Archiwum autora: prace

System ubezpieczeń społecznych – sytuacja przed reformą

pierwszy rozdział pracy mgr

Wszystkie społeczeństwa, aby zapewnić sobie istnienie i ład społeczny, muszą zadbać o zabezpieczenie bytu swoich członków. Jest to jedno z podstawowych praw rozwoju społeczeństw. Ubezpieczenie społeczne jest rodzajem przymusowego, wzajemnego ubezpieczenia osobowego, którego podstawową cechą jest jego cel społeczny. „ Nie jest z istoty swej obliczone na zysk, a na realizację celu społecznego, jakim  jest zapewnienie niezbędnych świadczeń w wypadkach, w których człowiek nie jest w stanie zapewnić sobie, nie ze swej winy, środków utrzymania”.[1] Obowiązek ubezpieczenia jest związany z wykonywaniem pracy, lub prowadzeniem określonej działalności. „Obowiązek ubezpieczenia społecznego pracowników spoczywa na pracodawcy (zakładzie pracy) i powstaje z dniem nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem ustania stosunku pracy.”[2] Zakład pracy opłaca składki na ubezpieczenie ze środków własnych. W wypadku ubezpieczenia niepracowniczego, obowiązek ubezpieczenia zaczyna się z momentem rozpoczęcia działalności. Głównym źródłem dochodu funduszu ubezpieczeniowego jest składka, ale często też mają miejsce dotacje z budżetu. Ubezpieczenia prowadzone są przez odrębne instytucje publiczne pod nadzorem państwa, lub przez wyspecjalizowany organ administracji państwowej. Uprawnienia z nich wynikające mają charakter roszczeniowy i mogą one być dochodzone drogą sądową.

Pierwszy system zabezpieczenia społecznego powstał w Niemczech3. Opierał się o wcześniejsze urządzenia socjalne i wynikał z ówczesnej wewnętrznej sytuacji politycznej kraju. Kanclerz  Bismarck musiał pozyskać nieprzychylny mu świat robotniczy. Wybrał drogę reform łagodzących nędze robotników. Narzędziem miały być ubezpieczenia, które ratowały robotników, kiedy w wyniku wypadków pozostawali oni, wraz z rodzina, bez środków do życia. Pozwoliło mu to złagodzić napięcia społeczne i rozładować narastające konflikty i były dobrym środkiem przeciwko opozycji. Za przykładem Niemiec poszły niektóre kraje europejskie m.in. Anglia i Szwecja.

Duże zmiany w systemie ubezpieczeń społecznych zaszły w okresie międzywojennym. W wielu krajach wprowadzono przymusowe ubezpieczenia emerytalne i na wypadek inwalidztwa. W tym okresie powstały też pierwsze próby budowy systemu ubezpieczeń w krajach pozaeuropejskich takich jak Chile, Argentyna, czy Brazylia.

W Polsce rozwój ubezpieczeń społecznych nastąpił po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wprowadzono system oparty na przymusie i powszechności objęcia wszystkich pracowników. Rolę jednostek administracyjnych spełniały kasy chorych. Jednolity system został wprowadzony na terenie całego kraju do końca 1922 roku.1 W 1933 roku powołano  Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który zarządzał pięcioma funduszami (emerytalnym robotników, emerytalnym pracowników umysłowych, od wypadków i chorób zawodowych, na wypadek braku pracy pracowników umysłowych i na wypadek choroby i macierzyństwa) połączonymi administracyjnie, ale wyodrębnionymi finansowo. Wszystko kierowane było przez rząd. W Polsce stworzony został system, który nie ustępował innym krajom.

W czasie wojny organizacja ubezpieczeń społecznych przeszła pod nadzór niemiecki, a świadczenia przyznawane były w zależności od narodowości. Utrzymanie polskiej administracji ubezpieczenia  pomagało w przetrwaniu w warunkach okupacji.

Po wojnie objęci ubezpieczeniem byli tylko ludzie pracujący w miastach. Jednak już w Manifeście Lipcowym zapowiadano szybką odbudowę i rozbudowę ubezpieczeń społecznych. W 1945 roku zniesiono opłacanie składek przez pracowników, obciążając nimi w całości pracodawcę. W 1950 roku, na wiele lat wprowadzono zasadę finansowania ubezpieczeń społecznych ze środków budżetu państwa. W 1960 roku powołano ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, był on podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów. W 1968 roku utworzono Fundusz Emerytalny, na który wpływało 2/3 składki płaconej przez zakład pracy, oraz składka płacona przez pracowników. Z tego funduszu finansowane były wydatki na emerytury, renty i dodatki do nich. Inne świadczenia ubezpieczeniowe finansowane były z budżetu państwa, do którego wpływała 1/3 składki ubezpieczeniowej. W latach 1966 – 1976 istniał Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Niektórych Grup Ludności, który prowadził wpływy i wydatki ludności pracującej na rachunek własny. Później został włączony do Funduszu Emerytalnego i budżetu państwa. Od 1987 roku istniał tylko jeden fundusz, który obejmował  pozarolnicze grupy ludności, obsługujący wszystkie rodzaje świadczeń. Dla rolników  indywidualnych  utworzono  Fundusz   Ubezpieczenia   Społecznego Rolników Indywidualnych.1 Oba te fundusze tworzyły tzw. fundusze celowe, scentralizowane i niezależne od budżetu. Ich wydatki i dochody nie stanowiły dochodów i wydatków budżetu. Zarządzane były przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.2 Z budżetu państwa finansowane były tylko świadczenia krótkoterminowe.

Wypadki polityczne w 1970 roku, spowodowały generalną podwyżkę cen i obniżenie stopy życiowej ludności. Wywołało to natychmiastową potrzebę zabezpieczenia warunków życia ludności o najniższych dochodach. Zmiany cen wywołała konieczność podwyżki świadczeń długoterminowych, które objęły trzy czwarte emerytów i rencistów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeszedł pod nadzór Ministra Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych. Zwiększono i dostosowano liczbę oddziałów ZUS do zwiększonej liczby województw.

W latach osiemdziesiątych przed polityką społeczną stanęły trudne problemy, których źródłem powstania była sytuacja gospodarcza i nowe zjawiska w życiu społecznym i politycznym. Kryzys gospodarczy spowodował spadek dochodu narodowego i należało nie dopuścić do obniżenia poziomu życia ludności. „W 1983 r. weszły w życie nowe przepisy emerytalno – rentowe dla wszystkich grup ludności, które zawierają, po raz pierwszy w historii polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, zapisy o automatycznej indeksacji świadczeń wraz ze wzrostem płac.”3

System ubezpieczeń społecznych opierał się na trzech głównych zasadach: przymusu, powszechności i wzajemności. Zasada przymusu to inaczej zasada obowiązkowego ubezpieczenia. Pozwala ona na lepsze rozłożenie ryzyka i na potanienie kosztów ubezpieczenia, poprzez wzmacnianie i poszerzanie jego podstawy. Umożliwia  też udział w ubezpieczeniu słabszych partnerów. Głównym powodem przymusu jest chęć uniknięcia autoselekcji grupy ludzi, która ma być objęta ubezpieczeniem, czyli zgłaszania się osób słabych fizycznie, chorych i starych, a unikanie płacenia składek przez osoby młode i zdrowe, a z drugiej strony chodzi o to, aby instytucje ubezpieczeniowe nie mogły unikać przyjmowania osób starych i chorych, a przyjmować jedynie tzw. ryzyko dobre.1 Obowiązek ubezpieczenia spowodował, że pracodawcy musieli uwzględniać przy zarobkach nie tylko teraźniejsze, ale i przyszłe potrzeby. Składka była trwałym składnikiem płacy roboczej i przez to wypłacane świadczenie nie były darowiznami, tylko przedmiotem nabytego prawa przysługującego z racji płacenia składek.

Zasada powszechności mówi o objęciu wszystkimi rodzajami ubezpieczenia wszystkich członków danej społeczności. Zasada wzajemności czyli stosunek prawny łączący ubezpieczyciela z ubezpieczającym, który zobowiązuje ubezpieczyciela do wypłacenia odszkodowania w razie wystąpienie określonego zdarzenia losowego, a ubezpieczającego do płacenia składek. Ponoszony ciężar składek, pozostaje w prostym stosunku do oczekiwanego pokrycia przyszłej potrzeby, dlatego też im więcej spodziewa się jednostka, tym większy musi ponieść ciężar. Przedmiotami ubezpieczeń społecznych są głównie świadczenia krótkookresowe i długookresowe. Pierwsze, razem ze świadczeniami jednorazowymi noszą nazwę zasiłków. W ich skład wchodzą m. in: zasiłek chorobowy, wyrównawczy, macierzyński, opiekuńczy, porodowy, pogrzebowy i świadczenie rehabilitacyjne. Drugi rodzaj to świadczenia emerytalno – rentowe. Prawo do emerytury wiąże się z zaprzestaniem aktywności zawodowej, nie wyklucza jednak wszelkiego zatrudnienia. Długoterminowy charakter emerytur wyłącza ograniczenie okresu ich wypłaty. „Główna przesłanka powstania uprawnień do emerytury była formułowana u nas dawniej jako wymóg przebycia w ubezpieczeniu określonej liczby tygodni czy miesięcy składkowych i podobnie jest ona ujmowana nadal w ustawodawstwie wielu krajów”.2 Wymaganym wiekiem emerytalnym dla mężczyzn jest 65 lat, a dla kobiet 60 lat. Obniżenie wieku emerytalnego dla kobiet jest motywowane nie tylko względami socjalnymi, ale także wcześniejszym spadkiem wydajności pracy wskutek wieku niż u mężczyzn, mimo dłuższej przeciętnej życia.3 Wymagany staż pracy wynosił  odpowiednio 25 lat dla mężczyzn i 20 lat dla kobiet. Jednak występuje tu wiele odstępstw np. dla inwalidów i pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, lub w szczególnym charakterze. Każdy rok pracy ponad wyznaczone 20 lat (dla mężczyzn), podnosi wymiar pełnej emerytury przy najniższym wymaganym okresie zatrudnienia o 5%.1 O wcześniejsze emerytury mogli się ubiegać pracownicy, którzy podlegali grupowym lub indywidualnym zwolnieniom z pracy z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi, nie musieli wtedy spełniać wymagań wiekowych.2

