Archiwum autora: prace

Zarys prawa ubezpieczeniowego Unii Europejskiej

Ambicją twórców traktatu rzymskiego, który wszedł w życie 1 stycznia 1958 roku, było ustanowienie wewnętrznego rynku europejskiego opartego na możliwości swobodnego przepływu usług, kapitałów i osób. Aby ten cel osiągnąć zostały określone pewne procedury ale w praktyce przez niemal 30 lat stosowana była zasada jednomyślnej decyzji wszystkich krajów co nie sprzyjało sprawnemu tworzeniu jednolitego rynku. Problem Wspólnego Rynku pozostawał, ale wszystkie państwa członkowskie wyrażały zainteresowanie i chęć przyspieszenia rozwiązania. Dowodem na to była wspomniana już tzw. Biała Księga, zawierająca poprawki i uzupełnienia do Traktatu Rzymskiego opublikowana 14 czerwca 1985 roku. Wspólnota postanowiła w przeciągu 7 lat zbudować rynek na którym wszystkie państwa członkowskie będą mogły działać prawie bez ograniczeń.

Kolejnym aktem na drodze harmonizowania rynku Wspólnoty był Jednolity Akt Europejski z roku 1986, który zobowiązał państwa członkowskie do wprowadzenia do 31 grudnia 1992r. środków na rzecz stopniowego ustanawiania rynku wewnętrznego, na którym byłby zagwarantowany swobodny przepływ towarów, osób oraz kapitału.

Źródłem prawa europejskiego są traktaty założycielskie Wspólnot, akty prawne, ogólne zasady prawa, umowy międzynarodowe i umowy między krajami członkowskimi. Z punktu widzenia poruszanej tematyki ubezpieczeniowej istotnym wydaje się przybliżenie dwóch rodzajów aktów wtórnego prawa Wspólnoty: dyrektyw i rekomendacji. Obydwa akty nie mają charakteru normatywnego. Zawierają one określone zalecenia w zakresie sposobu harmonizacji prawa wspólnotowego z prawem krajowym adresata, pozostawiając mu swobodę w wyborze sposobu i rodzaju przyjętych środków dla jego wykonania. Ważny jest rezultat, a nie metody działania. Należy zdać sobie jednak sprawę, że w razie kolizji prawa wspólnotowego z krajowym przyjmuje się hierarchiczną wyższość tego pierwszego.

Dyrektywy pierwszej generacji odnosiły się do swobody osiedlania się przedsiębiorstw. Pierwsza Dyrektywa 79/267/EEC z 5 marca 1979 r. koordynuje ubezpieczenia na życie, do których zalicza:

  • Ubezpieczenia na życie,
  • Ubezpieczenia małżeńskie i na wypadek narodzin,
  • Ubezpieczenia powiązane z funduszem inwestycyjnym,
  • Renty roczne,
  • Dodatkowe ubezpieczenia na życie,
  • Tontyny,
  • Operacje wykupu kapitału oparte na kalkulacji aktuarialnej,
  • Zarządzanie funduszami rent grupowych.

Dyrektywa wprowadza rozdzielenie ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń (Ubezpieczenia Life i Non-Life). Każde państwo członkowskie wymagać będzie od każdego przedsiębiorstwa, którego centrala zlokalizowana jest na terytorium wspólnoty adekwatnego marginesu wypłacalności w odniesieniu do całości jego działalności. Jedna trzecia minimalnego marginesu wypłacalności stanowić będzie fundusz gwarancyjny. Fundusz gwarancyjny nie może stanowić mniej niż 800 000,00 jednostek obrachunkowych ECU.

W praktyce dyrektywa ta umożliwiła każdej firmie ubezpieczeniowej działającej na terenie jakiegokolwiek państwa członkowskiego i prowadzącej ubezpieczenia z działu ubezpieczeń na życie otwarcie agencji lub filii w dowolnym kraju członkowskim na takich warunkach jak firmy krajowe. Swoboda ta wiązała się z zaniechaniem praktyk dyskryminacyjnych wobec przedsiębiorstw zagranicznych. Dyrektywa ta wprowadza także zakaz prowadzenia obydwu typów działalności ubezpieczeniowej: na życie i innych. Firmy, które do tej pory równocześnie prowadziły działalność w dziale ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń mogły działać dalej w takiej mieszanej formie ale przy bardzo dokładnym prowadzeniu oddzielności funduszy.

