Miesięczne archiwum: Lipiec 2018

Zasady organizacyjno – prawne rynku ubezpieczeniowego w Polsce

z pracy mgr

Ustawa o    działalności    ubezpieczeniowej z    dnia  28 lipca  1990 r. stworzona została, kiedy rynek ubezpieczeniowy w Polsce był jeszcze bardzo młody. Wraz z jego rozwojem, pojawianiem się coraz większej liczby działających na nim podmiotów, rozszerzaniem gamy oferowanych produktów pojawiły się problemy, które owocowały kolejnymi nowelizacjami ustawy. Ponadto szereg aspektów z zakresu ubezpieczeń regulowanych było przepisami w randze rozporządzeń, co nie sprzyjało przejrzystości systemu prawnego w dziedzinie ubezpieczeń.

Proces akcesyjny Polski do Unii Europejskiej spowodował konieczność wprowadzenia zmian mających na celu dostosowanie polskiego prawa do obowiązującego we Wspólnocie. Potrzeba wprowadzenia nowej kompletnej regulacji zaowocowała przygotowaniem nowego prawa ubezpieczeniowego, na które składały się trzy ustawy. Pakiet ten został uchwalony przez Parlament w sierpniu 2001 r., nie wszedł jednak w życie wskutek zawetowania go przez Prezydenta RP, który swoją decyzję uzasadnił m.in. wysokimi kosztami wprowadzenia nowych regulacji[1].

Jednak prace nad nowym prawem ubezpieczeniowym zostały podjęte przez Parlament na nowo. W efekcie powstał pakiet czterech ustaw stanowiący kompleksową regulację prawną polskiego rynku ubezpieczeń. Uchwalona w dniu 22 maja 2003 r. kodyfikacja prawa ubezpieczeniowego składa się z czterech ustaw:

  • o działalności ubezpieczeniowej[2],
  • o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym[3],
  • o pośrednictwie ubezpieczeniowym[4],
  • o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[5].

Ustawy wejdą w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. za wyjątkiem części przepisów, które zaczęły obowiązywać z chwilą przystąpienia Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej. Wprowadzono szereg nowych regulacji , między innymi rozszerzenie kompetencji nadzoru ubezpieczeniowego.

Główne cele regulacji prawnych miały za zadanie: dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeń do prawa unii Europejskiej, wzmocnienie ochrony ubezpieczonych, poprawienie bezpieczeństwa prowadzenia działalności ubezpieczeniowej, uwzględnienie zmian w systemie polskiego rynku ubezpieczeń na przełomie 10 lat, zwiększyć  stabilność  i przejrzystości prawa ubezpieczeniowego poprzez radykalne ograniczenie ilości upoważnień do wydania aktów normatywnych o charakterze podstawowym (rozporządzeń).

Jednym z  ważniejszych aktów, którego przepisy mają zastosowanie w sferze działalności ubezpieczeniowej jest kodeks cywilny z 1964 r[6]. Zastosowanie w zakresie ubezpieczeń gospodarczych znajdują także przepisy kodeksu   cywilnego, dotyczące  podmiotów  prawa,  reprezentacji,  czynności prawnych i zobowiązań. Umowa ubezpieczenia morskiego oraz pośrednictwo ubezpieczeniowe w   tej   sferze   zostały natomiast   uregulowane   w    kodeksie  morskim[7],  co podyktowane  jest odmiennością nazewnictwa i niektórych konstrukcji.

Zgodnie z ustawą o działalności ubezpieczeniowej, do zakładów ubezpieczeń działających w formie spółek akcyjnych a także do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, stosuje się przepisy kodeksu handlowego[8] z 1934 r. Kodeks reguluje kwestie funkcjonowania spółek, prokury, firmy, rejestru handlowego i ma oczywiście zastosowanie w odniesieniu do klientów działających w formie spółki handlowej. W roku 2000 uchwalono ustawę Kodeks Spółek Handlowych[9], który dostosowuje funkcjonowanie spółek do standardów Unii Europejskiej.

Specyfika prowadzenia działalności ubezpieczeniowej wymagała wprowadzenia także szczególnych regulacji dotyczących np. gospodarki finansowej i rachunkowości zakładu ubezpieczeń. Kwestie te normują rozporządzenia Ministra Finansów m.in. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej[10], w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli[11],w sprawie zasad reasekuracji ryzyka ubezpieczeniowego za granicą[12], w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń[13]

Należy również zwrócić uwagę na liczne regulacje związane z istnieniem systemu ubezpieczeń obowiązkowych. Część spośród nich stanowią rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia: odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów[14], odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego[15], budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych[16], odpowiedzialności cywilnej podmiotów wykonujących czynności doradztwa podatkowego[17], odpowiedzialności cywilnej podmiotu przyjmującego zamówienie na świadczenia zdrowotne za szkody wyrządzone przy udzielaniu tych świadczeń[18], odpowiedzialności cywilnej adwokatów, radców prawnych i notariuszy[19].