Wymiar emerytury może się opierać na jednej z dwóch zasad: według potrzeb, pojętych jako powszechne zapewnienie godziwego minimum, albo według pracy ocenianej przez pryzmat pobieranych poprzednio zarobków. W pierwszym przypadku wymiar ten jest jednolity, ponieważ podstawowe potrzeby, z założenia, u wszystkich emerytów kształtują się podobnie. Jest to system narzucany przez twardą rzeczywistość w warunkach kryzysowych. W drugim przypadku przyjęto, że emerytura powinna gwarantować poziom życia odpowiadający osiągniętemu przez emeryta w okresie zatrudnienia. System ten zakłada niejednolitą wysokość emerytur, lecz jednolitą relacje ich wymiaru w stosunku  do zarobków pobieranych w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.

Na wysokość emerytury składały się trzy części: 24% kwoty bazowej, czyli średniej płacy, 1,3% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy przepracowany rok i 0,7% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy „rok nieskładkowy”, czyli np. studia, wojsko lub urlop macierzyński. Do ustalenia podstawy wymiaru przechodzący na emeryturę wybierał dochód z kolejnych 10 lat kalendarzowych w ciągu 20 ostatnich lat przed przejściem na emeryturę. Obowiązujący system był typu repartycyjnego, tzn. składki wpłacane przez osoby pracujące były na bieżąco wypłacane obecnym emerytom. Był on szczególnie czuły na zmiany demograficzne. W starzejącym się społeczeństwie rośnie liczba emerytów, a maleje liczba pracujących i płacących składki. Nie był odporny na wzrost bezrobocia. Bywał także często kartą przetargową gier politycznych.3


[1] W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne, zarys ogólny cz. 1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 1984, s. 11.

[2] P. Kondracki, System zaopatrzenia emerytalno – rentowego, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 7.

3 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia Społeczne (chorobowe, rentowe i emerytalne), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987, s. 10.

1 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 35

1 A. Wiktorow, System ubezpieczeń społecznych w Polsce – jednolitość i zróżnicowanie, Instytut Pracy i Spraw

Socjalnych, Warszawa 1990r, s. 15.

2 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 45.

3A. Wiktorow, System…, s. 12

1 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 28.

2 W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne, zarys systemu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,

Warszawa 1987r., s.163

3 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 123

1 Tamże, s. 124.

2 P. Kondracki, Systemy zaopatrzenia…, s. 32.

3 Reforma sytemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Materiał dla agentów ubezpieczeniowych Commercial Union – Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawa 1999r, s. 9.

Obliczanie wysokości emerytury

Wysokość emerytury dla osoby w wieku „n” można policzyć na podstawie formuły:

En = K / Gn*12

gdzie:

En – emerytura osoby w wieku „n”,

K  –  kapitał przetransferowany do zakładu emerytalnego,

Gn – dalsze przeciętne trwanie życia dla osoby w wieku „n” lat.1

Dla uczestników funduszu bardzo ważne są regulacje określające wysokość opłat pobieranych od nich przez Towarzystwo. Wszystko to regulowane jest przez statut, na zmianę którego zezwolenie musi wyrazić KNUiFE. Składka wpływająca do funduszu jest przeliczana w tzw. dniu przeliczania na jednostki rozliczeniowe w tym funduszu. Dni przeliczeniowych, ustalanych przez Prezesa Rady Ministrów, nie może być mniej niż cztery w miesiącu. Ma to na celu aby przepływ gotówki do funduszy był rozłożony w czasie. Na indywidualnych kontach uczestników będą księgowane jednostki rozliczeniowe. Wartość środków zgromadzonych na ich kontach będzie przyrastać dzięki systematycznie  wnoszonym składkom i inwestycjom czynionym przez fundusz.

Fundusze budowane są z 7,3% składki gromadzonej na indywidualnych kontach w funduszach emerytalnych. Nie jest to jedynie ewidencja wpłat, jak to jest w pierwszym filarze, ale żywy pieniądz. Aktywami funduszu są składki wpłacane do niego, nabyte za nie prawa, oraz pożytki z tych praw. Składka jest liczona i odprowadzana od dochodu przed opodatkowaniem, natomiast  od emerytur wypłacanych w przyszłości będziemy musieli zapłacić podatek.

Pieniądze przekazywane do funduszu, po potrąceniu prowizji, są inwestowane. Decyzję o sposobie ich inwestowania podejmuje Powszechne Towarzystwo Emerytalne. Celem polityki towarzystwa jest osiągnięcie możliwie maksymalnego poziomu rentowności lokat. Istnieją jednak pewne ograniczenia kierunku i sposobu inwestowania określane przez Ministra Finansów. Dla bezpieczeństwa gromadzonych oszczędności PTE nie mogą  inwestować  zbyt  dużo środków w papiery wartościowe jednego emitenta. Powoduje to że każdy fundusz ma obowiązek zróżnicowania portfela, aby ewentualne niepowodzenie inwestycyjne w jednym miejscu nie wstrząsnęło jego finansami. Nie mogą także inwestować w papiery wartościowe emitowane przez Powszechne Towarzystwo Emerytalne lub ich akcjonariuszy. Aktywa funduszu mogą być inwestowane w :

  • akcje spółek notowanych na giełdzie,
  • jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych,
  • depozyty bankowe i bankowe papiery wartościowe,
  • akcje NFI,
  • obligacje i inne papiery wartościowe, depozyty, kredyty i pożyczki gwarantowane przez Skarb Państwa lub NBP,
  • papiery wartościowe jednego emitenta (5%, wyjątkiem są krótkoterminowe lokaty bankowe i papiery wartościowe emitowane i gwarantowane przez Skarb Państwa),
  • inwestycje za granicą.

Z aktywów funduszu finansowane są  niektóre koszty działalności związane z: realizacją nabywania i zbywania aktywów funduszu, przechowywaniem jego aktywów (wynagrodzenie Depozytariusza) i zarządzaniem funduszem. Towarzystwo ma prawo pobierania wynagrodzenia za zarządzanie funduszem, które nie może być większe niż 0,05% wartości aktywów miesięcznie. Prowizja ta jest pobierana w tej samej wysokości od wszystkich uczestników funduszu, a na ewentualne zniżki będą mogły liczyć osoby o dłuższym stażu członkowskim.1 Zakłada się, że od 2005 roku każde towarzystwo będzie miało możliwość prowadzenia dwóch rodzajów funduszy: pierwsze będą inwestowały na dotychczasowych zasadach, a drugie będą inwestowały wyłącznie w papiery wartościowe o stałym oprocentowaniu.

Fundusze emerytalne nie mogą upaść, ponieważ mają gwarancje Skarbu Państwa. Jednym z zabezpieczeń jest obowiązek wybrania przez towarzystwo Depozytariusza, któremu powierzy przechowywanie swoich aktywów. Depozytariuszem może zostać bank. Musi to być bank krajowy, a jego środki własne muszą stanowić równowartość 100 mln.  ECU. Bank Depozytariusz nie może posiadać akcji towarzystwa zarządzającego funduszem, którego aktywa przechowuje,  być pożyczkodawcą ani kredytodawcą w stosunku do tego towarzystwa, chyba że kwota pożyczki lub kredytu nie przekracza 1% wartości aktywów funduszu.1 Nie może zatrudniać ani mieć w składzie władz statutowych osób, które są członkami zarządu, rady nadzorczej lub pracownikami towarzystwa zarządzającego funduszem. Depozytariusz ma przede wszystkim obowiązek prowadzenia rejestru aktywów OFE oraz zapewnienie, aby działalność funduszu była zgodna z prawem i z statutem funduszu. Występuje w imieniu członków funduszu z powództwem przeciwko PTE z tytułu szkody spowodowanej nienależytym wykonaniem przez nie obowiązków w zakresie zarządzania funduszem. Bank Depozytariusz odpowiada za powierzony mu kapitał funduszu i za ewentualne szkody jakie fundusz poniesie w wyniku nie dość starannego wykonywania przez bank jego obowiązków. Depozytariuszem może być także Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych.