O tyle o ile swoboda osiedlania się może być dość łatwo wprowadzona w życie przy pomocy harmonizacji prawa o tyle swoboda świadczenia usług nastręcza sporo trudności. Należy zdać sobie sprawę co z tego wynika jeśli chodzi o ubezpieczenia na życie. Każdy obywatel Unii Europejskiej ma prawo ubezpieczyć swoje życie u dowolnego ubezpieczyciela działającego na terenie unijnym (nawet jeśli nie ma on przedstawicielstwa w danym kraju) prowadzącego ubezpieczenia na życie. Sytuacja taka tylko teoretycznie jest prosta. W praktyce jednak występuje szereg trudności związanych z ujednoliceniem prawa, zasad wydawania licencji dla pośredników ubezpieczeniowych czy różnorodne umowy ubezpieczenia, które są przecież podstawą usługi ubezpieczeniowej.

Drugie dyrektywy dopuszczają świadczenie określonych usług ponad granicami bez konieczności stosowanie się do wymogów państwa goszczącego. Druga Dyrektywa 90/619/EEC z 8 listopada 1990r. odnosi się do swobody świadczenia usług w ubezpieczeniach na życie. Dyrektywa ta wprowadza pojęcie „aktywnej” i „pasywnej” swobody świadczenia usług. Z pasywną swobodą mamy do czynienia, kiedy to sam ubezpieczający poszukuje ochrony ubezpieczeniowej u podmiotu nie działającego na rodzimym rynku. Jest to swego rodzaju świadome postępowanie, dokonanie wyboru i „wymykanie się” spod nadzoru kraju macierzystego. Państwo goszczące nie musi nawet wydawać zgody na stawki i warunki polisowe. Aktywna metoda to starania ubezpieczyciela aby przejąć ryzyko od osoby z kraju innego niż macierzysty działalności zakładu ubezpieczeń. Wtedy ubezpieczyciel musi liczyć się z tym, że konieczne jest otrzymanie zezwolenia na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej wg wymogów danego kraju, jeśli jest ono wymagane. Dyrektywa ta również reguluje zagadnienia dotyczące ochrony konsumenta. Posiadacz polisy jest zobowiązany do podpisania deklaracji, że wie iż ubezpieczyciel pochodzi z kraju członkowskiego. Dyrektywa wymaga od państwa członkowskiego określenia okresu w którym ubezpieczający może odstąpić od umowy ubezpieczenia – między 14 a 30 dni.

Państwa członkowskie nie mogą już sprawować materialnego nadzoru nad ubezpieczycielami. Rezerwy techniczne muszą być na odpowiednim poziomie, ale aktywa nie muszą być utrzymywane na terenie jednego państwa członkowskiego, wystarczy, że są na terenie Unii Europejskiej.

Zajmując się zagadnieniami ściśle związanymi z ubezpieczeniami na życie nie można zapominać o „ogniwach” łączących obydwie strony kontraktu czyli o pośrednikach ubezpieczeniowych. 13 grudnia 1976 roku została zaakceptowana dyrektywa 77/92/EEC dotycząca swobody osiedlania się i swobody świadczenia usług przez agentów i brokerów ubezpieczeniowych. Dyrektywa ta umożliwia prowadzenie działalności pośredniczącej w ubezpieczeniach, pozostawiając państwu członkowi rozpoznanie doświadczeń w dziedzinie pośrednictwa. Dyrektywa wyróżnia trzy kategorie:

  1. osoby działające niezależnie, będące łącznikiem między kupującym i sprzedającym usługi ubezpieczeniowe lub reasekuracyjne, zajmujące się konstruowaniem kontraktu i asystujące w likwidowaniu szkody gdy zachodzi taka potrzeba,
  2. osoby upoważnione i działające w imieniu i na rzecz jednej lub wielu firm ubezpieczeniowych, przygotowujące umowę lub tylko asystujące przy finalizowaniu takiego kontraktu,
  3. osoby nie kwalifikujące się ani do kategorii 1 ani do 2, zajmujące się pracą wstępną, przedstawianiem kontraktów ubezpieczeniowych, zbieraniem składek, zakładając, że nie działają oni jako ubezpieczyciele.

W 1989 r. Międzynarodowe Biuro Ubezpieczycieli i Reasekuratorów BIPAR przyjęło tzw. Ogólne Zasady Regulacji Pośredników w Europie. Dokument ten stał się bazą do wydanego w dwa lata później Zalecenie w sprawie pośredników ubezpieczeniowych. Przyjmując ten dokument Komisja Europejska dążyła do wzmocnienia ochrony konsumenta, umożliwienia pełnej realizacji zasad swobody działania i usług w zakresie pośrednictwa ubezpieczeniowego oraz zapewnienia uczciwej konkurencji pomiędzy wszystkimi pośrednikami. Zgodnie z tym zaleceniem pośrednicy powinni posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności zawodowej na minimalnym poziomie 350.000 ECU dla każdego roszczenia lub 700.000 ECU na wszystkie roszczenia w ciągu roku. Zalecenie zniosło ograniczenie zawarte w Dyrektywie z 1976 r. sprowadzające pośrednictwo do rozróżnienia tytularnego agentów i brokerów.

