Miesięczne archiwum: Czerwiec 2020

Drugi filar ubezpieczeń społecznych

II filar – powszechny system kapitałowy

Wprowadzenie drugiego filaru, czyli elementu kapitałowego jest najbardziej radykalną zmianą w systemie ubezpieczeń społecznych. Na świecie takie systemy nie są czymś nowym. Autorzy polskiej reformy korzystali z pozytywnych i negatywnych doświadczeń innych rządów. Wzorcowym dla nas przykładem jest Chile, kraj budzący podziw zasięgiem i skalą wprowadzonej na początku lat osiemdziesiątych, radykalnej reformy systemu emerytalnego. Mówi się o cudzie gospodarczym jaki stał się, dzięki tej reformie, udziałem Chile. Pieniądze ze składek inwestowane były w chilijską gospodarkę. Zapewniają łatwy dostęp do długoterminowych kredytów, które umożliwiają realizacje śmiałych przedsięwzięć gospodarczych. Wprowadzenie reformy niemal natychmiast przyniosło szereg pozytywnych skutków zarówno w życiu gospodarczym jak i politycznym. Za przykładem Chile poszło wiele krajów np. Peru, Kolumbia, Meksyk i oczywiście Polska. W naszym kraju reforma nie jest jednak tak radykalna.

Docelowo do II filaru mają wejść wszystkie osoby, które podlegają ubezpieczeniu. Jednak na początek składkę na II filar płacą obowiązkowo pracownicy, którzy w momencie wejścia w życie reformy nie ukończyli 30 lat. Musiały one wybrać fundusz emerytalny, do którego wpływa część ich składki, a jeśli tego nie zrobiły przydzielano im fundusz w drodze losowania. Każdy ubezpieczony może wybrać tylko jeden fundusz emerytalny. Osoby miedzy 31 a 50 rokiem życia podejmowały decyzję, czy chcą wejść do nowego systemu czy pozostać w zreformowanym pierwszym filarze. Jeśli wybrały drugą możliwość to będą otrzymywać emerytury tak jak ludzie, którzy w momencie wejścia w życie reformy skończyli 50 lat.

Podstawą drugiego filaru jest kapitalizowana składka. Poborem składki nadal zajmuje się ZUS. Musi on w ciągu 5 dni od otrzymania składki przekazać ją do OFE – pobiera za to opłatę 0,8% składki. Pracownik wybiera fundusz emerytalny do którego będzie przekazywana część jego składki.

Fundusze są otwarte, nie mogą odmówić nikomu prawa przystąpienia jak i wystąpienia z funduszu. Decyzja o przystąpieniu do drugiego filaru jest jednorazowa i nieodwołalna. Istnieje  możliwość przenoszenia zgromadzonego kapitału między funduszami. Podjęcie takiej decyzji w ciągu 24 miesięcy obecności w danym funduszu wiąże się  z opłatą transferową. Jej wysokość zależy od tego jak długo środki lokowane były w funduszu. Im jest on krótszy tym opłata jest wyższa. Ograniczenie to jest wprowadzone, ponieważ częste przenoszenie środków pomiędzy funduszami może niekorzystnie wpływać na ich stabilność.

Organami zarządzającymi funduszami są Powszechne Towarzystwa Emerytalne w postaci Spółki Akcyjnej. Towarzystwo odpowiada za wszelkie szkody spowodowane nienależytym wykonaniem swych obowiązków w zakresie zarządzania funduszem emerytalnym i jego reprezentacji.1

Utworzenie takiego funduszu wymagało zezwolenia Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi, który ma za zadanie chronienie interesów uczestników funduszy (od 31 marca 2002r. zadania należące do UNFE przejęła Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych). KNUiFE powinna być na bieżąco informowana o działalności funduszy. OFE mają obowiązek przesyłania do niej dziennych raportów, zawierających dane dotyczące ilości członków, wysokości środków, które wpłynęły na ich konta, rodzaje i wysokość lokat w poszczególne instrumenty finansowe. Dzięki temu Komisja ma wgląd w bieżąca działalność funduszy i może szybko reagować na ewentualne nieprawidłowości. KNUiFE może cofnąć zezwolenie na prowadzenie działalności jeśli udowodni, że fundusz działa niezgodnie z przepisami ustawy. Taka decyzja jest nieodwołalna. Może także ukarać fundusze grzywną. Wszystkie kontrole Komisji maja na celu ochronę interesów członków funduszy emerytalnych. Przy tych  kontrolach  współpracuje  z  Narodowym Bankiem Polskim, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych, Komisją Papierów Wartościowych i Giełd, oraz z różnymi organizacjami społecznymi.1

Wnioski o utworzenie PTE oraz funduszu należało składać łącznie w  Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.2 PTE aby zostać zarejestrowane, musiało spełnić kilka warunków: dysponować kapitałem akcyjnym o równowartości minimum 4 mln. ECU (musiał to być wyłącznie kapitał w postaci pieniężnej wniesiony przed zarejestrowaniem towarzystwa), nie mogło mieć żadnych zaległości podatkowych i zobowiązań z tytułu ubezpieczenia społecznego oraz jego akcjonariusze nie mogli posiadać akcji więcej niż jednego PTE.