Innym zabezpieczeniem środków wpłacanych przez uczestników funduszy jest wymóg osiągnięcia przez fundusz tzw. minimalnej stopy zwrotu z prowadzonej działalności inwestycyjnej. Na jej wysokość największy wpływ będą miały wyniki wypracowane przez fundusze o największych aktywach. UNFE na koniec każdego miesiąca kończącego kwartał wylicza średnią ważoną stopę zwrotu, jaką w ostatnich 24 miesiącach osiągnęły wszystkie otwarte fundusze działające w danym okresie. Jeżeli stopa zwrotu któregoś funduszu jest niższa o 50% lub o 4 punkty procentowe od tej średniej, to musi on powiększyć aktywa, którymi dysponuje. Służy  do  tego  specjalnie  gromadzony  fundusz rezerwowy, stanowiący od 1% do 5% wartości zarządzanych aktywów funduszu.2 Jeżeli środki zgromadzone w funduszu rezerwowym oraz te, którymi dysponuje towarzystwo są niewystarczające następuje ogłoszenie upadłość towarzystwa emerytalnego. Brakująca kwota dopłacana jest ze środków Funduszu Gwarancyjnego, który jest zasilany przez wszystkie PTE. Wartość jego środków nie może przekroczyć 0,1% wartości aktywów netto wszystkich OFE. Zarządzanie funduszem przejmuje wtedy Depozytariusz, a po okresie przejściowym PTE, które zarządza największym funduszem. Ostatnim ogniwem zabezpieczenia jest Skarb Państwa.


1 G. Siepielska – Bałaban, abc reformycz.3, s. 14

1 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 23.

1 Tamże.

2 G. Uścińska, Emerytury…, s. 125.

Zakończenie pracy magisterskiej na temat systemu emerytalnego

System emerytalny powinien być tak skonstruowany, aby część dochodów osiąganych podczas kariery zawodowej została zaoszczędzona i skonsumowana w okresie emerytalnym. Wprowadzony w Polsce system emerytalny daje te możliwości. Uregulowania prawne nowego systemu zostały tak opracowane, aby zagwarantować maksymalne bezpieczeństwo jego uczestnikom. Jednym z najistotniejszych celów reformy było nie tylko zagwarantowanie w przyszłości wypłat stosownych emerytur wszystkim ubezpieczonym, ale zapewnienie bezpieczeństwa składek inwestowanych na rynku kapitałowym, który podlega wpływowi wielu czynników ekonomicznych. Połączenie funduszy kapitałowych i umowy pokoleniowej maksymalizuje bezpieczeństwo uczestników systemu, ponieważ system mieszany jest bardziej odporny zarówno na ewentualne załamania rynku kapitałowego, jak i na niebezpieczeństwa wynikające z niekorzystnych trendów demograficznych (starzenie się społeczeństwa, niski przyrost naturalny).

Minęły trzy lata od wejścia w życie reformy. Okres ten przekonał nas o wyższości własności prywatnej nad państwową. Fragmenty działania systemu zależne od instytucji publicznych wypadają gorzej niż te organizowane przez prywatnych operatorów. Polacy zaczęli rozumieć, że opiekuńczy system państwowy, na który liczyli przez tak wiele lat, coraz bardziej ich zawodzi. Wprowadzeniu reformy emerytalnej towarzyszy wiele niepokoju. Społeczeństwo musi zacząć myśleć ekonomicznie i przyzwyczajać się do oszczędzania.

Ważną rzeczą wydaje się niejako odtajnienie składki ZUS. Nie traktuje się jej jako zwykłego podatku, ale jako swoje pieniądze, które w odpowiedni sposób inwestowane, powinny przynosić korzyści. Konto drugiego filaru staje się najpopularniejszym produktem finansowym w Polsce. Dla wielu osób są to jedyne oszczędności jakie posiadają. Nowy system jest bardziej przejrzysty od poprzedniego, w  którym  stopa zastąpienia wahała się od 90% dla osób otrzymujących płacę minimalną do stopy kilkuprocentowej w wypadku osób najlepiej zarabiających.

Tabela nr 13. Stopa zastąpienia wynagrodzenia na emeryturze

Proporcje między wynagrodzeniem a emeryturą  w %
Wiek przejścia na emeryt. Staż pracy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej przeciętne wynagrodzenie. Wiek w momencie wejścia w życie reformy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej 150% średniej płacy. Wiek w momencie wejścia w życie reformy Stopa zastąpienia dla osoby otrzymującej 200% średniej płacy. Wiek w momencie wejścia w życie reformy
50 lat 40 lat 30 lat 20 lat 50 lat 40 lat 30 lat 20 lat 50 lat 40 lat 30 lat 20 lat
60 40 54,0 48,7 45,6 41,1 48,3 45,2 43,9 41,1 45,5 43,4 43,0 41,1
49,7 4,3 40,0 8,7 31,9 13,8 24,7 19,4 44,1 4,3 36,4 8,7 31,1 13,8 24,7 19,4 41,3 4,3 34,7 8,7 29,3 13,8 24,7 19,4
65 45 71,1 65,4 62,3 61,2 64,5 61,2 60,3 61,2 61,1 59,1 59,2 61,2
63,2 7,9 51,7 13,7 42,0 20,3 33,3 27,6 56,5 7,9 47,5 13,7 40,0 20,3 33,4 27,6 53,2 7,9 45,4 13,7 39,0 20,3 33,4 27,6
60 35 50,5 45,5 41,1 38,8 45,4 42,4 39,9 38,8 42,8 40,9 39.2 38,8
46,3 4,3 36,7 8,7 27,3 13,8 22,2 16,6 41,1 4,3 30,1 8,7 26,1 13,8 22,2 16,6 38,5 4,3 32,1 8,7 25,5 13,8 22,2 16,6
65 40 67,0 61,5 56,9 54,5 60,9 57,9 55,5 54,5 57,9 56,1 54,7 54,5
59,1 7,9 47,8 13,7 36,6 20,3 30,5 24,5 53,0 7,9 44,2 13,7 35,2 20,3 30,5 24 50,0 7,9 42,3 13,7 34,5 20,3 30,5 24
I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar I filar II filar

Źródło: Moje Pieniądze. „Rzeczpospolita” nr 105 z 7.05.1999r.

W nowym systemie wysokość emerytury jest dużo bardziej zależna od zarobków. Fundusze prowadząc kampanie reklamową zapewniały, że świadczenia z dwóch pierwszych filarów zapewnią ludziom dostatnie życie na starość. Tymczasem okazuje się, że świadczenia z tych filarów nie będą odpowiadać oczekiwaniom uczestników. Stopa zastąpienia pokazuje, że na emeryturze mogą oni dostawać tylko połowę poborów otrzymywanych ostatnio od pracodawcy. Bardzo ważną role w nowym systemie ma spełniać III filar, obejmujący wszelkie formy dobrowolnego oszczędzania.1 Na razie odgrywa on znikomą role co wynika ze świadomości Polaków, w której zakorzenione jest przekonanie, że państwo nie da zginąć. Wpływ na to, że III filar na razie słabo się rozwija ma także brak odpowiednio przygotowanej kampanii informacyjnej, która przedstawiłaby konieczność oszczędzania poza pierwszym i drugim filarem.

Składkę na emeryturę maksymalnie płacimy od 2,5 – krotności średniej płacy krajowej i od takiej wielkości jest liczona nasza maksymalna emerytura. Każdego roku ustalana jest podstawa wymiaru składek, po przekroczeniu ustalonej granicy przestajemy płacić składkę emerytalno – rentową. Zostaje wiec nam 20% z dokonanego na początku roku ubruttowienia (od którego musimy odprowadzić zaliczkę na podatek dochodowy). Nadwyżkę tę można skonsumować, albo też zainwestować w celu podniesienia wysokości dochodów na emeryturze. Należy pamiętać także o tym, że pracodawcy również zostanie 20%, które mógłby przeznaczyć na sfinansowanie za nas jakiejś formy III filaru. Dobrym rozwiązaniem III filarowym miały być Powszechne Programy Emerytalne. Jednak nie działają one tak jak zakładali twórcy reformy. Cieszą się niewielkim zainteresowaniem, mimo tego, że początkowo ponad połowa przedsiębiorców była gotowa je zorganizować. Obecnie widzą w nich jednak więcej wad niż zalet. Do podstawowych wad należy obowiązek płacenia składek nawet w momencie pojawienia się kłopotów finansowych.

Na wyznaczone na wstępie pytanie badawcze pracy: czy wprowadzenie reformy systemu emerytalnego było dobrym posunięciem rządu i czy nowy system znacznie odbiega od rozwiązań systemowych przyjętych przez rozpatrywane kraje europejskie można odpowiedzieć, że wprowadzenie nowego systemu emerytalnego było nieuniknione i słuszne. Gdyby w Polsce nie przeprowadzono reformy obciążenie emerytalne znacznie  by  wzrosło  i  system  stałby  się  niewypłacalny.  Posiadał  on najgorsze wskaźniki regionalne – najwyższą stopę zastąpienia w stosunku do średniej płacy i prawie najniższy wiek przechodzenia na emeryturę. Istnienie systemu skapitalizowanego opartego zarówno na funduszach emerytalnych i firmach ubezpieczeniowych ma istotny wymiar społeczny. Przykłady krajów Ameryki Łacińskiej pokazują, że dzięki nowym systemom zwiększa się PKB. System emerytalny ma istotny wpływ na rozwój całego systemu finansowego i instytucji operujących na nim.  Polski system emerytalny zawiera podobne rozwiązanie do tych jakie przyjęły kraje wysokorozwinięte –  Wielka Brytania i Szwecja. Natomiast we Włoszech i w Niemczech nadal panuje system repartycyjny. Upowszechnia się w tych krajach przekonanie o konieczności reformy systemu. W krajach tych nieustannie wzywanych do dokonania reformy przez władze Unii Europejskiej i Międzynarodowy Fundusz Walutowy otwarcie mówi się o załamaniu dotychczasowych systemów emerytalnych. Kolejne rządy boją się przeprowadzenia tak ważnych zmian, do których społeczeństwa nie są przygotowane.

