Musi to być bank krajowy, a jego środki własne muszą stanowić równowartość 100 mln.  ECU. Bank Depozytariusz nie może posiadać akcji towarzystwa zarządzającego funduszem, którego aktywa przechowuje,  być pożyczkodawcą ani kredytodawcą w stosunku do tego towarzystwa, chyba że kwota pożyczki lub kredytu nie przekracza 1% wartości aktywów funduszu.1 Nie może zatrudniać ani mieć w składzie władz statutowych osób, które są członkami zarządu, rady nadzorczej lub pracownikami towarzystwa zarządzającego funduszem. Depozytariusz ma przede wszystkim obowiązek prowadzenia rejestru aktywów OFE oraz zapewnienie, aby działalność funduszu była zgodna z prawem i z statutem funduszu. Występuje w imieniu członków funduszu z powództwem przeciwko PTE z tytułu szkody spowodowanej nienależytym wykonaniem przez nie obowiązków w zakresie zarządzania funduszem. Bank Depozytariusz odpowiada za powierzony mu kapitał funduszu i za ewentualne szkody jakie fundusz poniesie w wyniku nie dość starannego wykonywania przez bank jego obowiązków. Depozytariuszem może być także Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych.

Innym zabezpieczeniem środków wpłacanych przez uczestników funduszy jest wymóg osiągnięcia przez fundusz tzw. minimalnej stopy zwrotu z prowadzonej działalności inwestycyjnej. Na jej wysokość największy wpływ będą miały wyniki wypracowane przez fundusze o największych aktywach. UNFE na koniec każdego miesiąca kończącego kwartał wylicza średnią ważoną stopę zwrotu, jaką w ostatnich 24 miesiącach osiągnęły wszystkie otwarte fundusze działające w danym okresie. Jeżeli stopa zwrotu któregoś funduszu jest niższa o 50% lub o 4 punkty procentowe od tej średniej, to musi on powiększyć aktywa, którymi dysponuje. Służy  do  tego  specjalnie  gromadzony  fundusz rezerwowy, stanowiący od 1% do 5% wartości zarządzanych aktywów funduszu.2 Jeżeli środki zgromadzone w funduszu rezerwowym oraz te, którymi dysponuje towarzystwo są niewystarczające następuje ogłoszenie upadłość towarzystwa emerytalnego. Brakująca kwota dopłacana jest ze środków Funduszu Gwarancyjnego, który jest zasilany przez wszystkie PTE. Wartość jego środków nie może przekroczyć 0,1% wartości aktywów netto wszystkich OFE. Zarządzanie funduszem przejmuje wtedy Depozytariusz, a po okresie przejściowym PTE, które zarządza największym funduszem. Ostatnim ogniwem zabezpieczenia jest Skarb Państwa.


1 G. Siepielska – Bałaban, abc reformycz.3, s. 14

1 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 23.

1 Tamże.

2 G. Uścińska, Emerytury…, s. 125.

Zakończenie pracy magisterskiej na temat systemu emerytalnego

System emerytalny powinien być tak skonstruowany, aby część dochodów osiąganych podczas kariery zawodowej została zaoszczędzona i skonsumowana w okresie emerytalnym. Wprowadzony w Polsce system emerytalny daje te możliwości. Uregulowania prawne nowego systemu zostały tak opracowane, aby zagwarantować maksymalne bezpieczeństwo jego uczestnikom. Jednym z najistotniejszych celów reformy było nie tylko zagwarantowanie w przyszłości wypłat stosownych emerytur wszystkim ubezpieczonym, ale zapewnienie bezpieczeństwa składek inwestowanych na rynku kapitałowym, który podlega wpływowi wielu czynników ekonomicznych. Połączenie funduszy kapitałowych i umowy pokoleniowej maksymalizuje bezpieczeństwo uczestników systemu, ponieważ system mieszany jest bardziej odporny zarówno na ewentualne załamania rynku kapitałowego, jak i na niebezpieczeństwa wynikające z niekorzystnych trendów demograficznych (starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny).