Wszystkie fundusze zmuszone są ustawowo do oferowania standardowych emerytur :

  • emerytura indywidualna, która nie może być wypłacana dłużej niż do miesiąca w którym ubezpieczony zmarł,
  • emerytura indywidualna z gwarantowanym okresem płatności, nie krótszym niż 10 lat – wypłacana dożywotnio, a w przypadku śmierci ubezpieczonego w okresie gwarantowanym świadczenie do końca tego okresu jest wypłacane osobie wskazanej przez ubezpieczonego,
  • emerytura małżeńska – płatna do miesiąca, w którym zmarł drugi małżonek, ale umowa przewiduje obniżenia wysokości emerytury płatnej po śmierci jednego małżonka,
  • emerytura małżeńska z gwarantowanym okresem płatności, nie krótszym niż 10 lat – w przypadku śmierci obu małżonków w okresie gwarantowanym świadczenia otrzymuje osoba przez nich wskazana.3

Środki zgromadzone w funduszu emerytalnym będą częścią małżeńskiej wspólnoty  majątkowej i będzie to miało wpływ na wybór wersji wypłaty emerytury. Umowa emerytury indywidualnej może być zawarta jedynie w przypadku wyrażenia na to pisemnej zgody współmałżonka.

Ogromną zaletą drugiego filaru jest to, że kapitał zgromadzony na koncie podlega dziedziczeniu. W przypadku śmierci ubezpieczonego współmałżonkowi przysługuje prawo do połowy środków na rachunku, druga połowa dziedziczona będzie   na  ogólnych   zasadach.  W  przypadku   rozwodu   lub   ustania   wspólnoty majątkowej, decyzje o podziale będzie podejmował sąd. Przyznawana część kapitału nie będzie jednak wypłacana, lecz zostanie przekazana na rachunek współmałżonka w jego funduszu. Jest ona wolna od podatku.

Środki zgromadzone w funduszu emerytalnym przekazywane będą do zakładów emerytalnych z którymi ubezpieczeni zawarli umowę. Członkowie funduszu będą musieli zawrzeć taką umowę nie wcześniej niż sześć miesięcy przed datą przejścia na emeryturę i nie później niż dwa miesiące przed oczekiwaną pierwszą wypłatą emerytury dożywotniej.

Emerytura wypłacana przez zakład  nazywa się dożywotnią, ponieważ jest ona wypłacana na podstawie umowy zawieranej raz na całe życie. Świadczeniobiorca nie będzie mógł przenieść środków do innego zakładu. Wyjątkiem może być jedynie likwidacja bądź ogłoszenie upadłości zakładu z którym zawarł umowę. Nie ma także  możliwości zmiany formy otrzymywanej emerytury. Wyjątek dotyczył będzie tylko osób pobierających emeryturę indywidualną i małżeńską bez gwarantowanego okresu płatności. Te osoby mogą wystąpić o zmianę formy emerytury na formę z gwarantowanym okresem płatności. Emerytura z drugiego filaru będzie wypłacana okresach miesięcznych i indeksowana raz do roku. „Podstawą do indeksacji świadczeń będzie wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych w poprzednim roku kalendarzowym ogłaszany przez GUS”.1 Zakład emerytalny będzie wypłacać emerytury dożywotnie uczestnikom otwartych funduszy emerytalnych oraz świadczenia gwarantowane beneficjentom czyli osobom uposażonym. Zakład będzie gromadził i pomnażał środki na pokrycie zobowiązań wynikających z zawartych umów emerytalnych. Pieniądze przelane z otwartego funduszu  będą lokowane w bezpieczne instrumenty finansowe. Zakłady raz w roku będą porównywały wartość posiadanych aktywów z aktualną wartością zobowiązań wobec emerytów i uposażonych. Jeżeli wyjdzie nadwyżka aktywów nad zobowiązaniami wyższa niż 10%, to zostanie ona podzielona, tak że 75% trafi do świadczeniobiorcy, a 25% zasili środki własne zakładu emerytalnego. O wysokości emerytury kapitałowej będą decydować dwa czynniki: kwota transferowa pomniejszona o ustawowy procent jej wartości przeznaczonej na pokrycie kosztów działalności zakładu oraz wiek osoby ubezpieczonej.


1 G. Uścińska, Emerytury i renty po reformie. Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego

Sp. z o. o., Bydgoszcz 1999, s. 120.

1 KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

2 S. Księżopolski, Dla kogo te fundusze?, „Gazeta Ubezpieczeniowa” wyd. specjalne nr 19.04-19.05.1999r s. 23.

3 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 19.

1 Tamże, s. 21