Nowe oblicze agenta ubezpieczeniowego

Sejm po wielu latach prac legislacyjnych uchwalił w dniu 22 maja 2003 r. pakiet ustaw ubezpieczeniowych. Jedną z nich jest ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Jest ona związana nierozłącznie z nowoczesną organizacją ubezpieczeń gospodarczych, opartą na zasadach rynkowych.

Agentem  ubezpieczeniowym  jest  osoba prawna, fizyczna oraz  spółka osobowa prawa handlowego (z wyłączeniem spółki partnerskiej[1]), która zawarła z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną. Jeżeli uprzednio uzyskała wpis do rejestru agentów ubezpieczeniowych staje się przedsiębiorcą wykonującym działalność agencyjną,  zobligowanym do  należytej staranności w wykonywaniu zadeklarowanych świadczeń[2].

Czynności agencyjne mogą być prowadzone wyłącznie przez osobę fizyczną, która:

  • nie była skazana za umyślne przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu,
  • wymiarowi sprawiedliwości, ochronie informacji, wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi, papierami wartościowymi, czy za przestępstwo skarbowe,
  • ma, co najmniej średnie wykształcenie, odbyła przeprowadzone przez zakład ubezpieczeń szkolenie zakończone egzaminem[3].

Ustawowa definicja agenta ubezpieczeniowego uległa zmianie, została bardziej uszczegółowiona. Opiera się na trzech następujących kryteriach:

  • agentem może być przedsiębiorca,
  • przedsiębiorca ten musi mieć zawartą z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną[4],
  • przedsiębiorca taki musi być uprzednio wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych.

Najważniejszą zmianą w stosunku do dotychczasowej regulacji określającej prawny status agenta ubezpieczeniowego jest odstąpienie od wymogu uzyskania zezwolenia organu nadzoru przez osobę fizyczną wykonującą czynności agencyjne, na rzecz rejestracji. Działalność agenta ubezpieczeniowego podlega wpisowi do rejestru agentów ubezpieczeniowych, który jest jawny i dostępny dla wszystkich. Do 1 marca 2004 r. zakłady ubezpieczeń musiały zgłosić wszystkie podmioty z jakimi miały zawarte umowy agencyjne, a po tym okresie muszą składać również wniosek o wpisanie do rejestru. Rozwiązanie to uwzględnia potrzeby systemowe jak i postulaty doktryny[5].

Nowością jest także sprecyzowanie pełnomocnictwa wystawianego przez zakład ubezpieczeń agentowi. Dokumentem tym zobowiązany jest posługiwać się agent przy zawieraniu umów ubezpieczenia. Klient który jest obsługiwany przez agenta ma możliwość sprawdzenia czy agent działa w swoim obszarze terytorialnym, posiada ubezpieczenie OC oraz czy ma upoważnienie do zawierania danego rodzaju  ubezpieczenia.

Pełnomocnictwo udzielone przez zakład ubezpieczeń agentowi nie może zawierać upoważnienia do udzielania dalszych pełnomocnictw. Jeżeli agent, mający pełnomocnictwo od zakładu ubezpieczeń, zawrze umowę na wykonywanie czynności agencyjnych z inną osobą, to umowa ta nie jest uważana za agencyjną[6]. Te dwa zapisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym ograniczają występowanie na polskim rynku wieloszczeblowych piramid pośredników ubezpieczeniowych, układów gdzie jeden agent, agencja zawierała umowę na wykonywanie czynności agencyjnych, a następnie podzlecała pośrednictwo kolejnym agentom, a ci kolejnym grupom agentów. Z zakładem ubezpieczeń rozliczał się i otrzymywał prowizję pierwszy agent, który z kolei dzielił się prowizją z kolejnymi szczeblami tej drabiny. Przepisy ustawy zostały wprowadzone w celu jasnego sprecyzowania, kto jest odpowiedzialny za wykonywane czynności agencyjne.

W kontaktach z klientem agent obowiązany jest do zachowania tajemnicy wszystkich informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem czynności agencyjnych. Musi powiadamiać na rzecz których zakładów działa jak również okazywać dokument pełnomocnictwa wraz z upoważnieniem[7].

Wymogi stawiane agentom oraz osobom wykonującym czynności agencyjne, zostały zliberalizowane. Chodzi o rezygnację  wymogu posiadania licencji agencyjnej, wydawanej przez organ nadzoru w trybie procedury administracyjnej. Nadto od podmiotu będącego agentem nie wymaga się już posiadania siedziby na terytorium Polski. Podobnie osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne nie musi już posiadać w Polsce miejsca zamieszkania. Tym samym została zlikwidowana jedna z podstawowych sprzeczności polskich regulacji w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego z wymogami prawa unijnego, co otwiera drogę do naszego rynku pośrednikom z innych krajów członków UE.

Również sytuacja multiagenta została sprecyzowana i tak  w     celu    ochrony   klientów   ustawodawca      nałożył     na multiagentów (w przypadku gdy agent działa na rzecz większej ilości zakładów ubezpieczeń) obowiązek zawarcia ubezpieczenia odpowiedzialności  cywilnej na zasadach ogólnych warunków wydanych w drodze rozporządzenia przez Ministra Finansów. Kara za brak takiego ubezpieczenia wynosi 1000 EURO. Opłata ta podlega egzekucji w oparciu o przepisy o egzekucji w administracji. Do przeprowadzania kontroli spełnienia obowiązku ubezpieczenia i egzekucji uprawniona jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

[1] Więcej w art. 88 kodeksu spółek handlowych.

[2] Więcej w art. 355 § 2 kodeksu cywilnego

[3] Ustawa z 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 10.

[4] Art. 758 Kodeksu cywilnego.

[5] Dyrektywa z 9.12.2002 r. w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego, art. 3 ust. 1-6.

[6] Tamże, art. 12 ust. 4

[7] Podobnie kwestię ujmuje K. P. Łabęda, Prawo Gospodarcze i ubezpieczeniowe, zarys wykładu, Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2003, s. 183.

Broker ubezpieczeniowy

Działalność brokerska polega na zawieraniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia w imieniu ubezpieczającego lub na pośredniczeniu przy zawieraniu takich umów na rzecz ubezpieczonego[1]. Broker jest zobowiązany przed zawarciem umowy ubezpieczenia udzielić na piśmie porady, opartej na wszechstronnej i rzetelnej analizie dostępnych ofert, wystarczającej do opracowania rekomendacji najwłaściwszej umowy ubezpieczenia. Zobligowany jest również do pisemnego wyjaśnienia podstaw, na których opiera  się rekomendacja.

Ponieważ brokerzy świadczą usługi przeważnie na rzecz przedsiębiorstw i innych i innych organizacji, rzadziej zaś dla osób prywatnych, klienci oczekują od nich usług wiążących się z risk management, takich jak:

  • analiza aktualnego stanu ochrony ubezpieczeniowej klienta,
  • ocena sumy ubezpieczenia i jej adekwatność do wartości przedmiotu ubezpieczenia,
  • pomoc w powzięciu decyzji co do transferu ryzyk, rzeczywistego zapotrzebowania na ochronę,
  • wybór odpowiedniej oferty.

Brokerzy ubezpieczeniowi podejmują  także negocjacje z zakładem ubezpieczeń w celu uzyskania jak najbardziej korzystnych dla klienta warunków umowy ubezpieczenia. Niekiedy broker, po dokonaniu oceny produktu danego zakładu ubezpieczeń, dochodzi do wniosku iż oferta nie odpowiada nie odpowiada specyficznym wymaganiom jego klienta. W takim przypadku może on opracować własne warunki ubezpieczenia i przedłożyć je najbardziej – według niego – odpowiedniej firmie ubezpieczeniowej[2].