Minęły trzy lata od wejścia w życie reformy. Okres ten przekonał nas o wyższości własności prywatnej nad państwową. Fragmenty działania systemu zależne od instytucji publicznych wypadają gorzej niż te organizowane przez prywatnych operatorów. Polacy zaczęli rozumieć, że opiekuńczy system państwowy, na który liczyli przez tak wiele lat, coraz bardziej ich zawodzi. Wprowadzeniu reformy emerytalnej towarzyszy wiele niepokoju. Społeczeństwo musi zacząć myśleć ekonomicznie i przyzwyczajać się do oszczędzania.

Ważną rzeczą wydaje się niejako odtajnienie składki ZUS. Nie traktuje się jej jako zwykłego podatku, ale jako swoje pieniądze, które w odpowiedni sposób inwestowane, powinny przynosić korzyści. Konto drugiego filaru staje się najpopularniejszym produktem finansowym w Polsce. Dla wielu osób są to jedyne oszczędności jakie posiadają. Nowy system jest bardziej przejrzysty od poprzedniego, w  którym  stopa zastąpienia wahała się od 90% dla osób otrzymujących płacę minimalną do stopy kilkuprocentowej w wypadku osób najlepiej zarabiających.

Tabela nr 13. Stopa zastąpienia wynagrodzenia na emeryturze

Proporcje między wynagrodzeniem a emeryturą  w %
Wiek przejścia na emeryt. Staż pracy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej przeciętne wynagrodzenie. Wiek w momencie wejścia w życie reformy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej 150% średniej płacy. Wiek w momencie wejścia w życie reformy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej 200% średniej płacy. Wiek w momencie wejścia w życie reformy
50 lat 40 lat 30 lat 20 lat 50 lat 40 lat 30 lat 20 lat 50 lat 40 lat 30 lat 20 lat
60 40 54,0 48,7 45,6 41,1 48,3 45,2 43,9 41,1 45,5 43,4 43,0 41,1
49,7 4,3 40,0 8,7 31,9 13,8 24,7 19,4 44,1 4,3 36,4 8,7 31,1 13,8 24,7 19,4 41,3 4,3 34,7 8,7 29,3 13,8 24,7 19,4
65 45 71,1 65,4 62,3 61,2 64,5 61,2 60,3 61,2 61,1 59,1 59,2 61,2
63,2 7,9 51,7 13,7 42,0 20,3 33,3 27,6 56,5 7,9 47,5 13,7 40,0 20,3 33,4 27,6 53,2 7,9 45,4 13,7 39,0 20,3 33,4 27,6
60 35 50,5 45,5 41,1 38,8 45,4 42,4 39,9 38,8 42,8 40,9 39.2 38,8
46,3 4,3 36,7 8,7 27,3 13,8 22,2 16,6 41,1 4,3 30,1 8,7 26,1 13,8 22,2 16,6 38,5 4,3 32,1 8,7 25,5 13,8 22,2 16,6
65 40 67,0 61,5 56,9 54,5 60,9 57,9 55,5 54,5 57,9 56,1 54,7 54,5
59,1 7,9 47,8 13,7 36,6 20,3 30,5 24,5 53,0 7,9 44,2 13,7 35,2 20,3 30,5 24 50,0 7,9 42,3 13,7 34,5 20,3 30,5 24
I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar

Źródło: Moje Pieniądze. „Rzeczpospolita” nr 105 z 7.05.1999r.

