Miesięczne archiwum: Październik 2020

Wprowadzenie do pracy mgr

Zmiany w strukturze demograficznej społeczeństwa, w wyniku których maleje liczba pracujących, a rośnie liczba emerytów spowodowały, że obowiązujący w Polsce system repartycyjny zbliżał się nieuchronnie do niewypłacalności. Zjawisko starzenia się społeczeństwa jest charakterystyczne dla całej Europy. Spadająca liczba osób pracujących i opłacających składki powoduje, że wpływy do funduszu ubezpieczeń społecznych maleją i zaczyna brakować środków na bieżące wypłaty świadczeń. Jednocześnie występuje presja społeczna na podwyższenie realnej wartości świadczeń. Zwykle brakujące środki pochodzą z budżetu państwa. Z prognoz wynikało, że w 2035 roku na wypłaty świadczeń wszystkim uprawnionym potrzeba będzie ok. 22% PKB. W bogatych krajach Europy Zachodniej wydaje się na ten cel 11% PKB. Budżet Polski nie byłby  w stanie, mimo zachowania wysokiego tempa wzrostu gospodarczego, płacić wszystkich zobowiązań emerytalnych. Stąd też konieczność wprowadzenia reformy systemu emerytalnego.

Prace nad reformą trwały od 1989 roku. Opracowano projekt reformy pod nazwą „Bezpieczeństwo dzięki różnorodności” będący połączeniem systemu repartycyjnego i kapitałowego. Z doświadczeń międzynarodowych wynika, że najbezpieczniejszy jest system, w którym emerytury pochodzą z kilku niezależnych źródeł: bieżących składek w ramach umowy pokoleniowej, składek zainwestowanych przez komercyjne fundusze emerytalne oraz dodatkowych oszczędności.

Celem pracy jest pokazanie rozwiązań przyjętych w nowym systemie emerytalnym wprowadzonym w Polsce, porównanie ich z systemami emerytalnymi działającymi w wybranych krajach europejskich i Chile oraz pokazanie jak działają specjalnie utworzone dla potrzeb reformy otwarte fundusze emerytalne. Cel ten jest ważny i istotny, ponieważ twórcy polskiej reformy zakładali, że nowy system emerytalny będzie jednym z najnowocześniejszych na świecie, a to w dużej mierze zależy od działalności funduszy. Tytuł pracy należy rozumieć jako ocenę reformy w Polsce w porównaniu z istniejącymi systemami w innych krajach oraz analizę polskiego rynku OFE. Okres badawczy pracy zamyka się w latach 1999 – 2002, ponieważ dopiero trzy lata funkcjonują nowe rozwiązania wdrożonego systemu emerytalnego. Głównym pytaniem badawczym pracy, jest pytanie: czy wprowadzenie reformy systemu emerytalnego było dobrym posunięciem rządu i czy nowy system znacznie odbiega od rozwiązań systemowych przyjętych przez rozpatrywane kraje europejskie. Inne pytanie badawcze to: jak wygląda sytuacja na rynku nowych instytucji finansowych w naszej gospodarce czyli otwartych funduszy emerytalnych.

W pracy posłużono się metodą porównawczą. Metodę tę zastosowano przede wszystkim dlatego, że jak się wydaje była ona dostosowana do celu pracy, ponieważ chodziło o analizę  podobieństw i różnic w prezentowanych systemach. Ponadto w pracy posługiwano się także metodami analizy statystyczno – ekonomicznej, przede wszystkim przy analizowaniu działalności otwartych funduszy emerytalnych. W pracy wykorzystano przede wszystkim wiedzę z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz wiedzę ekonomiczną z zakresu statystyki i inwestycji finansowych.