Głównym problemem wynikającym z ujednolicenia zasad działania podmiotów pośredniczących jest ustalenie jednakowych wymogów dla podmiotów z różnych krajów i wzajemne uznawanie kwalifikacji. W 1991 roku została wystawiona rekomendacja w sprawie edukacji, treningu i profesjonalnych standardów dotyczących pośredników. Takie posunięcie wyniknęło z potrzeby szybkiej reakcji na zaistniałą sytuację a negocjowanie dyrektywy zajęłoby zbyt dużo czasu. Dopóki nie zostaną ujednolicone wymagania dla pośredników dopóty nie może być mowy o całkowicie jednolitym rynku ubezpieczeniowym.

Uznaje się, że dyrektywy trzeciej generacji są ostatnim etapem tworzenia jednolitego rynku ubezpieczeniowego. Trzecia Dyrektywa 92/96/EEC dotycząca ubezpieczeń na życie z 10 listopada 1992 r. miała na celu ustanowienie zasady wydawania jednolitej licencji i kontroli przedsiębiorstwa ubezpieczeniowego przez władze kraju macierzystego. W zakresie swobody osiedlania się dopuszcza ona działanie firm prowadzących równocześnie oba działy ubezpieczeń, pod warunkiem ścisłego przestrzegania zasady oddzielnego zarządzania. Jednolita licencja dla wszystkich firm ubezpieczeniowych wspólnoty jest dość prostym rozwiązaniem ale pociąga za sobą ryzyko narażenia konsumentów. Aby to ryzyko zminimalizować podjęto środki, które mają być niejako uzupełnieniem systemu „jednolitego paszportu”. Do w/w środków należy:

  1. Wydanie 19 grudnia 1991 r. dyrektywy w sprawie rocznych i skonsolidowanych sprawozdań firm ubezpieczeniowych – w ten sposób nastąpiło ujednolicenie sposobu sporządzania tych sprawozdań, które jest kluczowym dokumentem przy stwierdzaniu pozycji finansowej ubezpieczyciela co jest sprawą niezwykłej wagi zarówno dla organu nadzoru jak i dla nabywcy świadczeń.
  2. Ustanowienie systemu współpracy narodowych władz kontrolnych – w znaczący sposób ułatwia to uznawanie ubezpieczycieli spoza kraju macierzystego
  3. Utworzenie Europejskiego Komitetu Ubezpieczeń (Comite Europeen des Assurances). Jest to federacja narodowych stowarzyszeń firm ubezpieczeniowych, a przewodniczy mu przedstawiciel Komisji Unii Europejskiej. Zadaniem Komitetu jest określanie technicznego dostosowania oraz nadzorowanie szeroko pojętego jednolitego rynku ubezpieczeniowego.

Jednolita licencja oznacza uznawanie zezwolenia wydanego w jednym kraju przez wszystkie inne kraje. Oznacza to, że aby licencje były jednolite muszą być oparte na tych samych wymogach i podstawach prawnych. Sytuacja ta jest ściśle związana z harmonizacją reguł nadzoru nad firmami ubezpieczeniowymi, dotyczących zwłaszcza rezerw technicznych, lokat finansowych czy wskaźników wypłacalności.

Tzw. trzecie dyrektywy wprowadzają system wspólnego licencjonowania i nadzoru. Zakład ubezpieczeń z Unii Europejskiej nie musi posiadać osobowości prawnej, żeby działać w danym państwie i może być tak jak Lloyd’s stowarzyszeniem osób fizycznych. Niektóre państwa tylko częściowo stosują tzw. trzecią dyrektywę – np. Grecja. Firma ubezpieczeniowa z Unii Europejskiej może działać w Grecji zgodnie z jednolitą licencją, ale grecka firma nie ma już tej swobody.

Nie ma jednego ponadnarodowego organu nadzorującego rynek ubezpieczeniowy Unii Europejskiej. Zamiast tego jest umowa, na mocy której każdy organ nadzoru z danego kraju zachowuje swoją rolę współpracując z innymi. Pozostawia to swobodę każdemu państwu członkowskiemu w zakresie realizacji wspólnych celów. Oczywistym jest, że rynki ubezpieczeniowe mimo występowania na nich podobnych podmiotów i jednakowych mechanizmów ubezpieczeniowych (wszędzie ubezpieczający ceduje ryzyko na wyspecjalizowaną instytucję ubezpieczeniową płacąc za to składkę) różnią się znacząco od siebie. Rozsądnym więc jest pozostawienie nadzoru w gestii macierzystych instytucji. Jednoczesna współpraca i stopniowe koordynowanie działań, sprzyjają dążeniom do efektywnej unifikacji rynków ubezpieczeniowych.