Tabela nr 14. Porównanie niektórych założeń systemów emerytalnych.

Kraj System Wiek przejścia na emeryturę Minimalny staż płacenia składek Możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę Emerytura minimalna
kobiety mężczyźni kobiety mężczyźni
Polska Repartycyjno – kapitałowy 60 lat 65 lat 20 lat 25 lat Nie ma Istnieje
Szwecja Repartycyjno – kapitałowy 65 lat 65 lat 30 lat 30 lat Istnieje Istnieje
Wielka Brytania Repartycyjno – kapitałowy 60 lat 65 lat 90%  pełnego okresu ubezp. 90%  pełnego okresu ubezp. Nie ma Zasiłek pomocy społecznej
Chile Kapitałowy 60 lat 65 lat 20 lat 20 lat Istnieje Zasiłek finansowy z budżetu
Niemcy Repartycyjny 65 lat 65 lat 5 lat 5 lat Istnieje Nie istnieje
Włochy Repartycyjny 59 lat 64 lata 18 lat 18 lat

Istnieje

Nie istnieje

Źródło: opracowanie własne

Po trzech latach od wprowadzenia reformy można bliżej przyjrzeć się rynkowi otwartych funduszy emerytalnych. Obecnie na rynku działa 17 funduszy. Wykrystalizowała się także czołówka – trzy największe fundusze, zarówno pod względem wartości aktywów jak i liczby członków. Są to OFE Commercial Union, OFE Nationale Nederlanden oraz OFE PZU Złota Jesień.  Fundusze te uzyskały znaczny poziom  w rynku głównie poprzez posiadanie olbrzymich zewnętrznych sieci dystrybucyjnych. Zagrożeniem może być proces konsolidacji funduszy. Przez wysokie opłaty transferowe, uzyskanie przez fundusz stopy zwrotu niższe od pozostałych nie skutkuje zmniejszeniem się liczby jego członków, ewentualnie nie może on liczyć w najbliższym czasie na znaczny wzrost udziału w rynku. Powoduje to silną presje ze strony akcjonariuszy wszystkich działających PTE do konsolidacji miedzy funduszami, w celu przyspieszenia realizacji dodatnich wyników finansowych towarzystw emerytalnych. Działania te negatywnie wpływają na funkcjonowanie mechanizmów konkurencji, które są niezbędne dla prawidłowego każdego rynku i osiągania wyższych stóp zwrotu. Umożliwienie swobodnych właścicielskich mogłoby wiązać się ze znacznym ryzykiem wystąpienia zjawisk o charakterze oligopolistycznym. Kilka procesów konsolidacyjnych już miało miejsce. W 1999 roku istniało 21 funduszy, obecnie działa 17. Rolą funduszy jest inwestowanie i powiększanie kapitału. Towarzystwa emerytalne skarżą się, że przyjęte w tym zakresie rozwiązanie nie pozwalają im na prowadzenie odpowiedniej polityki inwestycyjne, ponieważ wymuszają przykładania zbyt dużej uwagi do krótkoterminowych wyników. Problemem może być zbyt wąska lista instrumentów, w które PTE mogą inwestować oraz niskie limity inwestycyjne, zwłaszcza jeśli chodzi o inwestycje zagraniczne.1

W tej chwili za wcześnie jest mówić o tym czy reforma nam się udała. Tak naprawdę okaże się to dopiero za 10 – 15 lat kiedy zostaną wypłacone pierwsze emerytury i okaże się czy są one wyższe niż gdyby pochodziły tylko ze starego systemu. Bardzo duży wpływ na powodzenie reformy ma działalność ZUS. Niestety okazuje się, że ZUS nie jest do niej przygotowany. Źle przeprowadzono proces komputeryzacji co uniemożliwia skuteczne koordynacje działań między ZUS, a OFE. Cały  .czas  składki  do  OFE  przekazywane  są  z  dużym  opóźnieniem,  przez  co fundusze nie mogą prowadzić obranej  przez siebie polityki inwestycyjnej. Utrudnione jest działanie najważniejszego ogniwa reformy czyli części kapitałowej.

Powstanie funduszy emerytalnych spowodowało zwiększenie popytu na papiery wartościowe, do których należą również akcje przedsiębiorstw. Dzięki temu przedsiębiorstwa pozyskują pieniądze na inwestycje, modernizacje i restrukturyzacje. Skutkiem reformy powinno być zwiększenie liczby miejsc pracy. Polska ma obecnie czas na modyfikacje rozwiązań, które można dopracować w celu pozytywnego wykorzystywania wszystkich efektów ekonomicznych i zapewnienia wyższych świadczeń emerytalnych w przyszłości. Polski system jest bardzo chwalony. „Ten prywatnie zarządzany system jest największy w regionie, choć polska reforma chronologicznie była druga po węgierskiej, to już dziś aktywa polskich OFE stanowią w skali regionu istotne bardzo aktywa finansowe.”1 Polska reforma staje się punktem odniesienia dla krajów z naszego regionu. Nasze doświadczenia są bardzo uważnie obserwowane i najprawdopodobniej będą dość szybko i skutecznie naśladowana. Kilka krajów na przykład Chorwacja, Rumunia, Macedonia i Słowacja otwarcie przyznają się do wzorowania na polskim systemie emerytalnym. Jest on jednym z najbezpieczniejszych systemów emerytalnych na świecie.


1 1 R. Majewska, Czy I i II filar wystarczą?. „Gazeta Ubezpieczeniowa”  nr13 z 31.05.2000r., s. 23.

1 M. Dłubak, Dobry system, lecz źle działa?. „Home&Market” nr  7-8 z 07-08.2003r., s. 23.

1 OFE zwiększa PKB.  „Asekuracja&Re” nr 11 z 11.2000 r. s. 27.

Nowe oblicze agenta ubezpieczeniowego

Sejm po wielu latach prac legislacyjnych uchwalił w dniu 22 maja 2003 r. pakiet ustaw ubezpieczeniowych. Jedną z nich jest ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Jest ona związana nierozłącznie z nowoczesną organizacją ubezpieczeń gospodarczych, opartą na zasadach rynkowych.

Agentem  ubezpieczeniowym  jest  osoba prawna, fizyczna oraz  spółka osobowa prawa handlowego (z wyłączeniem spółki partnerskiej[1]), która zawarła z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną. Jeżeli uprzednio uzyskała wpis do rejestru agentów ubezpieczeniowych staje się przedsiębiorcą wykonującym działalność agencyjną,  zobligowanym do  należytej staranności w wykonywaniu zadeklarowanych świadczeń[2].

Czynności agencyjne mogą być prowadzone wyłącznie przez osobę fizyczną, która:

  • nie była skazana za umyślne przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu,
  • wymiarowi sprawiedliwości, ochronie informacji, wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi, papierami wartościowymi, czy za przestępstwo skarbowe,
  • ma, co najmniej średnie wykształcenie, odbyła przeprowadzone przez zakład ubezpieczeń szkolenie zakończone egzaminem[3].

Ustawowa definicja agenta ubezpieczeniowego uległa zmianie, została bardziej uszczegółowiona. Opiera się na trzech następujących kryteriach:

  • agentem może być przedsiębiorca,
  • przedsiębiorca ten musi mieć zawartą z zakładem ubezpieczeń umowę agencyjną[4],
  • przedsiębiorca taki musi być uprzednio wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych.

Najważniejszą zmianą w stosunku do dotychczasowej regulacji określającej prawny status agenta ubezpieczeniowego jest odstąpienie od wymogu uzyskania zezwolenia organu nadzoru przez osobę fizyczną wykonującą czynności agencyjne, na rzecz rejestracji. Działalność agenta ubezpieczeniowego podlega wpisowi do rejestru agentów ubezpieczeniowych, który jest jawny i dostępny dla wszystkich. Do 1 marca 2004 r. zakłady ubezpieczeń musiały zgłosić wszystkie podmioty z jakimi miały zawarte umowy agencyjne, a po tym okresie muszą składać również wniosek o wpisanie do rejestru. Rozwiązanie to uwzględnia potrzeby systemowe jak i postulaty doktryny[5].

Nowością jest także sprecyzowanie pełnomocnictwa wystawianego przez zakład ubezpieczeń agentowi. Dokumentem tym zobowiązany jest posługiwać się agent przy zawieraniu umów ubezpieczenia. Klient który jest obsługiwany przez agenta ma możliwość sprawdzenia czy agent działa w swoim obszarze terytorialnym, posiada ubezpieczenie OC oraz czy ma upoważnienie do zawierania danego rodzaju  ubezpieczenia.

Pełnomocnictwo udzielone przez zakład ubezpieczeń agentowi nie może zawierać upoważnienia do udzielania dalszych pełnomocnictw. Jeżeli agent, mający pełnomocnictwo od zakładu ubezpieczeń, zawrze umowę na wykonywanie czynności agencyjnych z inną osobą, to umowa ta nie jest uważana za agencyjną[6]. Te dwa zapisy ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym ograniczają występowanie na polskim rynku wieloszczeblowych piramid pośredników ubezpieczeniowych, układów gdzie jeden agent, agencja zawierała umowę na wykonywanie czynności agencyjnych, a następnie podzlecała pośrednictwo kolejnym agentom, a ci kolejnym grupom agentów. Z zakładem ubezpieczeń rozliczał się i otrzymywał prowizję pierwszy agent, który z kolei dzielił się prowizją z kolejnymi szczeblami tej drabiny. Przepisy ustawy zostały wprowadzone w celu jasnego sprecyzowania, kto jest odpowiedzialny za wykonywane czynności agencyjne.