W Polsce zezwolenie na prowadzenie działalności brokerskiej uzyskuje się od organu nadzoru – Komisji Nadzoru Ubezpieczeniowego i Funduszy Emerytalnych pod następującymi warunkami: kandydat musi  mieć  pełną  zdolność  do  czynności  prawnych, posiadania co najmniej średniego wykształcenia, nie był prawomocnie skazany za przestępstwa umyślne przeciw życiu, zdrowiu, mieniu, wiarygodności dokumentów, wymiarowi sprawiedliwości, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi i papierami wartościowymi lub za przestępstwa skarbowe, posiadania co najmniej 3-letniego doświadczenia zawodowego w zakresie ubezpieczeń zdobytego w kraju albo za granicą w okresie 5 lat bezpośrednio poprzedzających złożenie wniosku o wydanie zezwolenia na prowadzenie działalności, poddania się weryfikacji przed Komisją Egzaminacyjną dla Brokerów Ubezpieczeniowych, wykupienia ubezpieczenia OC z tyt. Prowadzenia działalności brokerskiej  (dotyczy to również pracowników zatrudnionych przez brokera), przedstawienia rękojmi należytego prowadzenia działalności[3].

Należy podkreślić, że dyrektywy UE nie przewidują w odniesieniu do żadnej kategorii pośredników ubezpieczeniowych wymogu uzyskania zezwolenia na prowadzenie działalności, a tylko wymagają, aby pośrednik został wpisany do odpowiedniego rejestru[4]. W związku z tym, z chwilą otwarcia naszego rynku i dopuszczenia działalności brokerów mających domicyl lub siedzibę w krajach UE, dojdzie do swoistej dyskryminacji, albowiem od obcych brokerów wymagać się będzie jedynie wpisu do rejestru w krajach pochodzenia, natomiast polscy brokerzy będą musieli legitymować się posiadaniem zezwolenia oraz wpisem do rejestru.

Nowa regulacja w odniesieniu do wymagań stawianych osobie prawnej unika rozwiązania, które zawierały dotychczasowe przepisy, polegającego na tym, że jeżeli osoba ta wykonywała czynności brokerskie przy pomocy określonych osób fizycznych, to osoby te musiały spełniać wszystkie warunki przewidziane dla osoby ubiegającej się o zezwolenie brokerskie. Oznaczało to obowiązek zawierania zdublowanych umów ubezpieczenia OC, a mianowicie ubezpieczenie takie musiała zawrzeć osoba prawna będąca brokerem oraz dodatkowo każda inna osoba fizyczna, przy pomocy której dana osoba prawna wykonywała czynności brokerski.

Ustawa precyzuje i rozszerza listę zakazów brokerskich oraz obowiązków brokera związanych z wykonywaniem jego działalności. Brokerowi zabroniono:

  • wykonywania działalności agencyjnej oraz czynności agencyjnych,
  • zawiązywania stałych stosunków umownych z zakładem ubezpieczeń,
  • członkostwa w organach zarządzających i nadzorczych zakładu ubezpieczeń,
  • posiadania akcji zakładu ubezpieczeń, z wyjątkiem akcji dopuszczonych do publicznego obrotu.[5]

W zakresie obowiązków brokera, które nie były wyeksponowane w dotychczasowej regulacji prawnej należy podkreślić to, że broker powinien udzielać klientom przed zawarciem umowy ubezpieczenia pisemnej porady opartej na analizie dostępnych ofert ubezpieczenia wraz z rekomendacją najkorzystniejszej umowy, z wyjaśnieniem podstaw tej rekomendacji.

Broker ubezpieczeniowy musi okazywać zakładowi ubezpieczeń oraz zleceniodawcy zezwolenie brokerskie, informować o posiadanych akcjach zakładu ubezpieczeń. Dodano również przepisy takie jak: doskonalenie umiejętności zawodowych i przestrzeganie tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywanymi czynnościami brokerskimi[6]

Osoba wykonująca działalność brokerską nie pozostaje w stosunku pracy z zakładem ubezpieczeń, nie może być stroną umowy agencyjnej czy umowy zlecenia, których przedmiotem jest pośredniczenie w zawieraniu umów ubezpieczenia w imieniu zakładu ubezpieczeń.

W myśl zapisów ustawy broker ubezpieczeniowy jest obowiązany wykonywać działalność z poszanowaniem interesów stron umowy ubezpieczenia. Jest więc oczywiste, że broker wykonujący swoje czynności w ramach pełnomocnictwa udzielonego przez klienta działa z poszanowaniem jego interesów. Ustawodawca jednak nałożył obowiązek poszanowania interesów stron umowy ubezpieczenia, a stroną jest zarówno klient i zakład ubezpieczeń. Poszanowanie interesu zakładu jako tego który płaci kuraż brokerowi wydaje się być logiczną konsekwencją zasady, iż ten kto płaci ma również prawo do pewnych oczekiwań. Problem jednak w tym, że interes klienta i zakładu ubezpieczeń jest niejednokrotnie przeciwstawny.  Może wówczas dojść do sytuacji naruszających dobro klienta. W takim przypadku KNUiFE jako organ nadzoru ma prawo cofnąć licencję wadliwie działającemu brokerowi[7]. Nowym rozwiązaniem jest możliwość uzyskania dokumentu zastępczego (duplikatu) dla brokera, który owe zezwolenie utracił.

Konkludując należy stwierdzić, że przepisy nowej ustawy o pośrednictwie są regulacją w miarę kompleksową. Nie oznacza to, iż jest idealna. Zawiera kilka mankamentów, aczkolwiek  można je będzie z powodzeniem usunąć i dopracować w przyszłości za pomocą nowelizacji.

[1] K. P. Łabenda, op. cit., s. 183

[2] L. Pawłowicz, R. Wierzba, Ubezpieczenia wobec procesów globalizacji; red. M. Czerny, Niezależne pośrednictwo ubezpieczeniowe w Polsce – wybrane zagadnienia, Gdańska Akademia Bankowa przy Instytucie Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk – Jurata 2003 r., s.  39.

[3] Op. cit., s. 40.

[4] Dyrektyw z 9.12.2002 r. (2002/92/EC)

[5] S. Rogowski (red.) Prawo Ubezpieczeń – ustawy z komentarzem. POLTEXT, Warszawa 2004 r. s. 507-508.

[6] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 26 ust. 1 pkt  6.

[7] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 34 ust. 2.

Pośrednictwo ubezpieczeniowe

Według ustawy pośrednictwo ubezpieczeniowe polega na wykonywaniu przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia. Pośrednikiem jest agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy oraz broker reasekuracyjny[1]. Natomiast dyrektywa o pośrednictwie ubezpieczeniowym określa pośrednika ubezpieczeniowego jako osobę fizyczną lub prawną, która za wynagrodzeniem, podejmuje lub prowadzi pośrednictwo ubezpieczeniowe[2].

Pośrednictwo służy nie tylko zdobywaniu przez ubezpieczycieli większej liczby kandydatów do ubezpieczenia, ale także pozwala potencjalnym ubezpieczającym lepiej orientować się w mechanizmach rynku ubezpieczeniowego. Obowiązująca do 1 stycznia 2004 r. ustawa o działalności ubezpieczeniowej była zbyt fragmentaryczna, cechująca się daleko idącym rygoryzmem. Poważnym mankamentem tej regulacji był brak dostosowania do standardów Unii Europejskiej. Nowe przepisy na nowo definiują pojęcie pośrednictwa, zasady jego podejmowania i prowadzenia .

Pośrednik ubezpieczeniowy, zarówno agent jak i broker, podlega wpisowi do rejestru pośredników ubezpieczeniowych prowadzonego przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych. Rejestr pośredników prowadzony jest w systemie informatycznym z dostępem dla osób trzecich.