W nowym systemie wysokość emerytury jest dużo bardziej zależna od zarobków. Fundusze prowadząc kampanie reklamową zapewniały, że świadczenia z dwóch pierwszych filarów zapewnią ludziom dostatnie życie na starość. Tymczasem okazuje się, że świadczenia z tych filarów nie będą odpowiadać oczekiwaniom uczestników. Stopa zastąpienia pokazuje, że na emeryturze mogą oni dostawać tylko połowę poborów otrzymywanych ostatnio od pracodawcy. Bardzo ważną role w nowym systemie ma spełniać III filar, obejmujący wszelkie formy dobrowolnego oszczędzania.1 Na razie odgrywa on znikomą role co wynika ze świadomości Polaków, w której zakorzenione jest przekonanie, że państwo nie da zginąć. Wpływ na to, że III filar na razie słabo się rozwija ma także brak odpowiednio przygotowanej kampanii informacyjnej, która przedstawiłaby konieczność oszczędzania poza pierwszym i drugim filarem.

Składkę na emeryturę maksymalnie płacimy od 2,5 – krotności średniej płacy krajowej i od takiej wielkości jest liczona nasza maksymalna emerytura. Każdego roku ustalana jest podstawa wymiaru składek, po przekroczeniu ustalonej granicy przestajemy płacić składkę emerytalno – rentową. Zostaje wiec nam 20% z dokonanego na początku roku ubruttowienia (od którego musimy odprowadzić zaliczkę na podatek dochodowy). Nadwyżkę tę można skonsumować, albo też zainwestować w celu podniesienia wysokości dochodów na emeryturze. Należy pamiętać także o tym, że pracodawcy również zostanie 20%, które mógłby przeznaczyć na sfinansowanie za nas jakiejś formy III filaru. Dobrym rozwiązaniem III filarowym miały być Powszechne Programy Emerytalne. Jednak nie działają one tak jak zakładali twórcy reformy. Cieszą się niewielkim zainteresowaniem, mimo tego, że początkowo ponad połowa przedsiębiorców była gotowa je zorganizować. Obecnie widzą w nich jednak więcej wad niż zalet. Do podstawowych wad należy obowiązek płacenia składek nawet w momencie pojawienia się kłopotów finansowych.

Na wyznaczone na wstępie pytanie badawcze pracy: czy wprowadzenie reformy systemu emerytalnego było dobrym posunięciem rządu i czy nowy system znacznie odbiega od rozwiązań systemowych przyjętych przez rozpatrywane kraje europejskie można odpowiedzieć, że wprowadzenie nowego systemu emerytalnego było nieuniknione i słuszne. Gdyby w Polsce nie przeprowadzono reformy obciążenie emerytalne znacznie  by  wzrosło  i  system  stałby  się  niewypłacalny.  Posiadał  on najgorsze wskaźniki regionalne – najwyższą stopę zastąpienia w stosunku do średniej płacy i prawie najniższy wiek przechodzenia na emeryturę. Istnienie systemu skapitalizowanego opartego zarówno na funduszach emerytalnych i firmach ubezpieczeniowych ma istotny wymiar społeczny. Przykłady krajów Ameryki Łacińskiej pokazują, że dzięki nowym systemom zwiększa się PKB. System emerytalny ma istotny wpływ na rozwój całego systemu finansowego i instytucji operujących na nim.  Polski system emerytalny zawiera podobne rozwiązanie do tych jakie przyjęły kraje wysokorozwinięte –  Wielka Brytania i Szwecja. Natomiast we Włoszech i w Niemczech nadal panuje system repartycyjny. Upowszechnia się w tych krajach przekonanie o konieczności reformy systemu. W krajach tych nieustannie wzywanych do dokonania reformy przez władze Unii Europejskiej i Międzynarodowy Fundusz Walutowy otwarcie mówi się o załamaniu dotychczasowych systemów emerytalnych. Kolejne rządy boją się przeprowadzenia tak ważnych zmian, do których społeczeństwa nie są przygotowane.

Tabela nr 14. Porównanie niektórych założeń systemów emerytalnych.