Trzeba zauważyć, że w zakresie prawa  ubezpieczeniowego   większość   przepisów ma  charakter  wyłączający możliwość swobodnego   kształtowania sytuacji prawnej  przez  strony.  To  samo tyczy się ustalania   poszczególnych zasad ogólnych warunków ubezpieczeń.

Poza wyżej wymienionymi regulacjami obowiązują następujące: zakład ubezpieczeń nie może prowadzić jednocześnie działalności w   zakresie ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych bądź majątkowych, zakład ubezpieczeń nie może zajmować się bezpośrednio inną działalnością gospodarczą poza działalnością ubezpieczeniową i reasekuracyjną, zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wydaje na wniosek zainteresowanego minister finansów po wyrażeniu opinii przez organ nadzoru. Również na wniosek organu nadzoru minister finansów może cofnąć zezwolenie na prowadzenie działalności, nadzór nad działalnością ubezpieczeniową spoczywa na Państwowym Urzędzie Nadzoru Ubezpieczeń powołanym w 1996 r., w celu ochrony ubezpieczonych i poszkodowanych klientów zakładów ubezpieczeń powołano Rzecznika Ubezpieczonych oraz ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny,

Polski rynek ubezpieczeniowy stanowią przede wszystkim zakłady ubezpieczeń, pośrednicy ubezpieczeniowi oraz klienci zakładów ubezpieczeń.

Z rynkiem ubezpieczeniowym związanych jest wiele organizacji i stowarzyszeń, do których należą:

  • Stowarzyszenie Polskich Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych,
  • Stowarzyszenie Agentów i Doradców Ubezpieczeniowych,
  • Polskie Stowarzyszenie Aktuariuszy.

Ponadto rynek ubezpieczeniowy wspomaga całkiem pokaźna rzesza firm zajmujących się oceną ryzyka i likwidacją szkód, rzeczoznawstwem, firmy audytorskie, aktuarialne, prawnicze, informatyczne, zarządzające funduszami, konsultingowe oraz instytucje badawcze i  kształcące  kadry  dla  ubezpieczeń.

[1] K. Czerwińska, M.P. Ilnicki, W.J. Kowalski, NOWE PRAWO UBEZPIECZENIOWE, TWIGGER, Warszawa 2003.

[2] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej.

[3] Ustawa z dn. 10 kwietnia 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych.

[4] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

[5] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczcieli Komunikacyjnych

[6] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny, Dz.U .nr 16, poz. 93 z późniejszymi zmianami.

[7] Ustawa z 1 grudnia 1961 r. Kodeks morski, tekst jedn. Dz.U. z 1998 r., nr 10, poz. 36 z późniejszymi zmianami.

[8] Rozporządzenie Prezydenta R.P. z 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, Dz.U. nr 57,  poz. 502 z późniejszymi zmianami.

[9] Ustawa Kodeks Spółek Handlowych z 15 września 2000 r., Dz.U. nr 94, poz. 1037.

[10] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 października 1995 r. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej, Dz.U. nr 127, poz. 606.

[11] Rozporządzenie Ministra Finansów z 29 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli, Dz.U. nr  140, poz. 791; zm. Dz.U. z 1995 r. nr 90, poz. 448.

[12] Rozporządzenie Ministra Finansów z 7 grudnia 1995 r. w sprawie zasad reasekuracji ryzyk ubezpieczeniowych za granicą, Dz.U. nr 143,  poz. 707 z późniejszymi zmianami.

[13] Rozporządzenie Ministra Finansów z 14 czerwca 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i  trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń, Dz.U. nr 74, poz. 353.

[14] Rozporządzenie Ministra Finansów z 24 marca 2000 r., Dz.U. nr 26, poz. 310.

[15] Rozporządzenie Ministra Finansów z 30 grudnia 1993 r., Dz.U. nr 134,  poz. 653 z późniejszymi zmianami.

[16] Rozporządzenie Ministra Finansów z 3 kwietnia 1997 r., Dz.U. nr 36,  poz. 220.