W dniu 22 maja 2003 r. zakończył się w Sejmie długotrwały proces legislacyjny, dotyczący pakietu ustaw ubezpieczeniowych. Między innymi znalazła się tam ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Przepisy tej ustawy odnoszą się do zasad wykonywania pośrednictwa ubezpieczeniowego w zakresie ubezpieczeń osobowych i majątkowych.   Pośrednik ubezpieczeniowy może wykonywać swoje zadania w formie czynności agencyjnych lub czynności brokerskich (agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy, broker reasekuracyjny, którym jest broker ubezpieczeniowy posiadający dodatkowo zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej w zakresie reasekuracji)[3].

Czynnościami agencyjnymi są czynności wykonywane przez agenta ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń i polegające na pozyskaniu klienta, wykonywaniu czynności przygotowawczych zmierzających do zawierania umów ubezpieczenia, zawieraniu umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w administrowaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, także w sprawach o odszkodowanie oraz na organizowaniu   i nadzorowaniu czynności agencyjnych wykonywanych przez  innych agentów.

Brokerskie czynności natomiast są wykonywane przez brokera ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz podmiotu szukającego ochrony ubezpieczeniowej i polegające na zawieraniu lub doprowadzaniu do zawarcia umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia także w sprawach o odszkodowanie.

W aspekcie prawnym działalność pośredników polega na zawieraniu i wykonywaniu umów cywilnoprawnych z podmiotami poszukującymi ochrony ubezpieczeniowej bądź też podmiotami poszukującymi takiej ochrony. Zatem działalność ta jest wykonywana przez pośredników na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej czy też umowy o pośrednictwo, która należy do kategorii umów nienazwanych[4].

Dotychczasowe uregulowanie problematyki pośrednictwa ubezpieczeniowego w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. nie było rozwiązaniem właściwym z punktu widzenia zasad techniki legislacyjnej. Pośrednictwo ubezpieczeniowe bowiem jest odrębnym od działalności ubezpieczeniowej rodzajem działalności gospodarczej.

Zawarta w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. regulacja pośrednictwa ubezpieczeniowego była nie tylko regulacją fragmentaryczną, w istocie administracyjno – prawną, ale również odstawała w wielu kwestiach od standardów prawa unijnego, a niekiedy była z tymi standardami sprzeczna.

Jako najbardziej charakterystyczny przykład owej niezgodności można wymienić zasadę licencjonowania przez organ nadzoru działalności agentów, który to wymóg nie jest przewidziany przez żadną z dyrektyw unijnych. Sprzeczności takie wykazywał także wymóg aby dana osoba posiadała domicyl na terytorium Rzeczypospolitej, co wręcz przekreślało zasadę prawa unijnego o swobodnym przepływie usług pośrednictwa na terytorium wszystkich krajów członków Unii Europejskiej.

Istotnym mankamentem była także sprawa braku centralnego rejestru wszystkich pośredników ubezpieczeniowych, funkcjonującego na zasadzie jawności i pełnej do niego dostępności przez wszystkie zainteresowane osoby[5].

Wreszcie należy odnotować wysoce niejasną sytuację multiagenta, który działał na naszym rynku, lecz brak było uregulowań prawnych jego usytuowania względem zakładu ubezpieczeń oraz klienta, w szczególności brak było efektywnych instrumentów prawnych i finansowych zabezpieczających interesy potencjalnych poszkodowanych przez takiego agenta.

Zasygnalizowane mankamenty ustawy z 1990 r. o pośrednictwie  oraz zdecydowane postulaty środowisk ubezpieczeniowych i naukowych stały się powodem rozpoczęcia prac nad projektem nowej ustawy, uchwalonej 22 maja 2003 r.

Należy zwrócić uwagę na to, że ustawodawca przyjął założenie, że chociaż jedynymi podmiotami uprawnionymi do prowadzenia działalności agencyjnej i brokerskiej są odpowiednio agent i broker, to jednak czynności agencyjne i brokerski mogą wykonywać jedynie osoby fizyczne spełniające określone ustawowo wymogi. Z przepisów tych wynika również, że każdy broker, który jest osobą fizyczną jest uprawniony jednocześnie do wykonywania czynności brokerskich, natomiast nie każdy agent, który jest osobą fizyczną, jest uprawniony do wykonywania czynności agencyjnych. W tym celu musi spełniać dodatkowe wymogi określone w dalszej części pracy[6].

Ustawodawca przewidział także możliwość wykonywania działalności agencyjnych przez przedsiębiorcę, jako uzupełnienie podstawowej działalności. Dotyczy to umów  ubezpieczenia nie przekraczających okres 12 miesięcy (nie dotyczy umów ubezpieczenia na życie), i ustawowo nie wymagających  szczegółowej wiedzy ubezpieczeniowej, szkolenia oraz egzaminu.

[1] K. Czerwińska, M. Ilnicki, W. Kowalski. Nowe prawo ubezpieczeniowe. Komentarz. TWIGGER, Warszawa 2003, s. 303.

[2] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, Dz.U. z 2003 nr 124 poz. 1154.

[3] Tamże, art. 2  pkt 2 i 3

[4] art. 517-522 Kodeksu zobowiązań z 1933 r.

[5] Do chwili wejścia w życie ustawy z 22.05.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym centralny rejestr obejmował jedynie brokerów, natomiast wykaz agentów prowadziły we własnym zakresie zakłady ubezpieczeń, art. 37 lit. f ust. 4.

[6] M. Capik i M. Capik. Zmiany ustaw ubezpieczeniowych i Kodeksu cywilnego. T.U. HDI Samopomoc S.A., Warszawa 2003 r, s. 49 –50.

KNUIFE w roli nadzorcy

Rozwój krajowych rynków usług finansowych oraz znoszenie ograniczeń prawnych pomiędzy poszczególnymi ich segmentami mają decydujący wpływ na kierunki i tempo przeobrażeń zachodzących na rynkach usług ubezpieczeniowych. Występujące tendencje, miały wpływ na rozwiązania przyjęte przepisami prawa wspólnotowego Unii Europejskiej, których celem było stworzenie podstaw prawnych funkcjonowania jednolitego rynku wiążącego się z czterema wolnościami: swobodą przepływu towarów, usług, osób, kapitału oraz wolną konkurencją[1]. Spowodowało to że instytucje ubezpieczeniowe podjęły działalność na obszarach dotychczas zastrzeżonych dla innych grup instytucji finansowych[2].

Utworzenie w ramach wspólnej przestrzeni gospodarczej Unii Europejskiej jednolitego rynku usług finansowych oraz postępujący proces znoszenia barier prawnych pomiędzy poszczególnymi segmentami  krajowych rynków usług finansowych sprawiły, że przed władzami odpowiedzialnymi za nadzór nad  działalnością ubezpieczeniową    pojawił  się   problem    podjęcia działań zmierzających do ograniczenia zasięgu ryzyka systemowego, zjawiska podważającego stabilność i bezpieczeństwo całego rynku usług finansowych. Ryzyko pojawia się na skutek złego zarządzania, niewłaściwych systemów lub nieodpowiedniej kadry zarządzającej. Dla instytucji nadzoru liczą się przyczyny takiego stanu[3].

W maju 2003 r. uchwalono ustawę dotyczącą nadzoru ubezpieczeniowego. Wraz z innymi ustawami wprowadza ona szereg zmian w funkcjonowaniu i działaniu tych instytucji[4]. Nad działalnością zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych, funduszami emerytalnymi i towarzystwami emerytalnymi nadzór sprawuje Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE).

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest organem administracji rządowej. Nadzór nad Komisją sprawuje minister właściwy do spraw instytucji finansowych. Została utworzona 1 kwietnia 2002 r[5]. Komisja przejęła zadania zniesionych przepisami tej samej ustawy organów – Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi.