Kraj System Wiek przejścia na emeryturę Minimalny staż płacenia składek Możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę Emerytura minimalna
kobiety mężczyźni kobiety mężczyźni
Polska Repartycyjno – kapitałowy 60 lat 65 lat 20 lat 25 lat Nie ma Istnieje
Szwecja Repartycyjno – kapitałowy 65 lat 65 lat 30 lat 30 lat Istnieje Istnieje
Wielka Brytania Repartycyjno – kapitałowy 60 lat 65 lat 90%  pełnego okresu ubezp. 90%  pełnego okresu ubezp. Nie ma Zasiłek pomocy społecznej
Chile Kapitałowy 60 lat 65 lat 20 lat 20 lat Istnieje Zasiłek finansowy z budżetu
Niemcy Repartycyjny 65 lat 65 lat 5 lat 5 lat Istnieje Nie istnieje
Włochy Repartycyjny 59 lat 64 lata 18 lat 18 lat

Istnieje

Nie istnieje

Źródło: opracowanie własne

Po trzech latach od wprowadzenia reformy można bliżej przyjrzeć się rynkowi otwartych funduszy emerytalnych. Obecnie na rynku działa 17 funduszy. Wykrystalizowała się także czołówka – trzy największe fundusze, zarówno pod względem wartości aktywów jak i liczby członków. Są to OFE Commercial Union, OFE Nationale Nederlanden oraz OFE PZU Złota Jesień.  Fundusze te uzyskały znaczny poziom  w rynku głównie poprzez posiadanie olbrzymich zewnętrznych sieci dystrybucyjnych. Zagrożeniem może być proces konsolidacji funduszy. Przez wysokie opłaty transferowe, uzyskanie przez fundusz stopy zwrotu niższe od pozostałych nie skutkuje zmniejszeniem się liczby jego członków, ewentualnie nie może on liczyć w najbliższym czasie na znaczny wzrost udziału w rynku. Powoduje to silną presje ze strony akcjonariuszy wszystkich działających PTE do konsolidacji miedzy funduszami, w celu przyspieszenia realizacji dodatnich wyników finansowych towarzystw emerytalnych. Działania te negatywnie wpływają na funkcjonowanie mechanizmów konkurencji, które są niezbędne dla prawidłowego każdego rynku i osiągania wyższych stóp zwrotu. Umożliwienie swobodnych właścicielskich mogłoby wiązać się ze znacznym ryzykiem wystąpienia zjawisk o charakterze oligopolistycznym. Kilka procesów konsolidacyjnych już miało miejsce. W 1999 roku istniało 21 funduszy, obecnie działa 17. Rolą funduszy jest inwestowanie i powiększanie kapitału. Towarzystwa emerytalne skarżą się, że przyjęte w tym zakresie rozwiązanie nie pozwalają im na prowadzenie odpowiedniej polityki inwestycyjne, ponieważ wymuszają przykładania zbyt dużej uwagi do krótkoterminowych wyników. Problemem może być zbyt wąska lista instrumentów, w które PTE mogą inwestować oraz niskie limity inwestycyjne, zwłaszcza jeśli chodzi o inwestycje zagraniczne.1

W tej chwili za wcześnie jest mówić o tym czy reforma nam się udała. Tak naprawdę okaże się to dopiero za 10 – 15 lat kiedy zostaną wypłacone pierwsze emerytury i okaże się czy są one wyższe niż gdyby pochodziły tylko ze starego systemu. Bardzo duży wpływ na powodzenie reformy ma działalność ZUS. Niestety okazuje się, że ZUS nie jest do niej przygotowany. Źle przeprowadzono proces komputeryzacji co uniemożliwia skuteczne koordynacje działań między ZUS, a OFE. Cały  .czas  składki  do  OFE  przekazywane  są  z  dużym  opóźnieniem,  przez  co fundusze nie mogą prowadzić obranej  przez siebie polityki inwestycyjnej. Utrudnione jest działanie najważniejszego ogniwa reformy czyli części kapitałowej.