W kontaktach z klientem agent obowiązany jest do zachowania tajemnicy wszystkich informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem czynności agencyjnych. Musi powiadamiać na rzecz których zakładów działa jak również okazywać dokument pełnomocnictwa wraz z upoważnieniem[7].

Wymogi stawiane agentom oraz osobom wykonującym czynności agencyjne, zostały zliberalizowane. Chodzi o rezygnację  wymogu posiadania licencji agencyjnej, wydawanej przez organ nadzoru w trybie procedury administracyjnej. Nadto od podmiotu będącego agentem nie wymaga się już posiadania siedziby na terytorium Polski. Podobnie osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne nie musi już posiadać w Polsce miejsca zamieszkania. Tym samym została zlikwidowana jedna z podstawowych sprzeczności polskich regulacji w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego z wymogami prawa unijnego, co otwiera drogę do naszego rynku pośrednikom z innych krajów członków UE.

Również sytuacja multiagenta została sprecyzowana i tak  w     celu    ochrony   klientów   ustawodawca      nałożył     na multiagentów (w przypadku gdy agent działa na rzecz większej ilości zakładów ubezpieczeń) obowiązek zawarcia ubezpieczenia odpowiedzialności  cywilnej na zasadach ogólnych warunków wydanych w drodze rozporządzenia przez Ministra Finansów. Kara za brak takiego ubezpieczenia wynosi 1000 EURO. Opłata ta podlega egzekucji w oparciu o przepisy o egzekucji w administracji. Do przeprowadzania kontroli spełnienia obowiązku ubezpieczenia i egzekucji uprawniona jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

[1] Więcej w art. 88 kodeksu spółek handlowych.

[2] Więcej w art. 355 § 2 kodeksu cywilnego

[3] Ustawa z 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 10.

[4] Art. 758 Kodeksu cywilnego.

[5] Dyrektywa z 9.12.2002 r. w sprawie pośrednictwa ubezpieczeniowego, art. 3 ust. 1-6.

[6] Tamże, art. 12 ust. 4

[7] Podobnie kwestię ujmuje K. P. Łabęda, Prawo Gospodarcze i ubezpieczeniowe, zarys wykładu, Wydawnictwo Gdańskiej Wyższej Szkoły Humanistycznej, Gdańsk 2003, s. 183.

Broker ubezpieczeniowy

Działalność brokerska polega na zawieraniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia w imieniu ubezpieczającego lub na pośredniczeniu przy zawieraniu takich umów na rzecz ubezpieczonego[1]. Broker jest zobowiązany przed zawarciem umowy ubezpieczenia udzielić na piśmie porady, opartej na wszechstronnej i rzetelnej analizie dostępnych ofert, wystarczającej do opracowania rekomendacji najwłaściwszej umowy ubezpieczenia. Zobligowany jest również do pisemnego wyjaśnienia podstaw, na których opiera  się rekomendacja.

Ponieważ brokerzy świadczą usługi przeważnie na rzecz przedsiębiorstw i innych i innych organizacji, rzadziej zaś dla osób prywatnych, klienci oczekują od nich usług wiążących się z risk management, takich jak:

  • analiza aktualnego stanu ochrony ubezpieczeniowej klienta,
  • ocena sumy ubezpieczenia i jej adekwatność do wartości przedmiotu ubezpieczenia,
  • pomoc w powzięciu decyzji co do transferu ryzyk, rzeczywistego zapotrzebowania na ochronę,
  • wybór odpowiedniej oferty.

Brokerzy ubezpieczeniowi podejmują  także negocjacje z zakładem ubezpieczeń w celu uzyskania jak najbardziej korzystnych dla klienta warunków umowy ubezpieczenia. Niekiedy broker, po dokonaniu oceny produktu danego zakładu ubezpieczeń, dochodzi do wniosku iż oferta nie odpowiada nie odpowiada specyficznym wymaganiom jego klienta. W takim przypadku może on opracować własne warunki ubezpieczenia i przedłożyć je najbardziej – według niego – odpowiedniej firmie ubezpieczeniowej[2].

W Polsce zezwolenie na prowadzenie działalności brokerskiej uzyskuje się od organu nadzoru – Komisji Nadzoru Ubezpieczeniowego i Funduszy Emerytalnych pod następującymi warunkami: kandydat musi  mieć  pełną  zdolność  do  czynności  prawnych, posiadania co najmniej średniego wykształcenia, nie był prawomocnie skazany za przestępstwa umyślne przeciw życiu, zdrowiu, mieniu, wiarygodności dokumentów, wymiarowi sprawiedliwości, obrotowi gospodarczemu, pieniędzmi i papierami wartościowymi lub za przestępstwa skarbowe, posiadania co najmniej 3-letniego doświadczenia zawodowego w zakresie ubezpieczeń zdobytego w kraju albo za granicą w okresie 5 lat bezpośrednio poprzedzających złożenie wniosku o wydanie zezwolenia na prowadzenie działalności, poddania się weryfikacji przed Komisją Egzaminacyjną dla Brokerów Ubezpieczeniowych, wykupienia ubezpieczenia OC z tyt. Prowadzenia działalności brokerskiej  (dotyczy to również pracowników zatrudnionych przez brokera), przedstawienia rękojmi należytego prowadzenia działalności[3].

Należy podkreślić, że dyrektywy UE nie przewidują w odniesieniu do żadnej kategorii pośredników ubezpieczeniowych wymogu uzyskania zezwolenia na prowadzenie działalności, a tylko wymagają, aby pośrednik został wpisany do odpowiedniego rejestru[4]. W związku z tym, z chwilą otwarcia naszego rynku i dopuszczenia działalności brokerów mających domicyl lub siedzibę w krajach UE, dojdzie do swoistej dyskryminacji, albowiem od obcych brokerów wymagać się będzie jedynie wpisu do rejestru w krajach pochodzenia, natomiast polscy brokerzy będą musieli legitymować się posiadaniem zezwolenia oraz wpisem do rejestru.

Nowa regulacja w odniesieniu do wymagań stawianych osobie prawnej unika rozwiązania, które zawierały dotychczasowe przepisy, polegającego na tym, że jeżeli osoba ta wykonywała czynności brokerskie przy pomocy określonych osób fizycznych, to osoby te musiały spełniać wszystkie warunki przewidziane dla osoby ubiegającej się o zezwolenie brokerskie. Oznaczało to obowiązek zawierania zdublowanych umów ubezpieczenia OC, a mianowicie ubezpieczenie takie musiała zawrzeć osoba prawna będąca brokerem oraz dodatkowo każda inna osoba fizyczna, przy pomocy której dana osoba prawna wykonywała czynności brokerski.

Ustawa precyzuje i rozszerza listę zakazów brokerskich oraz obowiązków brokera związanych z wykonywaniem jego działalności. Brokerowi zabroniono:

  • wykonywania działalności agencyjnej oraz czynności agencyjnych,
  • zawiązywania stałych stosunków umownych z zakładem ubezpieczeń,
  • członkostwa w organach zarządzających i nadzorczych zakładu ubezpieczeń,
  • posiadania akcji zakładu ubezpieczeń, z wyjątkiem akcji dopuszczonych do publicznego obrotu.[5]

W zakresie obowiązków brokera, które nie były wyeksponowane w dotychczasowej regulacji prawnej należy podkreślić to, że broker powinien udzielać klientom przed zawarciem umowy ubezpieczenia pisemnej porady opartej na analizie dostępnych ofert ubezpieczenia wraz z rekomendacją najkorzystniejszej umowy, z wyjaśnieniem podstaw tej rekomendacji.

Broker ubezpieczeniowy musi okazywać zakładowi ubezpieczeń oraz zleceniodawcy zezwolenie brokerskie, informować o posiadanych akcjach zakładu ubezpieczeń. Dodano również przepisy takie jak: doskonalenie umiejętności zawodowych i przestrzeganie tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywanymi czynnościami brokerskimi[6]

Osoba wykonująca działalność brokerską nie pozostaje w stosunku pracy z zakładem ubezpieczeń, nie może być stroną umowy agencyjnej czy umowy zlecenia, których przedmiotem jest pośredniczenie w zawieraniu umów ubezpieczenia w imieniu zakładu ubezpieczeń.

W myśl zapisów ustawy broker ubezpieczeniowy jest obowiązany wykonywać działalność z poszanowaniem interesów stron umowy ubezpieczenia. Jest więc oczywiste, że broker wykonujący swoje czynności w ramach pełnomocnictwa udzielonego przez klienta działa z poszanowaniem jego interesów. Ustawodawca jednak nałożył obowiązek poszanowania interesów stron umowy ubezpieczenia, a stroną jest zarówno klient i zakład ubezpieczeń. Poszanowanie interesu zakładu jako tego który płaci kuraż brokerowi wydaje się być logiczną konsekwencją zasady, iż ten kto płaci ma również prawo do pewnych oczekiwań. Problem jednak w tym, że interes klienta i zakładu ubezpieczeń jest niejednokrotnie przeciwstawny.  Może wówczas dojść do sytuacji naruszających dobro klienta. W takim przypadku KNUiFE jako organ nadzoru ma prawo cofnąć licencję wadliwie działającemu brokerowi[7]. Nowym rozwiązaniem jest możliwość uzyskania dokumentu zastępczego (duplikatu) dla brokera, który owe zezwolenie utracił.