Przewodniczącego KNUiFE powołuje Premier, zastępców Minister Finansów i Minister do spraw zabezpieczenia społecznego. W skład Komisji wchodzą jeszcze przewodniczący lub zastępca Komisji Papierów Wartościowych oraz Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W posiedzeniach z głosem doradczym mogą uczestniczyć:   przedstawiciel  Prezydenta  RP,  Rzecznik  Ubezpieczonych,  Generalny

Inspektor Nadzoru Bankowego. KNUiFE wydaje decyzje w drodze uchwały, które są podejmowane zwykłą większością głosów przy obecności co najmniej trzech członków komisji.

Koszty nadzoru ponoszą zakłady ubezpieczeń do wysokości 0,14 % zbioru składek brutto oraz powszechne towarzystwa emerytalne do wysokości 0,14 % składek wpłaconych w danym roku do zarządzanych przez nie otwartych funduszy emerytalnych[6]. Zgodnie  z  nową ustawą ubezpieczeniową postępowanie przed organami nadzoru toczy się w trybie kodeksu postępowania administracyjnego z uwzględnieniem ustaw ubezpieczeniowych. Od decyzji organu nadzoru przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Bardzo ważną rolę dogrywają elementy, które pojawiły się w głównych zasadach ubezpieczeń, a których przedtem nie było. Pojawia się cała grupa reguł dotyczących zachowań rynkowych, czyli cały pakiet problematyki konsumenckiej. Podstawą jest więc ochrona i informacyjna funkcja zakładów ubezpieczeń wobec klienta oraz rynku. Czyli co zakład ubezpieczeń powinien pokazywać i o czym informować, po to aby dokonywane wybory oparte były na właściwej podstawie. Nakłada to na nadzór ubezpieczeniowy określony obowiązek informacyjny, między innymi ogłaszania ogłaszania wyników swego działania w określonych terminach.

Drugi zupełnie nowy element to przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy. Przestępstwo to było z reguły łączone z finansowaniem terroryzmu a główne zasady ubezpieczeniowe mówią, iż nadzór albo prawo danego kraju powinno stworzyć możliwości przeciwdziałania  praniu brudnych pieniędzy.

Ustawowe aspekty aktu uprawniają pracowników nadzoru do: wstępu do wszystkich pomieszczeń zakładu ubezpieczeń, wglądu do dokumentów i systemu informatycznego oraz zabezpieczenia dokumentów. Nadzór ubezpieczeniowy może wydawać  zalecenia w stosunku do zakładów ubezpieczeń w celu:  zapewnienia zgodności działalności zakładu ubezpieczeń z przepisami prawa, statutem lub planem działalności, zapewnienia trwałej zdolności zakładu ubezpieczeń do wykonywania zobowiązań, zapobieżenia naruszania interesów ubezpieczających lub ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia.

W przypadku kiedy zakład ubezpieczeń nie wykonuje w terminie zaleceń, organ nadzoru może, w  drodze decyzji, zobowiązać zakład  ubezpieczeń  do  wykonania  tych

zaleceń. Jeśli zakład  ubezpieczeń  nie  wywiąże  się  w  wyznaczonym  przez  KNUiFE terminie lub wykonuje swoją działalność z naruszeniem praw, statutu, zawartych umów bądź nie udziela wyjaśnień, informacji organ nadzoru w drodze decyzji może: nakładać na członków zarządu, prokurentów kary pieniężne do wysokości 3 średnich miesięcznych wynagrodzeń w ostatnich 12 miesiącach, nakładać kary pieniężne na zakład ubezpieczeń do wysokości 0,5 % przypisanej składki brutto w uprzednim roku lub 100 tysięcy złotych gdy zakład ubezpieczeń nie zebrał składki brutto 20 milionów złotych, lub nie prowadził działalności w uprzednim roku, zawieszać w czynnościach członka zarządu zakładu, występować do właściwego organu zakładu ubezpieczeń z wnioskiem o odwołanie członka zarządu lub udzielonej prokury, nakazać zmianę postanowień ogólnych warunków ubezpieczeń.

KNUiFE może zażądać również od zakładów ubezpieczeń: informacji i wyjaśnień dotyczących działalności i gospodarki finansowej, przedstawienia wzorów umów ubezpieczeń, informacji o indywidualnych umowach, które były negocjowane, wniosków ubezpieczeniowych, taryf składek i innych formularzy.

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych ma też wpływ na powołanie zarządu zakładu ubezpieczeń, gdyż powołanie dwóch członków w tym prezesa następuje za jego zgodą. KNUiFE może w drodze decyzji, odmówić powołania wskazanej osoby na członka zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń.

Nowe ustawy ubezpieczeniowe określają zakres działań i nadzoru KNUiFE względem: gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń, Towarzystw Ubezpieczeń Wzajemnych, oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych. Ustawa o nadzorze określa także nadzór nad działalnością funduszy emerytalnych, pracowniczych programów emerytalnych.

W celu realizacji ustawowych zadań Komisja zawarła szereg porozumień. Umowy te mają poprawić stan nadzoru ubezpieczeniowego, jak również sytuację konsumenta usług finansowych.

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego w sprawie zasad i trybu udzielania i otrzymywania na zasadzie wzajemności informacji niezbędnych dla prawidłowego wykonywania ustawowo określonych zadań w zakresie nadzoru oraz szczegółowego trybu wykonywania czynności kontrolnych zostało zawarte 10 czerwca 2003 r. Porozumienie określa tryb i zasady udzielania przez Komisję Nadzoru Bankowego informacji niezbędnych do wykonywania zadań w zakresie kształtowania polityki państwa zapewniającej bezpieczny rozwój funduszy i pracowniczych programów emerytalnych i kształtowania polityki gospodarczej państwa w zakresie ubezpieczeń, a także informacji niezbędnych do wykonywania nadzoru nad działalnością funduszy emerytalnych oraz zakładów ubezpieczeń.

Układ ten reguluje także tryb przeprowadzania czynności kontrolnych w podmiotach nadzorowanych przez KNUiFE, w stosunku do których podmiotem dominującym jest bank lub gdy istnieją bliskie powiązania pomiędzy tymi podmiotami, a także czynności kontrolnych w podmiotach wchodzących w skład holdingów.

Współpraca z Rzecznikiem Ubezpieczonych

Rzecznik Ubezpieczonych jest jednym z podmiotów, które uczestniczą w posiedzeniach Komisji z głosem doradczym. Rozwiązanie takie zapewnia stały przepływ informacji pomiędzy organami, a zwłaszcza umożliwia Rzecznikowi wskazywanie na forum Komisji problemów zidentyfikowanych w ramach wykonywania przepisanych normami prawnymi kompetencji.

Zgodnie z przepisami ustawy Rzecznik Ubezpieczonych reprezentuje interesy ubezpieczonych i uprawnionych umów ubezpieczenia oraz członków otwartych funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów emerytalnych. Rzecznik po zaznajomieniu się ze skierowaną do niego sprawą może zwracać się o zbadanie tej sprawy lub niektórych jej aspektów do właściwych organów, w szczególności do Komisji. Ponadto Rzecznik informuje Komisję o dostrzeżonych nieprawidłowościach w działalności zakładów ubezpieczeń lub Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego.

W przypadku powzięcia wiadomości o działalności zakładów ubezpieczeń nie posiadających zezwolenia Ministra Finansów na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w Polsce, Rzecznik zawiadamia Komisję, prokuraturę oraz właściwe organy kontroli państwowej.

W celu zapewnienia warunków sprawnej ochrony interesów osób ubezpieczonych oraz uczestników systemu emerytalnego, współpraca Komisji oraz Rzecznika Ubezpieczonych przybrała formalny wymiar w postaci porozumienia o współpracy podpisanego 18 grudnia 2002 r.