Powstanie funduszy emerytalnych spowodowało zwiększenie popytu na papiery wartościowe, do których należą również akcje przedsiębiorstw. Dzięki temu przedsiębiorstwa pozyskują pieniądze na inwestycje, modernizacje i restrukturyzacje. Skutkiem reformy powinno być zwiększenie liczby miejsc pracy. Polska ma obecnie czas na modyfikacje rozwiązań, które można dopracować w celu pozytywnego wykorzystywania wszystkich efektów ekonomicznych i zapewnienia wyższych świadczeń emerytalnych w przyszłości. Polski system jest bardzo chwalony. „Ten prywatnie zarządzany system jest największy w regionie, choć polska reforma chronologicznie była druga po węgierskiej, to już dziś aktywa polskich OFE stanowią w skali regionu istotne bardzo aktywa finansowe.”1 Polska reforma staje się punktem odniesienia dla krajów z naszego regionu. Nasze doświadczenia są bardzo uważnie obserwowane i najprawdopodobniej będą dość szybko i skutecznie naśladowana. Kilka krajów na przykład Chorwacja, Rumunia, Macedonia i Słowacja otwarcie przyznają się do wzorowania na polskim systemie emerytalnym. Jest on jednym z najbezpieczniejszych systemów emerytalnych na świecie.


1 1 R. Majewska, Czy I i II filar wystarczą?. „Gazeta Ubezpieczeniowa”  nr13 z 31.05.2000r., s. 23.

1 M. Dłubak, Dobry system, lecz źle działa?. „Home&Market” nr  7-8 z 07-08.2003r., s. 23.

1 OFE zwiększa PKB.  „Asekuracja&Re” nr 11 z 11.2000 r. s. 27.

Nowe oblicze agenta ubezpieczeniowego

Sejm po wielu latach prac legislacyjnych uchwalił w dniu 22 maja 2003 r. pakiet ustaw ubezpieczeniowych. Jedną z nich jest ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Jest ona związana nierozłącznie z nowoczesną organizacją ubezpieczeń gospodarczych, opartą na zasadach rynkowych.

Agentem  ubezpieczeniowym  jest  osoba prawna, fizyczna oraz  spółka osobowa prawa handlowego (z wyłączeniem spółki partnerskiej[1]), która zawarła z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną. Jeżeli uprzednio uzyskała wpis do rejestru agentów ubezpieczeniowych staje się przedsiębiorcą wykonującym działalność agencyjną,  zobligowanym do  należytej staranności w wykonywaniu zadeklarowanych świadczeń[2].

Czynności agencyjne mogą być prowadzone wyłącznie przez osobę fizyczną, która:

  • nie była skazana za umyślne przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu,
  • wymiarowi sprawiedliwości, ochronie informacji, wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi, papierami wartościowymi, czy za przestępstwo skarbowe,
  • ma, co najmniej średnie wykształcenie, odbyła przeprowadzone przez zakład ubezpieczeń szkolenie zakończone egzaminem[3].

Ustawowa definicja agenta ubezpieczeniowego uległa zmianie, została bardziej uszczegółowiona. Opiera się na trzech następujących kryteriach:

  • agentem może być przedsiębiorca,
  • przedsiębiorca ten musi mieć zawartą z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną[4],
  • przedsiębiorca taki musi być uprzednio wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych.

Najważniejszą zmianą w stosunku do dotychczasowej regulacji określającej prawny status agenta ubezpieczeniowego jest odstąpienie od wymogu uzyskania zezwolenia organu nadzoru przez osobę fizyczną wykonującą czynności agencyjne, na rzecz rejestracji. Działalność agenta ubezpieczeniowego podlega wpisowi do rejestru agentów ubezpieczeniowych, który jest jawny i dostępny dla wszystkich. Do 1 marca 2004 r. zakłady ubezpieczeń musiały zgłosić wszystkie podmioty z jakimi miały zawarte umowy agencyjne, a po tym okresie muszą składać również wniosek o wpisanie do rejestru. Rozwiązanie to uwzględnia potrzeby systemowe jak i postulaty doktryny[5].