Jeżeli chodzi o dobór literatury i materiału empirycznego, to w pracy literaturę i źródła dobierano przede wszystkim pod kątem głównego pytania badawczego tzn: czy wprowadzenie reformy systemu emerytalnego było dobrym posunięciem rządu i czy nowy system znacznie odbiega od rozwiązań systemowych przyjętych przez rozpatrywane kraje europejskie, dlatego za najważniejsze uznano takie materiały jak: opracowanie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w Zielonej Górze zatytułowane Reforma systemu ubezpieczeń społecznych, materiały IPiSS –  Systemy i reformy emerytalne, a także opracowanie jednego z twórców reformy chilijskiej Jose Pinery – Bez obaw o przyszłość. Kierowano się też przy wyborze źródeł stopniem ich wiarygodności, dlatego w pierwszym rzędzie wykorzystano takie kategorie źródeł jak biuletyny miesięczne i kwartalne Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, które można uznać za najbardziej wiarygodne, gdyż wydawane są przez instytucję nadzorującą działalność funduszy emerytalnych, potem Gazetę Ubezpieczeniową – prasę fachową zajmującą się rynkiem ubezpieczeniowym. Przy pisaniu pracy starano się wykorzystać możliwie najbardziej aktualną literaturę, jednak z uwagi na to, że na obecnym etapie reformy nie ma jeszcze opracowań książkowych, zawierających aktualne informacje dotyczące jej przebiegu oraz podsumowujących trzyletni okres funkcjonowania nowego systemu emerytalnego, wszelkie dane potrzebne do analiz czerpano z wyżej wymienionych źródeł, a także z Internetu, Rzeczpospolitej, Pieniądza, Home & Market i in. Internet szczególnie przydatny okazał się także jako źródło danych o systemach innych państw.

Wykorzystana literatura nie zawiera odpowiedzi na wszystkie stawiane w pracy pytania i problemy lub zawiera je w niedostatecznym zakresie. Dlatego w wielu kwestiach podejmowałem próby samodzielnej analizy, co dotyczyło przede wszystkim działalności Otwartych Funduszy Emerytalnych oraz porównania założeń systemów emerytalnych w prezentowanych krajach.

Krótka historia rozwoju ubezpieczeń społecznych przedstawiona jest w pierwszym rozdziale, w którym również przybliżony jest system emerytalny działający w Polsce przed dokonaną reformą.

Drugi, główny rozdział pracy, zawiera założenia polskiej reformy emerytalnej i pokazuje proces wprowadzanie jej w życie. Podzielony jest na trzy części, a  każda opisuje oddzielne filary polskiego systemu. Pierwszym filarem jest  filar repartycyjny bardzo zbliżony do działającego poprzednio systemu. Najwięcej miejsca poświęcone jest drugiemu filarowi – czyli dodatkowym pieniądzom z funduszy emerytalnych. Pokazana jest działalność nowych instytucji, jakimi na naszym rynku są Powszechne Towarzystwa Emerytalne i utworzone przez nie otwarte fundusze emerytalne, dzięki którym:  pieniądze odkładane na starość procentują, ich członkowie wiedzą co dzieje się z wypracowanymi przez nich pieniędzmi, jest możliwość planowania swojej przyszłości oraz wzrasta motywacja do podnoszenia kwalifikacji. Przedstawione są zasady działania tych instytucji  i sposoby konkurowania ze sobą w dążeniu do uzyskania jak największego udziały w rynku. Ostatni filar to oszczędności indywidualne, które okazały się dużo ważniejsze dla działania systemu niż to zakładano. Utworzono też nowoczesne programy oszczędnościowe, ściśle powiązane za zreformowanym systemem (PPE).

Trzeci rozdział prezentuje systemy emerytalne działające w wybranych  krajach, podzielone na trzy kategorie.  Kraje z systemami repartycyjnymi, czyli oparte na tzw. umowie pokoleniowej, polegającej na przekazywaniu przez pracownika, za pośrednictwem zakładu pracy, swojej składki emerytalnej do państwowego funduszu, z którego wypłacane są bieżące emerytury. W tej grupie znalazły się Niemcy – kraj, w którym powstały pierwsze ubezpieczenia społeczne i Włochy. Druga kategoria to kraje, których system jest repartycyjno – kapitałowy i składa  się z dwóch części, jedna oparta na umowie pokoleniowej, a druga na koncepcji ubezpieczeń kapitałowych. Ten system reprezentują Wielka Brytania i Szwecja. Trzecią kategorią, przedstawioną na przykładzie Chile jest kapitałowe ubezpieczenie emerytalne. W tym systemie składki pracujących są inwestowane przez prywatne fundusze emerytalne w  różne instrumenty finansowe.