Porozumienie przewiduje między innymi zobowiązanie stron do wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozpatrywania skarg ubezpieczonych i osób uprawnionych z umów ubezpieczenia na działalność zakładów ubezpieczeń i skarg członków otwartych funduszy emerytalnych na działalność funduszy emerytalnych.

Porozumienie określa również techniczne warunki współpracy, tryb przekazywania spraw do rozpatrzenia, tryb wspólnego rozpoznawania spraw, a także przewiduje możliwość wspólnych inicjatyw medialnych oraz publikowania zestawień i wyników badań statystycznych i analitycznych.

Współpraca z Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest organem administracji publicznej, którego kompetencje wskazują na potrzebę bieżącej i ścisłej współpracy w zakresie ochrony praw konsumentów rynku ubezpieczeń i funduszy emerytalnych.

W szczególności wskazać należy na kompetencje Prezesa UOKiK w zakresie stwierdzania i eliminowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się takie bezprawne działania przedsiębiorcy jak stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwą lub wprowadzającą w błąd reklamę oraz inne czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów. Prezes UOKiK uznaję daną praktyką za naruszająca zbiorowe interesy konsumentów w drodze decyzji administracyjnej, nakazując zaniechanie jej stosowania.

Prezes UOKiK ma uprawnienia do wniesienia powództwa do sądu ochrony konkurencji i konsumentów o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Na podstawie orzecznictwa sądu antymonopolowego w tych sprawach, Prezes UOKiK prowadzi rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Skargi wpływające do Komisji, zwłaszcza dotyczące sektora ubezpieczeniowego, mogą być przesłanką dla czynności podejmowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta.

Współpraca pomiędzy instytucjami w dużym stopniu zapewniona jest poprzez uczestnictwo Prezesa UOKiK – bądź wyznaczonego przez niego wiceprezesa – w pracach Komisji na prawach członka. Niezależnie od tego, dostrzegalna stała się potrzeba uregulowania bieżącej współpracy pomiędzy Urzędem Komisji a Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów poprzez zawarcie odpowiedniego porozumienia.

Porozumienie z Prezesem UOKiK zostało podpisane dnia 24 czerwca 2003 r. Strony porozumienia zobowiązały się do współpracy w zakresie zapobiegania i przeciwdziałania występowaniu na rynku ubezpieczeniowym praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, do współpracy w zakresie wymiany informacji i doświadczeń wynikających z działalności dotyczącej ochrony konkurencji i konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz promowania rozwiązań ochronę tę poszerzających. Porozumienie ma służyć także podejmowaniu wspólnych przedsięwzięć mających na celu pogłębianie wiedzy społeczeństwa odnośnie zasad funkcjonowania oraz praw konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym.

Współpraca z Rzecznikiem Praw Obywatelskich

W zakresie ochrony praw konsumenckich Komisja współpracuje także z Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Rzecznik, korzystając ze swoich uprawnień do żądania wyjaśnień oraz przedstawiania akt sprawy przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, zwraca się do Komisji o zbadanie oraz wyjaśnienie spraw, których okoliczności w ocenie Rzecznika pozwalają na uzasadnione przypuszczenie o naruszeniu, bądź zagrożeniu naruszenia praw człowieka i obywatela. W każdym z takich wypadków, Komisja podejmuje właściwe kroki, dokonując w szczególności analizy uwarunkowań obiektywnych, jak również argumentacji podnoszonej przez Rzecznika. W tym także celu, w uzasadnionych wypadkach, Komisja korzysta z instrumentów władczych przysługujących w stosunku do podmiotów nadzorowanych.

Istotna część spraw zgłaszanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich ma charakter ponadindywidualny. Rzecznik wskazuje się na źródła nieprawidłowości ujawniających się w funkcjonowaniu rynków pozostających we właściwości Komisji. Wskazać tutaj można na badane przez organ nadzoru z inicjatywy Rzecznika okoliczności oferowania przez zakłady ubezpieczeń ochrony z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków uczniów w placówkach oświatowych. Pozostała część interwencji Rzecznika dotyczy spraw indywidualnych i w większości dotyczy skarg na nienależyte wywiązywanie się przez zakłady ubezpieczeń z nałożonych na nie prawem obowiązków.

Ustawy uchwalone w drugim kwartale 2003 r. normują zasady współpracy z Komisją Europejską, z  zagranicznymi organami nadzoru ubezpieczeniowego i innymi instytucjami rynku ubezpieczeniowego, poza tym wzmacniają rolę organu nadzoru ubezpieczeń zwłaszcza w aspekcie ochrony interesów ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych oraz uprawnionych z umów ubezpieczenia.

[1] L. Góral, studia prawno ekonomiczne, Konwergencja regulacji nadzorczych normujących działalność bankową i ubezpieczeniową, tom LX, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1999, s. 9.

[2] W. Szpringer,  Europejskie regulacje bankowe, Warszawa 1997, s. 199.

[3] J. Monkiewicz, Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego. Wyzwania i oczekiwania. Aktualne problemy nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym, wyd. BRANTA, Warszawa 2003 r., s.423.

[4] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. nr 124 poz. 1153).

[5] Ustawa z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 25, poz. 253).

[6] Ubezpieczenia, nr 5(107), INFOR, marzec 2004 r., s.13.

Upadłość zakładu ubezpieczeń

W dniu 28 lutego 2003 r. Sejm uchwalił Prawo Upadłościowe i naprawcze. Ustawa zawiera wiele nowych rozwiązań prawnych. Odrębny tytuł III ustawy poświęcony jest postępowaniu upadłościowemu wobec zakładów ubezpieczeń.

Przepisy prawa upadłościowego zamieszczone w Tytule III – Postępowanie upadłościowe wobec zakładów ubezpieczeń są przepisami szczególnymi w stosunku do przepisów regulujących upadłość wszystkich podmiotów gospodarczych, których dotyczy prawo upadłościowe.

Z przepisów ogólnych Prawa upadłościowego dotyczących upadłości, należy wskazać przepis określający zdolność podmiotową do zgłoszenia wniosku o upadłość. Zgodnie ze wskazanym przepisem wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy jego wierzyciel jak również Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza dłużnik, to powinien on we wniosku dodatkowo określić, czy wnosi o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, czy też o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jego majątku. Jeżeli natomiast wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza wierzyciel, to powinien on uprawdopodobnić swoją wierzytelność, a ponadto, jeżeli wnosi o  ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, powinien dołączyć wstępne propozycje układowe.

Komisja nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest uczestnikiem postępowania upadłościowego, i to niezależnie od tego, czy jest wnioskodawcą tego postępowania, co znajduje swoje potwierdzenie także w ustawie o działalności ubezpieczeniowej, w której stwierdza się, iż organ nadzoru jest uczestnikiem postępowania upadłościowego. Uczestnictwo w postępowaniu upadłościowym KNUiFE nie sprowadza się do uczestnictwa biernego, gdyż przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń sąd ma obowiązek zwrócić się do Komisji o wydanie opinii co do osoby syndyka masy upadłości. Syndyk ma obowiązek przedłożyć Komisji, co najmniej raz w roku , sprawozdanie ze swoich czynności oraz sprawozdanie rachunkowe, po jego zatwierdzeniu przez sędziego komisarza.

Ogłoszenie upadłości sąd upadłościowy z urzędu ogłasza w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, a koszty tego ogłoszenia są pokrywane z funduszy masy upadłości i zalicza się je do kosztów postępowania upadłościowego. Syndyk z mocy prawa jest umocowany do wykonywania obowiązków wynikających z prowadzonego postępowania upadłościowego w stosunku do zakładu ubezpieczeń także na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej, z zachowaniem prawa krajowego tych państw. Informacja o ogłoszeniu upadłości zakładu ubezpieczeń podlega wpisowi do właściwych rejestrów państw członkowskich, w których zakład ubezpieczeń wykonuje swoją działalność.