Nowością jest także sprecyzowanie pełnomocnictwa wystawianego przez zakład ubezpieczeń agentowi. Dokumentem tym zobowiązany jest posługiwać się agent przy zawieraniu umów ubezpieczenia. Klient który jest obsługiwany przez agenta ma możliwość sprawdzenia czy agent działa w swoim obszarze terytorialnym, posiada ubezpieczenie OC oraz czy ma upoważnienie do zawierania danego rodzaju  ubezpieczenia.

Pełnomocnictwo udzielone przez zakład ubezpieczeń agentowi nie może zawierać upoważnienia do udzielania dalszych pełnomocnictw. Jeżeli agent, mający pełnomocnictwo od zakładu ubezpieczeń, zawrze umowę na wykonywanie czynności agencyjnych z inną osobą, to umowa ta nie jest uważana za agencyjną[6]. Te dwa zapisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym ograniczają występowanie na polskim rynku wieloszczeblowych piramid pośredników ubezpieczeniowych, układów gdzie jeden agent, agencja zawierała umowę na wykonywanie czynności agencyjnych, a następnie podzlecała pośrednictwo kolejnym agentom, a ci kolejnym grupom agentów. Z zakładem ubezpieczeń rozliczał się i otrzymywał prowizję pierwszy agent, który z kolei dzielił się prowizją z kolejnymi szczeblami tej drabiny. Przepisy ustawy zostały wprowadzone w celu jasnego sprecyzowania, kto jest odpowiedzialny za wykonywane czynności agencyjne.

W kontaktach z klientem agent obowiązany jest do zachowania tajemnicy wszystkich informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem czynności agencyjnych. Musi powiadamiać na rzecz których zakładów działa jak również okazywać dokument pełnomocnictwa wraz z upoważnieniem[7].

Wymogi stawiane agentom oraz osobom wykonującym czynności agencyjne, zostały zliberalizowane. Chodzi o rezygnację  wymogu posiadania licencji agencyjnej, wydawanej przez organ nadzoru w trybie procedury administracyjnej. Nadto od podmiotu będącego agentem nie wymaga się już posiadania siedziby na terytorium Polski. Podobnie osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne nie musi już posiadać w Polsce miejsca zamieszkania. Tym samym została zlikwidowana jedna z podstawowych sprzeczności polskich regulacji w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego z wymogami prawa unijnego, co otwiera drogę do naszego rynku pośrednikom z innych krajów członków UE.

Również sytuacja multiagenta została sprecyzowana i tak  w     celu    ochrony   klientów   ustawodawca      nałożył     na multiagentów (w przypadku gdy agent działa na rzecz większej ilości zakładów ubezpieczeń) obowiązek zawarcia ubezpieczenia odpowiedzialności  cywilnej na zasadach ogólnych warunków wydanych w drodze rozporządzenia przez Ministra Finansów. Kara za brak takiego ubezpieczenia wynosi 1000 EURO. Opłata ta podlega egzekucji w oparciu o przepisy o egzekucji w administracji. Do przeprowadzania kontroli spełnienia obowiązku ubezpieczenia i egzekucji uprawniona jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

[1] Więcej w art. 88 kodeksu spółek handlowych.

[2] Więcej w art. 355 § 2 kodeksu cywilnego

[3] Ustawa z 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 10.

[4] Art. 758 Kodeksu cywilnego.

[5] Dyrektywa z 9.12.2002 r. w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego, art. 3 ust. 1-6.

[6] Tamże, art. 12 ust. 4

[7] Podobnie kwestię ujmuje K. P. Łabęda, Prawo Gospodarcze i ubezpieczeniowe, zarys wykładu, Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2003, s. 183.

Broker ubezpieczeniowy

Działalność brokerska polega na zawieraniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia w imieniu ubezpieczającego lub na pośredniczeniu przy zawieraniu takich umów na rzecz ubezpieczonego[1]. Broker jest zobowiązany przed zawarciem umowy ubezpieczenia udzielić na piśmie porady, opartej na wszechstronnej i rzetelnej analizie dostępnych ofert, wystarczającej do opracowania rekomendacji najwłaściwszej umowy ubezpieczenia. Zobligowany jest również do pisemnego wyjaśnienia podstaw, na których opiera  się rekomendacja.