Konkludując należy stwierdzić, że przepisy nowej ustawy o pośrednictwie są regulacją w miarę kompleksową. Nie oznacza to, iż jest idealna. Zawiera kilka mankamentów, aczkolwiek  można je będzie z powodzeniem usunąć i dopracować w przyszłości za pomocą nowelizacji.

[1] K. P. Łabenda, op. cit., s. 183

[2] L. Pawłowicz, R. Wierzba, Ubezpieczenia wobec procesów globalizacji; red. M. Czerny, Niezależne pośrednictwo ubezpieczeniowe w Polsce – wybrane zagadnienia, Gdańska Akademia Bankowa przy Instytucie Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk – Jurata 2003 r., s.  39.

[3] Op. cit., s. 40.

[4] Dyrektyw z 9.12.2002 r. (2002/92/EC)

[5] S. Rogowski (red.) Prawo Ubezpieczeń – ustawy z komentarzem. POLTEXT, Warszawa 2004 r. s. 507-508.

[6] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 26 ust. 1 pkt  6.

[7] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, art. 34 ust. 2.

Pośrednictwo ubezpieczeniowe

Według ustawy pośrednictwo ubezpieczeniowe polega na wykonywaniu przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia. Pośrednikiem jest agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy oraz broker reasekuracyjny[1]. Natomiast dyrektywa o pośrednictwie ubezpieczeniowym określa pośrednika ubezpieczeniowego jako osobę fizyczną lub prawną, która za wynagrodzeniem, podejmuje lub prowadzi pośrednictwo ubezpieczeniowe[2].

Pośrednictwo służy nie tylko zdobywaniu przez ubezpieczycieli większej liczby kandydatów do ubezpieczenia, ale także pozwala potencjalnym ubezpieczającym lepiej orientować się w mechanizmach rynku ubezpieczeniowego. Obowiązująca do 1 stycznia 2004 r. ustawa o działalności ubezpieczeniowej była zbyt fragmentaryczna, cechująca się daleko idącym rygoryzmem. Poważnym mankamentem tej regulacji był brak dostosowania do standardów Unii Europejskiej. Nowe przepisy na nowo definiują pojęcie pośrednictwa, zasady jego podejmowania i prowadzenia .

Pośrednik ubezpieczeniowy, zarówno agent jak i broker, podlega wpisowi do rejestru pośredników ubezpieczeniowych prowadzonego przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych. Rejestr pośredników prowadzony jest w systemie informatycznym z dostępem dla osób trzecich.

W dniu 22 maja 2003 r. zakończył się w Sejmie długotrwały proces legislacyjny, dotyczący pakietu ustaw ubezpieczeniowych. Między innymi znalazła się tam ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Przepisy tej ustawy odnoszą się do zasad wykonywania pośrednictwa ubezpieczeniowego w zakresie ubezpieczeń osobowych i majątkowych.   Pośrednik ubezpieczeniowy może wykonywać swoje zadania w formie czynności agencyjnych lub czynności brokerskich (agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy, broker reasekuracyjny, którym jest broker ubezpieczeniowy posiadający dodatkowo zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej w zakresie reasekuracji)[3].

Czynnościami agencyjnymi są czynności wykonywane przez agenta ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń i polegające na pozyskaniu klienta, wykonywaniu czynności przygotowawczych zmierzających do zawierania umów ubezpieczenia, zawieraniu umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w administrowaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, także w sprawach o odszkodowanie oraz na organizowaniu   i nadzorowaniu czynności agencyjnych wykonywanych przez  innych agentów.

Brokerskie czynności natomiast są wykonywane przez brokera ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz podmiotu szukającego ochrony ubezpieczeniowej i polegające na zawieraniu lub doprowadzaniu do zawarcia umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia także w sprawach o odszkodowanie.

W aspekcie prawnym działalność pośredników polega na zawieraniu i wykonywaniu umów cywilnoprawnych z podmiotami poszukującymi ochrony ubezpieczeniowej bądź też podmiotami poszukującymi takiej ochrony. Zatem działalność ta jest wykonywana przez pośredników na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej czy też umowy o pośrednictwo, która należy do kategorii umów nienazwanych[4].

Dotychczasowe uregulowanie problematyki pośrednictwa ubezpieczeniowego w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. nie było rozwiązaniem właściwym z punktu widzenia zasad techniki legislacyjnej. Pośrednictwo ubezpieczeniowe bowiem jest odrębnym od działalności ubezpieczeniowej rodzajem działalności gospodarczej.

Zawarta w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. regulacja pośrednictwa ubezpieczeniowego była nie tylko regulacją fragmentaryczną, w istocie administracyjno – prawną, ale również odstawała w wielu kwestiach od standardów prawa unijnego, a niekiedy była z tymi standardami sprzeczna.

Jako najbardziej charakterystyczny przykład owej niezgodności można wymienić zasadę licencjonowania przez organ nadzoru działalności agentów, który to wymóg nie jest przewidziany przez żadną z dyrektyw unijnych. Sprzeczności takie wykazywał także wymóg aby dana osoba posiadała domicyl na terytorium Rzeczypospolitej, co wręcz przekreślało zasadę prawa unijnego o swobodnym przepływie usług pośrednictwa na terytorium wszystkich krajów członków Unii Europejskiej.

Istotnym mankamentem była także sprawa braku centralnego rejestru wszystkich pośredników ubezpieczeniowych, funkcjonującego na zasadzie jawności i pełnej do niego dostępności przez wszystkie zainteresowane osoby[5].

Wreszcie należy odnotować wysoce niejasną sytuację multiagenta, który działał na naszym rynku, lecz brak było uregulowań prawnych jego usytuowania względem zakładu ubezpieczeń oraz klienta, w szczególności brak było efektywnych instrumentów prawnych i finansowych zabezpieczających interesy potencjalnych poszkodowanych przez takiego agenta.

Zasygnalizowane mankamenty ustawy z 1990 r. o pośrednictwie  oraz zdecydowane postulaty środowisk ubezpieczeniowych i naukowych stały się powodem rozpoczęcia prac nad projektem nowej ustawy, uchwalonej 22 maja 2003 r.

Należy zwrócić uwagę na to, że ustawodawca przyjął założenie, że chociaż jedynymi podmiotami uprawnionymi do prowadzenia działalności agencyjnej i brokerskiej są odpowiednio agent i broker, to jednak czynności agencyjne i brokerski mogą wykonywać jedynie osoby fizyczne spełniające określone ustawowo wymogi. Z przepisów tych wynika również, że każdy broker, który jest osobą fizyczną jest uprawniony jednocześnie do wykonywania czynności brokerskich, natomiast nie każdy agent, który jest osobą fizyczną, jest uprawniony do wykonywania czynności agencyjnych. W tym celu musi spełniać dodatkowe wymogi określone w dalszej części pracy[6].

Ustawodawca przewidział także możliwość wykonywania działalności agencyjnych przez przedsiębiorcę, jako uzupełnienie podstawowej działalności. Dotyczy to umów  ubezpieczenia nie przekraczających okres 12 miesięcy (nie dotyczy umów ubezpieczenia na życie), i ustawowo nie wymagających  szczegółowej wiedzy ubezpieczeniowej, szkolenia oraz egzaminu.

[1] K. Czerwińska, M. Ilnicki, W. Kowalski. Nowe prawo ubezpieczeniowe. Komentarz. TWIGGER, Warszawa 2003, s. 303.

[2] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, Dz.U. z 2003 nr 124 poz. 1154.

[3] Tamże, art. 2  pkt 2 i 3

[4] art. 517-522 Kodeksu zobowiązań z 1933 r.

[5] Do chwili wejścia w życie ustawy z 22.05.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym centralny rejestr obejmował jedynie brokerów, natomiast wykaz agentów prowadziły we własnym zakresie zakłady ubezpieczeń, art. 37 lit. f ust. 4.

[6] M. Capik i M. Capik. Zmiany ustaw ubezpieczeniowych i Kodeksu cywilnego. T.U. HDI Samopomoc S.A., Warszawa 2003 r, s. 49 –50.

KNUIFE w roli nadzorcy

Rozwój krajowych rynków usług finansowych oraz znoszenie ograniczeń prawnych pomiędzy poszczególnymi ich segmentami mają decydujący wpływ na kierunki i tempo przeobrażeń zachodzących na rynkach usług ubezpieczeniowych. Występujące tendencje, miały wpływ na rozwiązania przyjęte przepisami prawa wspólnotowego Unii Europejskiej, których celem było stworzenie podstaw prawnych funkcjonowania jednolitego rynku wiążącego się z czterema wolnościami: swobodą przepływu towarów, usług, osób, kapitału oraz wolną konkurencją[1]. Spowodowało to że instytucje ubezpieczeniowe podjęły działalność na obszarach dotychczas zastrzeżonych dla innych grup instytucji finansowych[2].