Prawo upadłościowe przewiduje, że sąd przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń zasięga opinii Komisji Nadzoru co do osoby syndyka masy upadłości, w postanowieniu zaś o ogłoszeniu upadłości sąd zasięga drugiej opinii Komisji Nadzoru przed ustanowieniem kuratora do reprezentowania w postępowaniu upadłościowym interesów osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia. W postępowaniu upadłościowym zakładu ubezpieczeń występuje nie tylko syndyk masy upadłości, lecz także nadzorca sądowy.

Wszystkie wymienione osoby, to znaczy syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca, w przypadku ustanowienia ich przez sąd mają obowiązek udzielać kuratorowi wszelkich potrzebnych wiadomości. Kurator interesów majątkowych osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych ma prawo przeglądać księgi i dokumenty upadłego zakładu ubezpieczeń.

Z dniem ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń aktywa zakładu stanowiące pokrycie rezerw techniczno – ubezpieczeniowych tworzą osobną masę upadłości przeznaczoną na zaspokojenie roszczeń z tytułu umów ubezpieczenia oraz kosztów likwidacji tej masy upadłości. Likwidację masy upadłości przeprowadza syndyk wraz z kuratorem.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny zaspokaja roszczenia osób poszkodowanych i uprawnionych z umów ubezpieczenia także w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu ubezpieczeń z powodu tego, że majątek dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego lub w razie umorzenia postępowania upadłościowego.

Przepisy Prawa upadłościowego należy stosować odpowiednio w przypadku ogłoszenia upadłości krajowego zakładu ubezpieczeń, jeżeli prowadzi on działalność także poza granicami Polski, w państwie lub państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz  w przypadku ogłoszenia upadłości, otwarcia postępowania układowego lub innego podobnego postępowania wobec zagranicznego zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę lub oddział w państwie członkowskim, jeżeli prowadzi on działalność w Polsce, a także wobec oddziału zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę w państwie niebędącym członkiem Unii Europejskiej.

Zasady organizacyjno – prawne rynku ubezpieczeniowego w Polsce

z pracy mgr

Ustawa o    działalności    ubezpieczeniowej z    dnia  28 lipca  1990 r. stworzona została, kiedy rynek ubezpieczeniowy w Polsce był jeszcze bardzo młody. Wraz z jego rozwojem, pojawianiem się coraz większej liczby działających na nim podmiotów, rozszerzaniem gamy oferowanych produktów pojawiły się problemy, które owocowały kolejnymi nowelizacjami ustawy. Ponadto szereg aspektów z zakresu ubezpieczeń regulowanych było przepisami w randze rozporządzeń, co nie sprzyjało przejrzystości systemu prawnego w dziedzinie ubezpieczeń.

Proces akcesyjny Polski do Unii Europejskiej spowodował konieczność wprowadzenia zmian mających na celu dostosowanie polskiego prawa do obowiązującego we Wspólnocie. Potrzeba wprowadzenia nowej kompletnej regulacji zaowocowała przygotowaniem nowego prawa ubezpieczeniowego, na które składały się trzy ustawy. Pakiet ten został uchwalony przez Parlament w sierpniu 2001 r., nie wszedł jednak w życie wskutek zawetowania go przez Prezydenta RP, który swoją decyzję uzasadnił m.in. wysokimi kosztami wprowadzenia nowych regulacji[1].

Jednak prace nad nowym prawem ubezpieczeniowym zostały podjęte przez Parlament na nowo. W efekcie powstał pakiet czterech ustaw stanowiący kompleksową regulację prawną polskiego rynku ubezpieczeń. Uchwalona w dniu 22 maja 2003 r. kodyfikacja prawa ubezpieczeniowego składa się z czterech ustaw:

  • o działalności ubezpieczeniowej[2],
  • o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym[3],
  • o pośrednictwie ubezpieczeniowym[4],
  • o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[5].

Ustawy wejdą w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. za wyjątkiem części przepisów, które zaczęły obowiązywać z chwilą przystąpienia Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej. Wprowadzono szereg nowych regulacji , między innymi rozszerzenie kompetencji nadzoru ubezpieczeniowego.

Główne cele regulacji prawnych miały za zadanie: dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeń do prawa unii Europejskiej, wzmocnienie ochrony ubezpieczonych, poprawienie bezpieczeństwa prowadzenia działalności ubezpieczeniowej, uwzględnienie zmian w systemie polskiego rynku ubezpieczeń na przełomie 10 lat, zwiększyć  stabilność  i przejrzystości prawa ubezpieczeniowego poprzez radykalne ograniczenie ilości upoważnień do wydania aktów normatywnych o charakterze podstawowym (rozporządzeń).

Jednym z  ważniejszych aktów, którego przepisy mają zastosowanie w sferze działalności ubezpieczeniowej jest kodeks cywilny z 1964 r[6]. Zastosowanie w zakresie ubezpieczeń gospodarczych znajdują także przepisy kodeksu   cywilnego, dotyczące  podmiotów  prawa,  reprezentacji,  czynności prawnych i zobowiązań. Umowa ubezpieczenia morskiego oraz pośrednictwo ubezpieczeniowe w   tej   sferze   zostały natomiast   uregulowane   w    kodeksie  morskim[7],  co podyktowane  jest odmiennością nazewnictwa i niektórych konstrukcji.

Zgodnie z ustawą o działalności ubezpieczeniowej, do zakładów ubezpieczeń działających w formie spółek akcyjnych a także do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, stosuje się przepisy kodeksu handlowego[8] z 1934 r. Kodeks reguluje kwestie funkcjonowania spółek, prokury, firmy, rejestru handlowego i ma oczywiście zastosowanie w odniesieniu do klientów działających w formie spółki handlowej. W roku 2000 uchwalono ustawę Kodeks Spółek Handlowych[9], który dostosowuje funkcjonowanie spółek do standardów Unii Europejskiej.

Specyfika prowadzenia działalności ubezpieczeniowej wymagała wprowadzenia także szczególnych regulacji dotyczących np. gospodarki finansowej i rachunkowości zakładu ubezpieczeń. Kwestie te normują rozporządzenia Ministra Finansów m.in. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej[10], w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli[11],w sprawie zasad reasekuracji ryzyka ubezpieczeniowego za granicą[12], w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń[13]

Należy również zwrócić uwagę na liczne regulacje związane z istnieniem systemu ubezpieczeń obowiązkowych. Część spośród nich stanowią rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia: odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów[14], odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego[15], budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych[16], odpowiedzialności cywilnej podmiotów wykonujących czynności doradztwa podatkowego[17], odpowiedzialności cywilnej podmiotu przyjmującego zamówienie na świadczenia zdrowotne za szkody wyrządzone przy udzielaniu tych świadczeń[18], odpowiedzialności cywilnej adwokatów, radców prawnych i notariuszy[19].

Trzeba zauważyć, że w zakresie prawa  ubezpieczeniowego   większość   przepisów ma  charakter  wyłączający możliwość swobodnego   kształtowania sytuacji prawnej  przez  strony.  To  samo tyczy się ustalania   poszczególnych zasad ogólnych warunków ubezpieczeń.