Ponieważ brokerzy świadczą usługi przeważnie na rzecz przedsiębiorstw i innych i innych organizacji, rzadziej zaś dla osób prywatnych, klienci oczekują od nich usług wiążących się z risk management, takich jak:

  • analiza aktualnego stanu ochrony ubezpieczeniowej klienta,
  • ocena sumy ubezpieczenia i jej adekwatność do wartości przedmiotu ubezpieczenia,
  • pomoc w powzięciu decyzji co do transferu ryzyk, rzeczywistego zapotrzebowania na ochronę,
  • wybór odpowiedniej oferty.

Brokerzy ubezpieczeniowi podejmują  także negocjacje z zakładem ubezpieczeń w celu uzyskania jak najbardziej korzystnych dla klienta warunków umowy ubezpieczenia. Niekiedy broker, po dokonaniu oceny produktu danego zakładu ubezpieczeń, dochodzi do wniosku iż oferta nie odpowiada nie odpowiada specyficznym wymaganiom jego klienta. W takim przypadku może on opracować własne warunki ubezpieczenia i przedłożyć je najbardziej – według niego – odpowiedniej firmie ubezpieczeniowej[2].

W Polsce zezwolenie na prowadzenie działalności brokerskiej uzyskuje się od organu nadzoru – Komisji Nadzoru Ubezpieczeniowego i Funduszy Emerytalnych pod następującymi warunkami: kandydat musi  mieć  pełną  zdolność  do  czynności  prawnych, posiadania co najmniej średniego wykształcenia, nie był prawomocnie skazany za przestępstwa umyślne przeciw życiu, zdrowiu, mieniu, wiarygodności dokumentów, wymiarowi sprawiedliwości, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi i papierami wartościowymi lub za przestępstwa skarbowe, posiadania co najmniej 3-letniego doświadczenia zawodowego w zakresie ubezpieczeń zdobytego w kraju albo za granicą w okresie 5 lat bezpośrednio poprzedzających złożenie wniosku o wydanie zezwolenia na prowadzenie działalności, poddania się weryfikacji przed Komisją Egzaminacyjną dla Brokerów Ubezpieczeniowych, wykupienia ubezpieczenia OC z tyt. Prowadzenia działalności brokerskiej  (dotyczy to również pracowników zatrudnionych przez brokera), przedstawienia rękojmi należytego prowadzenia działalności[3].

Należy podkreślić, że dyrektywy UE nie przewidują w odniesieniu do żadnej kategorii pośredników ubezpieczeniowych wymogu uzyskania zezwolenia na prowadzenie działalności, a tylko wymagają, aby pośrednik został wpisany do odpowiedniego rejestru[4]. W związku z tym, z chwilą otwarcia naszego rynku i dopuszczenia działalności brokerów mających domicyl lub siedzibę w krajach UE, dojdzie do swoistej dyskryminacji, albowiem od obcych brokerów wymagać się będzie jedynie wpisu do rejestru w krajach pochodzenia, natomiast polscy brokerzy będą musieli legitymować się posiadaniem zezwolenia oraz wpisem do rejestru.

Nowa regulacja w odniesieniu do wymagań stawianych osobie prawnej unika rozwiązania, które zawierały dotychczasowe przepisy, polegającego na tym, że jeżeli osoba ta wykonywała czynności brokerskie przy pomocy określonych osób fizycznych, to osoby te musiały spełniać wszystkie warunki przewidziane dla osoby ubiegającej się o zezwolenie brokerskie. Oznaczało to obowiązek zawierania zdublowanych umów ubezpieczenia OC, a mianowicie ubezpieczenie takie musiała zawrzeć osoba prawna będąca brokerem oraz dodatkowo każda inna osoba fizyczna, przy pomocy której dana osoba prawna wykonywała czynności brokerski.