Utworzenie w ramach wspólnej przestrzeni gospodarczej Unii Europejskiej jednolitego rynku usług finansowych oraz postępujący proces znoszenia barier prawnych pomiędzy poszczególnymi segmentami  krajowych rynków usług finansowych sprawiły, że przed władzami odpowiedzialnymi za nadzór nad  działalnością ubezpieczeniową    pojawił  się   problem    podjęcia działań zmierzających do ograniczenia zasięgu ryzyka systemowego, zjawiska podważającego stabilność i bezpieczeństwo całego rynku usług finansowych. Ryzyko pojawia się na skutek złego zarządzania, niewłaściwych systemów lub nieodpowiedniej kadry zarządzającej. Dla instytucji nadzoru liczą się przyczyny takiego stanu[3].

W maju 2003 r. uchwalono ustawę dotyczącą nadzoru ubezpieczeniowego. Wraz z innymi ustawami wprowadza ona szereg zmian w funkcjonowaniu i działaniu tych instytucji[4]. Nad działalnością zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych, funduszami emerytalnymi i towarzystwami emerytalnymi nadzór sprawuje Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE).

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest organem administracji rządowej. Nadzór nad Komisją sprawuje minister właściwy do spraw instytucji finansowych. Została utworzona 1 kwietnia 2002 r[5]. Komisja przejęła zadania zniesionych przepisami tej samej ustawy organów – Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi.

Przewodniczącego KNUiFE powołuje Premier, zastępców Minister Finansów i Minister do spraw zabezpieczenia społecznego. W skład Komisji wchodzą jeszcze przewodniczący lub zastępca Komisji Papierów Wartościowych oraz Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W posiedzeniach z głosem doradczym mogą uczestniczyć:   przedstawiciel  Prezydenta  RP,  Rzecznik  Ubezpieczonych,  Generalny

Inspektor Nadzoru Bankowego. KNUiFE wydaje decyzje w drodze uchwały, które są podejmowane zwykłą większością głosów przy obecności co najmniej trzech członków komisji.

Koszty nadzoru ponoszą zakłady ubezpieczeń do wysokości 0,14 % zbioru składek brutto oraz powszechne towarzystwa emerytalne do wysokości 0,14 % składek wpłaconych w danym roku do zarządzanych przez nie otwartych funduszy emerytalnych[6]. Zgodnie  z  nową ustawą ubezpieczeniową postępowanie przed organami nadzoru toczy się w trybie kodeksu postępowania administracyjnego z uwzględnieniem ustaw ubezpieczeniowych. Od decyzji organu nadzoru przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Bardzo ważną rolę dogrywają elementy, które pojawiły się w głównych zasadach ubezpieczeń, a których przedtem nie było. Pojawia się cała grupa reguł dotyczących zachowań rynkowych, czyli cały pakiet problematyki konsumenckiej. Podstawą jest więc ochrona i informacyjna funkcja zakładów ubezpieczeń wobec klienta oraz rynku. Czyli co zakład ubezpieczeń powinien pokazywać i o czym informować, po to aby dokonywane wybory oparte były na właściwej podstawie. Nakłada to na nadzór ubezpieczeniowy określony obowiązek informacyjny, między innymi ogłaszania ogłaszania wyników swego działania w określonych terminach.

Drugi zupełnie nowy element to przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy. Przestępstwo to było z reguły łączone z finansowaniem terroryzmu a główne zasady ubezpieczeniowe mówią, iż nadzór albo prawo danego kraju powinno stworzyć możliwości przeciwdziałania  praniu brudnych pieniędzy.

Ustawowe aspekty aktu uprawniają pracowników nadzoru do: wstępu do wszystkich pomieszczeń zakładu ubezpieczeń, wglądu do dokumentów i systemu informatycznego oraz zabezpieczenia dokumentów. Nadzór ubezpieczeniowy może wydawać  zalecenia w stosunku do zakładów ubezpieczeń w celu:  zapewnienia zgodności działalności zakładu ubezpieczeń z przepisami prawa, statutem lub planem działalności, zapewnienia trwałej zdolności zakładu ubezpieczeń do wykonywania zobowiązań, zapobieżenia naruszania interesów ubezpieczających lub ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia.

W przypadku kiedy zakład ubezpieczeń nie wykonuje w terminie zaleceń, organ nadzoru może, w  drodze decyzji, zobowiązać zakład  ubezpieczeń  do  wykonania  tych

zaleceń. Jeśli zakład  ubezpieczeń  nie  wywiąże  się  w  wyznaczonym  przez  KNUiFE terminie lub wykonuje swoją działalność z naruszeniem praw, statutu, zawartych umów bądź nie udziela wyjaśnień, informacji organ nadzoru w drodze decyzji może: nakładać na członków zarządu, prokurentów kary pieniężne do wysokości 3 średnich miesięcznych wynagrodzeń w ostatnich 12 miesiącach, nakładać kary pieniężne na zakład ubezpieczeń do wysokości 0,5 % przypisanej składki brutto w uprzednim roku lub 100 tysięcy złotych gdy zakład ubezpieczeń nie zebrał składki brutto 20 milionów złotych, lub nie prowadził działalności w uprzednim roku, zawieszać w czynnościach członka zarządu zakładu, występować do właściwego organu zakładu ubezpieczeń z wnioskiem o odwołanie członka zarządu lub udzielonej prokury, nakazać zmianę postanowień ogólnych warunków ubezpieczeń.

KNUiFE może zażądać również od zakładów ubezpieczeń: informacji i wyjaśnień dotyczących działalności i gospodarki finansowej, przedstawienia wzorów umów ubezpieczeń, informacji o indywidualnych umowach, które były negocjowane, wniosków ubezpieczeniowych, taryf składek i innych formularzy.

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych ma też wpływ na powołanie zarządu zakładu ubezpieczeń, gdyż powołanie dwóch członków w tym prezesa następuje za jego zgodą. KNUiFE może w drodze decyzji, odmówić powołania wskazanej osoby na członka zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń.

Nowe ustawy ubezpieczeniowe określają zakres działań i nadzoru KNUiFE względem: gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń, Towarzystw Ubezpieczeń Wzajemnych, oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych. Ustawa o nadzorze określa także nadzór nad działalnością funduszy emerytalnych, pracowniczych programów emerytalnych.

W celu realizacji ustawowych zadań Komisja zawarła szereg porozumień. Umowy te mają poprawić stan nadzoru ubezpieczeniowego, jak również sytuację konsumenta usług finansowych.

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego w sprawie zasad i trybu udzielania i otrzymywania na zasadzie wzajemności informacji niezbędnych dla prawidłowego wykonywania ustawowo określonych zadań w zakresie nadzoru oraz szczegółowego trybu wykonywania czynności kontrolnych zostało zawarte 10 czerwca 2003 r. Porozumienie określa tryb i zasady udzielania przez Komisję Nadzoru Bankowego informacji niezbędnych do wykonywania zadań w zakresie kształtowania polityki państwa zapewniającej bezpieczny rozwój funduszy i pracowniczych programów emerytalnych i kształtowania polityki gospodarczej państwa w zakresie ubezpieczeń, a także informacji niezbędnych do wykonywania nadzoru nad działalnością funduszy emerytalnych oraz zakładów ubezpieczeń.

Układ ten reguluje także tryb przeprowadzania czynności kontrolnych w podmiotach nadzorowanych przez KNUiFE, w stosunku do których podmiotem dominującym jest bank lub gdy istnieją bliskie powiązania pomiędzy tymi podmiotami, a także czynności kontrolnych w podmiotach wchodzących w skład holdingów.

Współpraca z Rzecznikiem Ubezpieczonych

Rzecznik Ubezpieczonych jest jednym z podmiotów, które uczestniczą w posiedzeniach Komisji z głosem doradczym. Rozwiązanie takie zapewnia stały przepływ informacji pomiędzy organami, a zwłaszcza umożliwia Rzecznikowi wskazywanie na forum Komisji problemów zidentyfikowanych w ramach wykonywania przepisanych normami prawnymi kompetencji.

Zgodnie z przepisami ustawy Rzecznik Ubezpieczonych reprezentuje interesy ubezpieczonych i uprawnionych umów ubezpieczenia oraz członków otwartych funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów emerytalnych. Rzecznik po zaznajomieniu się ze skierowaną do niego sprawą może zwracać się o zbadanie tej sprawy lub niektórych jej aspektów do właściwych organów, w szczególności do Komisji. Ponadto Rzecznik informuje Komisję o dostrzeżonych nieprawidłowościach w działalności zakładów ubezpieczeń lub Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego.

W przypadku powzięcia wiadomości o działalności zakładów ubezpieczeń nie posiadających zezwolenia Ministra Finansów na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w Polsce, Rzecznik zawiadamia Komisję, prokuraturę oraz właściwe organy kontroli państwowej.

W celu zapewnienia warunków sprawnej ochrony interesów osób ubezpieczonych oraz uczestników systemu emerytalnego, współpraca Komisji oraz Rzecznika Ubezpieczonych przybrała formalny wymiar w postaci porozumienia o współpracy podpisanego 18 grudnia 2002 r.

Porozumienie przewiduje między innymi zobowiązanie stron do wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozpatrywania skarg ubezpieczonych i osób uprawnionych z umów ubezpieczenia na działalność zakładów ubezpieczeń i skarg członków otwartych funduszy emerytalnych na działalność funduszy emerytalnych.