Poza wyżej wymienionymi regulacjami obowiązują następujące: zakład ubezpieczeń nie może prowadzić jednocześnie działalności w   zakresie ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych bądź majątkowych, zakład ubezpieczeń nie może zajmować się bezpośrednio inną działalnością gospodarczą poza działalnością ubezpieczeniową i reasekuracyjną, zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wydaje na wniosek zainteresowanego minister finansów po wyrażeniu opinii przez organ nadzoru. Również na wniosek organu nadzoru minister finansów może cofnąć zezwolenie na prowadzenie działalności, nadzór nad działalnością ubezpieczeniową spoczywa na Państwowym Urzędzie Nadzoru Ubezpieczeń powołanym w 1996 r., w celu ochrony ubezpieczonych i poszkodowanych klientów zakładów ubezpieczeń powołano Rzecznika Ubezpieczonych oraz ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny,

Polski rynek ubezpieczeniowy stanowią przede wszystkim zakłady ubezpieczeń, pośrednicy ubezpieczeniowi oraz klienci zakładów ubezpieczeń.

Z rynkiem ubezpieczeniowym związanych jest wiele organizacji i stowarzyszeń, do których należą:

  • Stowarzyszenie Polskich Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych,
  • Stowarzyszenie Agentów i Doradców Ubezpieczeniowych,
  • Polskie Stowarzyszenie Aktuariuszy.

Ponadto rynek ubezpieczeniowy wspomaga całkiem pokaźna rzesza firm zajmujących się oceną ryzyka i likwidacją szkód, rzeczoznawstwem, firmy audytorskie, aktuarialne, prawnicze, informatyczne, zarządzające funduszami, konsultingowe oraz instytucje badawcze i  kształcące  kadry  dla  ubezpieczeń.

[1] K. Czerwińska, M.P. Ilnicki, W.J. Kowalski, NOWE PRAWO UBEZPIECZENIOWE, TWIGGER, Warszawa 2003.

[2] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej.

[3] Ustawa z dn. 10 kwietnia 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych.

[4] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

[5] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczcieli Komunikacyjnych

[6] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny, Dz.U .nr 16, poz. 93 z późniejszymi zmianami.

[7] Ustawa z 1 grudnia 1961 r. Kodeks morski, tekst jedn. Dz.U. z 1998 r., nr 10, poz. 36 z późniejszymi zmianami.

[8] Rozporządzenie Prezydenta R.P. z 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, Dz.U. nr 57,  poz. 502 z późniejszymi zmianami.

[9] Ustawa Kodeks Spółek Handlowych z 15 września 2000 r., Dz.U. nr 94, poz. 1037.

[10] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 października 1995 r. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej, Dz.U. nr 127, poz. 606.

[11] Rozporządzenie Ministra Finansów z 29 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli, Dz.U. nr  140, poz. 791; zm. Dz.U. z 1995 r. nr 90, poz. 448.

[12] Rozporządzenie Ministra Finansów z 7 grudnia 1995 r. w sprawie zasad reasekuracji ryzyk ubezpieczeniowych za granicą, Dz.U. nr 143,  poz. 707 z późniejszymi zmianami.

[13] Rozporządzenie Ministra Finansów z 14 czerwca 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i  trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń, Dz.U. nr 74, poz. 353.

[14] Rozporządzenie Ministra Finansów z 24 marca 2000 r., Dz.U. nr 26, poz. 310.

[15] Rozporządzenie Ministra Finansów z 30 grudnia 1993 r., Dz.U. nr 134,  poz. 653 z późniejszymi zmianami.

[16] Rozporządzenie Ministra Finansów z 3 kwietnia 1997 r., Dz.U. nr 36,  poz. 220.

[17] Rozporządzenie Ministra Finansów z 18 lutego 1997 r., Dz.U. nr 17, poz. 91.

[18] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 listopada 1998 r.

[19]  Rozporządzenie Ministra Finansów z 10 października 2000 r., Dz.U. nr 90, poz. 1001, 1002, 1003.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny

Fundusze gwarancyjne w ubezpieczeniach są jednym z istotnych elementów stabilizujących rynek ubezpieczeń. Pełnią przede wszystkim funkcję zabezpieczenia klientów zakładów ubezpieczeń na wypadek:

1) niewypłacalności zakładu ubezpieczeń

bądź

2) braku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego przez sprawcę szkody lub w przypadku niezidentyfikowania sprawcy (posiadacza pojazdu) szkody.

Zasadność tworzenia tych funduszy wynika z konieczności ochrony konsumentów przed skutkami niewypłacalności ubezpieczycieli, a w szczególności z potrzeby[1]:

  • zabezpieczenia nieprofesjonalnego ubezpieczającego (ubezpieczonego, uprawnionego),
  • zapewnienia zaufania do sektora ubezpieczeniowego, które jest jedną z przesłanek rozwoju ubezpieczeń,
  • zapewnienia ochrony portfeli ubezpieczeń firm ubezpieczeniowych mających problemy finansowe, tworząc w ten sposób dobre warunki rozwoju dla pozostałych firm i rynku ubezpieczeń,
  • wyrównania poziomów ochrony konsumentów sektora bankowego i ubezpieczeniowego.

Fundusze gwarancyjne zabezpieczają również poszkodowanych przed skutkami wypadków drogowych spowodowanych przez nieubezpieczonych lub niezidentyfikowanych sprawców. Należy podkreślić, że tego typu fundusze znalazły szczególne miejsce w regulacjach unijnych[2].

Ponadto, fundusze gwarancyjne, zwłaszcza dla ubezpieczeń życiowych, zabezpieczają interesy ubezpieczających, umożliwiając im kontynuację umów ubezpieczenia na uprzednio zawartych warunkach, poprzez przejęcie zarządzania umowami upadłego zakładu ubezpieczeń bądź pomoc finansową dla zakładów, które przejmują transferowane portfele umów[3].

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (UFG) utworzono pierwotnie w celu kompensowania szkód poszkodowanym lub uprawnionym osobom fizycznym z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych OC posiadaczy pojazdów mechanicznych powstałych z ruchu tych pojazdów oraz OC rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego na[4]:

  • osobie, gdy sprawca szkody nie mógł być zidentyfikowany,
  • osobie i w mieniu, gdy sprawca szkody nie posiadał ubezpieczenia obowiązkowego OC.

Koncepcja ta jest zgodna z Drugą Dyrektywą Komunikacyjną UE[5] – rozszerzono jej zakres o szkody z ubezpieczenia obowiązkowego OC rolników.

Głównym źródłem dochodów UFG są: wpłaty zakładów ubezpieczeń prowadzących działalność w grupie obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz odpowiedzialności cywilnej rolników, opłaty[6] za niespełnienie obowiązku zawarcia umów ubezpieczeń obowiązkowych odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych i odpowiedzialności cywilnej rolników, wpływy z tytułu roszczeń regresowych oraz z lokat środków Funduszu[7].

Drugim funduszem gwarancyjnym był Fundusz Ochrony Ubezpieczonych (FOU), który został powołany zarządzeniem Ministra Finansów z dnia 27.08.1992 r.[8] Fundusz ten miał za zadanie zaspokajanie roszczeń osób fizycznych w przypadku niewypłacalności ubezpieczyciela z tytułu zawartych umów ubezpieczenia w wysokości 100 proc. w dziale I, tj. w zakresie ubezpieczeń na życie, 90 proc. w przypadku ubezpieczeń obowiązkowych oraz 50 proc. z ubezpieczeń działu II (ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych)[9].      Dochodami tego funduszu były głównie wpłaty tych zakładów ubezpieczeń, które prowadziły działalność ubezpieczeniową w tym samym dziale ubezpieczeń co niewypłacalny zakład ubezpieczeń. Fundusz ten prowadził działalność do roku 1996.

W 1996 r. nastąpiło poszerzenie zakresu działalności UFG; przejął on zadania dotychczas realizowane przez FOU[10]. W związku z niewypłacalnością zakładu ubezpieczeń, UFG ponosi odpowiedzialność w przypadku ogłoszenia upadłości bądź w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu, a także umorzenia postępowania upadłościowego, jeśli majątek nie wystarczałby na pokrycie kosztów tego postępowania, albo w przypadku przymusowej likwidacji zakładu ubezpieczeń, który nie spełnia świadczeń ubezpieczeniowych[11].