Ustawa precyzuje i rozszerza listę zakazów brokerskich oraz obowiązków brokera związanych z wykonywaniem jego działalności. Brokerowi zabroniono:

  • wykonywania działalności agencyjnej oraz czynności agencyjnych,
  • zawiązywania stałych stosunków umownych z zakładem ubezpieczeń,
  • członkostwa w organach zarządzających i nadzorczych zakładu ubezpieczeń,
  • posiadania akcji zakładu ubezpieczeń, z wyjątkiem akcji dopuszczonych do publicznego obrotu.[5]

W zakresie obowiązków brokera, które nie były wyeksponowane w dotychczasowej regulacji prawnej należy podkreślić to, że broker powinien udzielać klientom przed zawarciem umowy ubezpieczenia pisemnej porady opartej na analizie dostępnych ofert ubezpieczenia wraz z rekomendacją najkorzystniejszej umowy, z wyjaśnieniem podstaw tej rekomendacji.

Broker ubezpieczeniowy musi okazywać zakładowi ubezpieczeń oraz zleceniodawcy zezwolenie brokerskie, informować o posiadanych akcjach zakładu ubezpieczeń. Dodano również przepisy takie jak: doskonalenie umiejętności zawodowych i przestrzeganie tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywanymi czynnościami brokerskimi[6]

Osoba wykonująca działalność brokerską nie pozostaje w stosunku pracy z zakładem ubezpieczeń, nie może być stroną umowy agencyjnej czy umowy zlecenia, których przedmiotem jest pośredniczenie w zawieraniu umów ubezpieczenia w imieniu zakładu ubezpieczeń.

W myśl zapisów ustawy broker ubezpieczeniowy jest obowiązany wykonywać działalność z poszanowaniem interesów stron umowy ubezpieczenia. Jest więc oczywiste, że broker wykonujący swoje czynności w ramach pełnomocnictwa udzielonego przez klienta działa z poszanowaniem jego interesów. Ustawodawca jednak nałożył obowiązek poszanowania interesów stron umowy ubezpieczenia, a stroną jest zarówno klient i zakład ubezpieczeń. Poszanowanie interesu zakładu jako tego który płaci kuraż brokerowi wydaje się być logiczną konsekwencją zasady, iż ten kto płaci ma również prawo do pewnych oczekiwań. Problem jednak w tym, że interes klienta i zakładu ubezpieczeń jest niejednokrotnie przeciwstawny.  Może wówczas dojść do sytuacji naruszających dobro klienta. W takim przypadku KNUiFE jako organ nadzoru ma prawo cofnąć licencję wadliwie działającemu brokerowi[7]. Nowym rozwiązaniem jest możliwość uzyskania dokumentu zastępczego (duplikatu) dla brokera, który owe zezwolenie utracił.

Konkludując należy stwierdzić, że przepisy nowej ustawy o pośrednictwie są regulacją w miarę kompleksową. Nie oznacza to, iż jest idealna. Zawiera kilka mankamentów, aczkolwiek  można je będzie z powodzeniem usunąć i dopracować w przyszłości za pomocą nowelizacji.

[1] K. P. Łabenda, op. cit., s. 183

[2] L. Pawłowicz, R. Wierzba, Ubezpieczenia wobec procesów globalizacji; red. M. Czerny, Niezależne pośrednictwo ubezpieczeniowe w Polsce – wybrane zagadnienia, Gdańska Akademia Bankowa przy Instytucie Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk – Jurata 2003 r., s.  39.

[3] Op. cit., s. 40.

[4] Dyrektyw z 9.12.2002 r. (2002/92/EC)

[5] S. Rogowski (red.) Prawo Ubezpieczeń – ustawy z komentarzem. POLTEXT, Warszawa 2004 r. s. 507-508.

[6] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 26 ust. 1 pkt  6.

[7] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 34 ust. 2.