[17] Rozporządzenie Ministra Finansów z 18 lutego 1997 r., Dz.U. nr 17, poz. 91.

[18] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 listopada 1998 r.

[19]  Rozporządzenie Ministra Finansów z 10 października 2000 r., Dz.U. nr 90, poz. 1001, 1002, 1003.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny

Fundusze gwarancyjne w ubezpieczeniach są jednym z istotnych elementów stabilizujących rynek ubezpieczeń. Pełnią przede wszystkim funkcję zabezpieczenia klientów zakładów ubezpieczeń na wypadek:

1) niewypłacalności zakładu ubezpieczeń

bądź

2) braku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego przez sprawcę szkody lub w przypadku niezidentyfikowania sprawcy (posiadacza pojazdu) szkody.

Zasadność tworzenia tych funduszy wynika z konieczności ochrony konsumentów przed skutkami niewypłacalności ubezpieczycieli, a w szczególności z potrzeby[1]:

  • zabezpieczenia nieprofesjonalnego ubezpieczającego (ubezpieczonego, uprawnionego),
  • zapewnienia zaufania do sektora ubezpieczeniowego, które jest jedną z przesłanek rozwoju ubezpieczeń,
  • zapewnienia ochrony portfeli ubezpieczeń firm ubezpieczeniowych mających problemy finansowe, tworząc w ten sposób dobre warunki rozwoju dla pozostałych firm i rynku ubezpieczeń,
  • wyrównania poziomów ochrony konsumentów sektora bankowego i ubezpieczeniowego.

Fundusze gwarancyjne zabezpieczają również poszkodowanych przed skutkami wypadków drogowych spowodowanych przez nieubezpieczonych lub niezidentyfikowanych sprawców. Należy podkreślić, że tego typu fundusze znalazły szczególne miejsce w regulacjach unijnych[2].

Ponadto, fundusze gwarancyjne, zwłaszcza dla ubezpieczeń życiowych, zabezpieczają interesy ubezpieczających, umożliwiając im kontynuację umów ubezpieczenia na uprzednio zawartych warunkach, poprzez przejęcie zarządzania umowami upadłego zakładu ubezpieczeń bądź pomoc finansową dla zakładów, które przejmują transferowane portfele umów[3].

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (UFG) utworzono pierwotnie w celu kompensowania szkód poszkodowanym lub uprawnionym osobom fizycznym z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych OC posiadaczy pojazdów mechanicznych powstałych z ruchu tych pojazdów oraz OC rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego na[4]:

  • osobie, gdy sprawca szkody nie mógł być zidentyfikowany,
  • osobie i w mieniu, gdy sprawca szkody nie posiadał ubezpieczenia obowiązkowego OC.

Koncepcja ta jest zgodna z Drugą Dyrektywą Komunikacyjną UE[5] – rozszerzono jej zakres o szkody z ubezpieczenia obowiązkowego OC rolników.

Głównym źródłem dochodów UFG są: wpłaty zakładów ubezpieczeń prowadzących działalność w grupie obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz odpowiedzialności cywilnej rolników, opłaty[6] za niespełnienie obowiązku zawarcia umów ubezpieczeń obowiązkowych odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych i odpowiedzialności cywilnej rolników, wpływy z tytułu roszczeń regresowych oraz z lokat środków Funduszu[7].

Drugim funduszem gwarancyjnym był Fundusz Ochrony Ubezpieczonych (FOU), który został powołany zarządzeniem Ministra Finansów z dnia 27.08.1992 r.[8] Fundusz ten miał za zadanie zaspokajanie roszczeń osób fizycznych w przypadku niewypłacalności ubezpieczyciela z tytułu zawartych umów ubezpieczenia w wysokości 100 proc. w dziale I, tj. w zakresie ubezpieczeń na życie, 90 proc. w przypadku ubezpieczeń obowiązkowych oraz 50 proc. z ubezpieczeń działu II (ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych)[9].      Dochodami tego funduszu były głównie wpłaty tych zakładów ubezpieczeń, które prowadziły działalność ubezpieczeniową w tym samym dziale ubezpieczeń co niewypłacalny zakład ubezpieczeń. Fundusz ten prowadził działalność do roku 1996.

W 1996 r. nastąpiło poszerzenie zakresu działalności UFG; przejął on zadania dotychczas realizowane przez FOU[10]. W związku z niewypłacalnością zakładu ubezpieczeń, UFG ponosi odpowiedzialność w przypadku ogłoszenia upadłości bądź w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu, a także umorzenia postępowania upadłościowego, jeśli majątek nie wystarczałby na pokrycie kosztów tego postępowania, albo w przypadku przymusowej likwidacji zakładu ubezpieczeń, który nie spełnia świadczeń ubezpieczeniowych[11].