Zakres odpowiedzialności UFG[12] obejmuje obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników, obowiązkowe ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego oraz w ograniczonym stopniu również obowiązkowe ubezpieczenia wynikające z przepisów odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę, a także w odniesieniu do ubezpieczeń na życie.

Szkody z obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników oraz obowiązkowego ubezpieczenia budynków rolniczych UFG kompensuje w pełni (do wysokości sum gwarancyjnych czy sum ubezpieczenia), a z ubezpieczeń obowiązkowych pozostałych oraz wierzytelności z ubezpieczeń na życie w wysokości 50 proc. wierzytelności, nie więcej jednak niż kwota będąca równowartością 30 000 euro[13].

Ponadto UFG realizuje zadania wynikające z Czwartej Dyrektywy Komunikacyjnej UE[14], związane z utworzeniem oraz funkcjonowaniem Ośrodka Informacji[15] oraz z udzielaniem pomocy finansowej[16] w formie pożyczki zwrotnej zakładowi ubezpieczeń przejmującemu portfel umów z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych lub odpowiedzialności cywilnej rolników.

[1]              Por. A. Janusz, Korzyści i zagrożenia związane z tworzeniem ubezpieczeniowych funduszy gwarancyjnych, (w:) W. Sułkowska (red.), „Nauki finansowe wobec współczesnych problemów gospodarki polskiej, t. V, Ubezpieczenia”, AE Kraków 2004, s. 149 i nast.

[2]              M. Monkiewicz, Systemy gwarancyjne na rynku ubezpieczeń Unii Europejskiej (w:) J. Monkiewicz (red.), „Jednolity rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej. Procesy rozwoju i integracji”, ed. cit., s. 155 i nast.

[3]              Policyholder protection funds, Groups of governmental experts on insurance solvency, OECD 2000, s. 3.

[4]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, op. cit. art. 51 oraz „Protokół z zebrania Przedstawicieli Zakładów Ubezpieczeń” z dnia 28.12.1990 r. ( niepublikowane).

[5]              Por. Druga Dyrektywa z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (84/5/EWG).

[6]              Por. E. Turkowska-Tyrluk, Funkcje kontrolno-windykacyjne Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie spełnienia obowiązku ubezpieczenia, „Prawo Asekuracyjne” 2005, Nr 4(45), s. 21 i nast.

[7]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 53 i 92 oraz T. Sangowski, „Regres ubezpieczeniowy”, PWE, Warszawa 1977 oraz E. Kowalewski, „Prawo ubezpieczeń gospodarczych”, OW Branta, Bydgoszcz-Toruń 2002, s. 240 i nast., a także art. 43 i 58 ustawy z dnia 22 maja 2003 o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. w związku z art. 518 § 1 pkt 4 k.c.

[8]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 1, ed. cit. oraz „Protokół z Zebrania Przedstawicieli Ubezpieczycieli w siedzibie Polskiej Izby Ubezpieczeń” z dnia 26.10.1992 r. (niepublikowane).

[9]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 57.

[10]             Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 51 ust. 4 (Dz.U. 1996, Nr 11, poz. 62).

[11]             Por. ibidem, art. 51 ust. 7 (Dz.U. 2000, Nr 70, poz. 819).

[12]             Por. także M. W. Wichtowski, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (w:) S. Rogowski (red.), „Ubezpieczenia komunikacyjne”, ed. cit., s. 108 i nast.

[13]             Por. także E. Turkowska-Tyrluk, Zmieniająca się rola Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w systemie polskich ubezpieczeń (w:) „Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego”, ed. cit., s. 500 i nast.

[14]             Por. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/26/WE; Dyrektywa Rady z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie OC za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, zmieniająca dyrektywy Rady 73/239/EWG i 88/357/EWG, art. 5 o centrach informacji

[15]             Por. ustawa z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, op. cit. art. 102, gdzie określa się, że do zadań UFG jako ośrodka informacji należy prowadzenie rejestru umów ubezpieczenia działu II grupy 3 i 10 z wyłączeniem odpowiedzialności przewoźnika oraz rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10.03.04 w sprawie współdziałania UFG z organem prowadzącym centralną ewidencję pojazdów (Dz. U. 2004, Nr 51, poz. 495).

[16]             Por. ibidem, art. 92.

Funkcje i zadania instytucji ubezpieczeniowych

Rynek ubezpieczeniowy – oprócz konsumentów ochrony ubezpieczeniowej, zakładów ubezpieczeń oraz instytucji tzw. pomocniczych (w fazie dystrybucji ubezpieczeń – pośrednicy ubezpieczeniowi, a w fazie świadczenia usługi – także inni usługodawcy) – tworzą również instytucje tzw. infrastruktury rynku ubezpieczeniowego. Zalicza się do nich w szczególności nadzór ubezpieczeniowy, instytucje wspomagające konsumentów bądź uzupełniające działalność zakładów ubezpieczeń[1], tj. Rzecznika Ubezpieczonych, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz Polską Izbę Ubezpieczeń.

Nadzór ubezpieczeniowy, będący formą interwencjonizmu państwa w gospodarkę rynkową, jest, co do zasady, konieczny i uzasadniony ze względu na wagę oraz charakter działalności ubezpieczeniowej dla gospodarki i społeczeństwa[2]. Niezbędność nadzoru wynika przede wszystkim z potrzeby ochrony interesów konsumentów[3] oraz ochrony rynku ubezpieczeniowego[4].

Instytucja Rzecznika Ubezpieczonych jest odpowiednikiem ombudsmana w sprawach ubezpieczeń i podkreśla wagę problematyki ochrony interesów konsumentów w tej dziedzinie[5].

Należy podkreślić, że na jakość funkcjonowania rynku oddziałują również inne firmy, które mogą świadczyć usługi zakładom ubezpieczeń lub ubezpieczonym (uprawnionym) czy poszkodowanym, np. świadczące usługi outsourcingu, usługi w zakresie doradztwa, kształcenia zawodowego oraz inne instytucje, organizacje i stowarzyszenia ubezpieczeniowe.

[1]              Por. T. Sangowski (red.), „Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej”, wyd. 2, Poltext, Warszawa 2001, s. 181.

[2]              Por. także T. Sangowski (red.), „Ubezpieczenia gospodarcze”, ed. cit., ss. 341-342.

[3]              Por. E. Kowalewski, T. Sangowski, „Prawo ubezpieczeń gospodarczych”, LexisNexis, Warszawa 2004, s. 207, gdzie prezentowane są zastrzeżenia do tego typu zadań nadzoru.

[4]              Por. artykuł J. Monkiewicza w niniejszym zeszycie „Forum”.

[5]              Instytucję te powołano nowelizacją z dnia 8.06.1995 r. ustawy o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. 1995, Nr 96, poz. 478; tekst jednolity ustawy o działalności ubezpieczeniowej z 28.07.1990 r. w Dz. U. 1995, Nr 11, poz. 62). Sposób powoływania i zasady funkcjonowania Rzecznika Ubezpieczonych określiło rozporządzenie MF z dnia 8.12.1995 r. w sprawie szczegółowych zasad działania i trybu powoływania Rzecznika Ubezpieczonych (Dz. U. 1995, Nr 149, poz. 727). W roku 2003 w ramach tzw. pakietu ustaw ubezpieczeniowych podniesiono wagę instytucji Rzecznika Ubezpieczonych oraz m.in. rozszerzono zakres jego zadań; por. ustawa z 22.05.2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz o Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. 2003, Nr 124, poz.1153); Por. T. Szumlicz, op. cit.