Porozumienie określa również techniczne warunki współpracy, tryb przekazywania spraw do rozpatrzenia, tryb wspólnego rozpoznawania spraw, a także przewiduje możliwość wspólnych inicjatyw medialnych oraz publikowania zestawień i wyników badań statystycznych i analitycznych.

Współpraca z Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest organem administracji publicznej, którego kompetencje wskazują na potrzebę bieżącej i ścisłej współpracy w zakresie ochrony praw konsumentów rynku ubezpieczeń i funduszy emerytalnych.

W szczególności wskazać należy na kompetencje Prezesa UOKiK w zakresie stwierdzania i eliminowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się takie bezprawne działania przedsiębiorcy jak stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwą lub wprowadzającą w błąd reklamę oraz inne czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów. Prezes UOKiK uznaję daną praktyką za naruszająca zbiorowe interesy konsumentów w drodze decyzji administracyjnej, nakazując zaniechanie jej stosowania.

Prezes UOKiK ma uprawnienia do wniesienia powództwa do sądu ochrony konkurencji i konsumentów o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Na podstawie orzecznictwa sądu antymonopolowego w tych sprawach, Prezes UOKiK prowadzi rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Skargi wpływające do Komisji, zwłaszcza dotyczące sektora ubezpieczeniowego, mogą być przesłanką dla czynności podejmowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta.

Współpraca pomiędzy instytucjami w dużym stopniu zapewniona jest poprzez uczestnictwo Prezesa UOKiK – bądź wyznaczonego przez niego wiceprezesa – w pracach Komisji na prawach członka. Niezależnie od tego, dostrzegalna stała się potrzeba uregulowania bieżącej współpracy pomiędzy Urzędem Komisji a Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów poprzez zawarcie odpowiedniego porozumienia.

Porozumienie z Prezesem UOKiK zostało podpisane dnia 24 czerwca 2003 r. Strony porozumienia zobowiązały się do współpracy w zakresie zapobiegania i przeciwdziałania występowaniu na rynku ubezpieczeniowym praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, do współpracy w zakresie wymiany informacji i doświadczeń wynikających z działalności dotyczącej ochrony konkurencji i konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz promowania rozwiązań ochronę tę poszerzających. Porozumienie ma służyć także podejmowaniu wspólnych przedsięwzięć mających na celu pogłębianie wiedzy społeczeństwa odnośnie zasad funkcjonowania oraz praw konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym.

Współpraca z Rzecznikiem Praw Obywatelskich

W zakresie ochrony praw konsumenckich Komisja współpracuje także z Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Rzecznik, korzystając ze swoich uprawnień do żądania wyjaśnień oraz przedstawiania akt sprawy przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, zwraca się do Komisji o zbadanie oraz wyjaśnienie spraw, których okoliczności w ocenie Rzecznika pozwalają na uzasadnione przypuszczenie o naruszeniu, bądź zagrożeniu naruszenia praw człowieka i obywatela. W każdym z takich wypadków, Komisja podejmuje właściwe kroki, dokonując w szczególności analizy uwarunkowań obiektywnych, jak również argumentacji podnoszonej przez Rzecznika. W tym także celu, w uzasadnionych wypadkach, Komisja korzysta z instrumentów władczych przysługujących w stosunku do podmiotów nadzorowanych.

Istotna część spraw zgłaszanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich ma charakter ponadindywidualny. Rzecznik wskazuje się na źródła nieprawidłowości ujawniających się w funkcjonowaniu rynków pozostających we właściwości Komisji. Wskazać tutaj można na badane przez organ nadzoru z inicjatywy Rzecznika okoliczności oferowania przez zakłady ubezpieczeń ochrony z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków uczniów w placówkach oświatowych. Pozostała część interwencji Rzecznika dotyczy spraw indywidualnych i w większości dotyczy skarg na nienależyte wywiązywanie się przez zakłady ubezpieczeń z nałożonych na nie prawem obowiązków.

Ustawy uchwalone w drugim kwartale 2003 r. normują zasady współpracy z Komisją Europejską, z  zagranicznymi organami nadzoru ubezpieczeniowego i innymi instytucjami rynku ubezpieczeniowego, poza tym wzmacniają rolę organu nadzoru ubezpieczeń zwłaszcza w aspekcie ochrony interesów ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych oraz uprawnionych z umów ubezpieczenia.

[1] L. Góral, studia prawno ekonomiczne, Konwergencja regulacji nadzorczych normujących działalność bankową i ubezpieczeniową, tom LX, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1999, s. 9.

[2] W. Szpringer,  Europejskie regulacje bankowe, Warszawa 1997, s. 199.

[3] J. Monkiewicz, Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego. Wyzwania i oczekiwania. Aktualne problemy nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym, wyd. BRANTA, Warszawa 2003 r., s.423.

[4] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. nr 124 poz. 1153).

[5] Ustawa z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 25, poz. 253).

[6] Ubezpieczenia, nr 5(107), INFOR, marzec 2004 r., s.13.

Upadłość zakładu ubezpieczeń

W dniu 28 lutego 2003 r. Sejm uchwalił Prawo Upadłościowe i naprawcze. Ustawa zawiera wiele nowych rozwiązań prawnych. Odrębny tytuł III ustawy poświęcony jest postępowaniu upadłościowemu wobec zakładów ubezpieczeń.

Przepisy prawa upadłościowego zamieszczone w Tytule III – Postępowanie upadłościowe wobec zakładów ubezpieczeń są przepisami szczególnymi w stosunku do przepisów regulujących upadłość wszystkich podmiotów gospodarczych, których dotyczy prawo upadłościowe.

Z przepisów ogólnych Prawa upadłościowego dotyczących upadłości, należy wskazać przepis określający zdolność podmiotową do zgłoszenia wniosku o upadłość. Zgodnie ze wskazanym przepisem wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy jego wierzyciel jak również Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza dłużnik, to powinien on we wniosku dodatkowo określić, czy wnosi o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, czy też o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jego majątku. Jeżeli natomiast wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza wierzyciel, to powinien on uprawdopodobnić swoją wierzytelność, a ponadto, jeżeli wnosi o  ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, powinien dołączyć wstępne propozycje układowe.

Komisja nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest uczestnikiem postępowania upadłościowego, i to niezależnie od tego, czy jest wnioskodawcą tego postępowania, co znajduje swoje potwierdzenie także w ustawie o działalności ubezpieczeniowej, w której stwierdza się, iż organ nadzoru jest uczestnikiem postępowania upadłościowego. Uczestnictwo w postępowaniu upadłościowym KNUiFE nie sprowadza się do uczestnictwa biernego, gdyż przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń sąd ma obowiązek zwrócić się do Komisji o wydanie opinii co do osoby syndyka masy upadłości. Syndyk ma obowiązek przedłożyć Komisji, co najmniej raz w roku , sprawozdanie ze swoich czynności oraz sprawozdanie rachunkowe, po jego zatwierdzeniu przez sędziego komisarza.

Ogłoszenie upadłości sąd upadłościowy z urzędu ogłasza w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, a koszty tego ogłoszenia są pokrywane z funduszy masy upadłości i zalicza się je do kosztów postępowania upadłościowego. Syndyk z mocy prawa jest umocowany do wykonywania obowiązków wynikających z prowadzonego postępowania upadłościowego w stosunku do zakładu ubezpieczeń także na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej, z zachowaniem prawa krajowego tych państw. Informacja o ogłoszeniu upadłości zakładu ubezpieczeń podlega wpisowi do właściwych rejestrów państw członkowskich, w których zakład ubezpieczeń wykonuje swoją działalność.

Prawo upadłościowe przewiduje, że sąd przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń zasięga opinii Komisji Nadzoru co do osoby syndyka masy upadłości, w postanowieniu zaś o ogłoszeniu upadłości sąd zasięga drugiej opinii Komisji Nadzoru przed ustanowieniem kuratora do reprezentowania w postępowaniu upadłościowym interesów osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia. W postępowaniu upadłościowym zakładu ubezpieczeń występuje nie tylko syndyk masy upadłości, lecz także nadzorca sądowy.

Wszystkie wymienione osoby, to znaczy syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca, w przypadku ustanowienia ich przez sąd mają obowiązek udzielać kuratorowi wszelkich potrzebnych wiadomości. Kurator interesów majątkowych osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych ma prawo przeglądać księgi i dokumenty upadłego zakładu ubezpieczeń.

Z dniem ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń aktywa zakładu stanowiące pokrycie rezerw techniczno – ubezpieczeniowych tworzą osobną masę upadłości przeznaczoną na zaspokojenie roszczeń z tytułu umów ubezpieczenia oraz kosztów likwidacji tej masy upadłości. Likwidację masy upadłości przeprowadza syndyk wraz z kuratorem.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny zaspokaja roszczenia osób poszkodowanych i uprawnionych z umów ubezpieczenia także w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu ubezpieczeń z powodu tego, że majątek dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego lub w razie umorzenia postępowania upadłościowego.

Przepisy Prawa upadłościowego należy stosować odpowiednio w przypadku ogłoszenia upadłości krajowego zakładu ubezpieczeń, jeżeli prowadzi on działalność także poza granicami Polski, w państwie lub państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz  w przypadku ogłoszenia upadłości, otwarcia postępowania układowego lub innego podobnego postępowania wobec zagranicznego zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę lub oddział w państwie członkowskim, jeżeli prowadzi on działalność w Polsce, a także wobec oddziału zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę w państwie niebędącym członkiem Unii Europejskiej.