Zakres odpowiedzialności UFG[12] obejmuje obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników, obowiązkowe ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego oraz w ograniczonym stopniu również obowiązkowe ubezpieczenia wynikające z przepisów odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę, a także w odniesieniu do ubezpieczeń na życie.

Szkody z obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników oraz obowiązkowego ubezpieczenia budynków rolniczych UFG kompensuje w pełni (do wysokości sum gwarancyjnych czy sum ubezpieczenia), a z ubezpieczeń obowiązkowych pozostałych oraz wierzytelności z ubezpieczeń na życie w wysokości 50 proc. wierzytelności, nie więcej jednak niż kwota będąca równowartością 30 000 euro[13].

Ponadto UFG realizuje zadania wynikające z Czwartej Dyrektywy Komunikacyjnej UE[14], związane z utworzeniem oraz funkcjonowaniem Ośrodka Informacji[15] oraz z udzielaniem pomocy finansowej[16] w formie pożyczki zwrotnej zakładowi ubezpieczeń przejmującemu portfel umów z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych lub odpowiedzialności cywilnej rolników.

[1]              Por. A. Janusz, Korzyści i zagrożenia związane z tworzeniem ubezpieczeniowych funduszy gwarancyjnych, (w:) W. Sułkowska (red.), „Nauki finansowe wobec współczesnych problemów gospodarki polskiej, t. V, Ubezpieczenia”, AE Kraków 2004, s. 149 i nast.

[2]              M. Monkiewicz, Systemy gwarancyjne na rynku ubezpieczeń Unii Europejskiej (w:) J. Monkiewicz (red.), „Jednolity rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej. Procesy rozwoju i integracji”, ed. cit., s. 155 i nast.

[3]              Policyholder protection funds, Groups of governmental experts on insurance solvency, OECD 2000, s. 3.

[4]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, op. cit. art. 51 oraz „Protokół z zebrania Przedstawicieli Zakładów Ubezpieczeń” z dnia 28.12.1990 r. ( niepublikowane).

[5]              Por. Druga Dyrektywa z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (84/5/EWG).

[6]              Por. E. Turkowska-Tyrluk, Funkcje kontrolno-windykacyjne Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie spełnienia obowiązku ubezpieczenia, „Prawo Asekuracyjne” 2005, Nr 4(45), s. 21 i nast.

[7]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 53 i 92 oraz T. Sangowski, „Regres ubezpieczeniowy”, PWE, Warszawa 1977 oraz E. Kowalewski, „Prawo ubezpieczeń gospodarczych”, OW Branta, Bydgoszcz-Toruń 2002, s. 240 i nast., a także art. 43 i 58 ustawy z dnia 22 maja 2003 o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. w związku z art. 518 § 1 pkt 4 k.c.

[8]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 1, ed. cit. oraz „Protokół z Zebrania Przedstawicieli Ubezpieczycieli w siedzibie Polskiej Izby Ubezpieczeń” z dnia 26.10.1992 r. (niepublikowane).

[9]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 57.

[10]             Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 51 ust. 4 (Dz.U. 1996, Nr 11, poz. 62).

[11]             Por. ibidem, art. 51 ust. 7 (Dz.U. 2000, Nr 70, poz. 819).

[12]             Por. także M. W. Wichtowski, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (w:) S. Rogowski (red.), „Ubezpieczenia komunikacyjne”, ed. cit., s. 108 i nast.

[13]             Por. także E. Turkowska-Tyrluk, Zmieniająca się rola Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w systemie polskich ubezpieczeń (w:) „Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego”, ed. cit., s. 500 i nast.

[14]             Por. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/26/WE; Dyrektywa Rady z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie OC za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, zmieniająca dyrektywy Rady 73/239/EWG i 88/357/EWG, art. 5 o centrach informacji

[15]             Por. ustawa z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, op. cit. art. 102, gdzie określa się, że do zadań UFG jako ośrodka informacji należy prowadzenie rejestru umów ubezpieczenia działu II grupy 3 i 10 z wyłączeniem odpowiedzialności przewoźnika oraz rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10.03.04 w sprawie współdziałania UFG z organem prowadzącym centralną ewidencję pojazdów (Dz. U. 2004, Nr 51, poz. 495).

[16]             Por. ibidem, art. 92.