Dyrektywy ustalają minimalny poziom harmonizacji regulacji działalności ubezpieczeniowej, włączając zasady dotyczące środków trwałych dozwolonych do reprezentacji rezerw technicznych, ich wyceny i dywersyfikacji.

Następnym podstawowym źródłem prawa wspólnotowego w procesie ewolucji rynku usług finansowych był traktat z Maastricht z 7 lutego 1992 r., ustanawiający Unię Europejską (wszedł w życie 1 listopada 1993 r.). Traktat ten ma fundamentalne znaczenie dla procesu integracyjnego w ramach wspólnoty. Oprócz nowych postanowień zastępuje nazwę Europejska Wspólnota Gospodarcza Wspólnotą Gospodarczą i powołuje Unię Europejską, która „poprzez kreowanie nowych form współpracy między państwami członkowskimi stanowi swego rodzaju zinstytucjonalizowaną, polityczną Wspólnot Europejskich”.

Najważniejszym celem jaki zamierza się osiągnąć jest stworzenie rynku bez wewnętrznych granic, który ma służyć zrównoważonemu i trwałemu postępowi społeczno-gospodarczemu.

System emerytalny Niemiec

Niemcy  odegrały  bardzo  dużą  rolę  w  rozwoju ubezpieczeń społecznych. To właśnie tam za rządów  Bismarcka  pojawiła się idea zabezpieczenia społecznego, najpierw zdrowotnego, potem  od wypadku przy pracy, a w końcu na starość.  Głównym powodem jej powstania była bieda panująca wśród robotników. Miała na to jednak wpływ także sytuacja polityczna. Bismarck stworzył system ubezpieczeń społecznych jako przeciwwagę do coraz większych wpływów rozwijających się partii robotniczych.

Ubezpieczenia społeczne są przymusowe. Obowiązkiem ubezpieczenia objęci są wszyscy pracujący i otrzymujący wynagrodzenie.1 Podstawą do uzyskania świadczeń jest opłacanie składki (19,3 % płacy brutto, w równych częściach płaconą przez pracodawcę i pracownika), która jest proporcjonalna do zarobków, a w konsekwencji wysokość świadczenia uzależniona jest od wcześniej uzyskiwanych dochodów z pracy. Wysokość świadczeń nie jest więc oparta na koncepcji potrzeb. W Niemczech mamy do czynienia z zasadą ekwiwalentności, czyli że ubezpieczony ma prawo uzyskać tyle ile wpłacił.2 Jednak duży wzrost przeciętnego trwania życia i ograniczona możliwość podnoszenia składek ubezpieczeniowych powodują, że zasada nie może być w pełni respektowana. Ubezpieczenia społeczne zawierają elementy solidarności co objawia się w tym, że pokolenia emerytów są finansowane przez pracujących. Jest to w pewnym sensie wyrażenie zgody na to aby emeryci brali udział w dobrobycie wypracowanym przez pokolenie czynne zawodowo. Pociąga to za sobą także pewne zagrożenia, ponieważ w momencie kryzysu i spadku dochodów z pracy, emeryci także ponoszą straty.

Składki na ubezpieczenie emerytalne w Niemczech zawsze były płacone po równo przez pracodawców i pracowników. Udział pracodawcy wynika z obowiązku sprawowania   opieki   nad  zatrudnionymi.  „Wysokość  składki   liczona  od  płacy brutto ustalana  jest  w  drodze   rachunków  aktuarialnych  uwzględniających  relacje

świadczeniobiorców do ubezpieczonych oraz poziom świadczeń i przeciętny okres ich pobierania.”1 Składki nie są pobierane od całej płacy, tylko do pewnej granicy zwanej granicą wymiaru składki. Jest nią 200% wynagrodzenia brutto z poprzedniego roku. Pociąga to za sobą także ograniczenie wymiaru świadczeń. Pracodawca pobiera składki i wysyła je do odpowiedniej kasy chorych, która dzieli je na części odpowiadające poszczególnym rodzajom ubezpieczeń i wysyła je do odpowiednich instytucji ubezpieczeniowych. System niemiecki oparty jest na licznych autonomicznych instytucjach ubezpieczeniowych, które są samorządne. Organy samorządowe instytucji ubezpieczeniowych pozostają jednak pod znacznym wpływem państwa. Nadzór nad nimi sprawuje Federalny Urząd Ubezpieczeniowy działający w ramach Ministerstwa Pracy i Systemu Socjalnego, który nadzoruje głównie zgodność działania instytucji z obowiązującym prawem, a także sprawy finansowe. Ze względu na skuteczne administrowanie, instytucje te nie powinny być zbyt małe.2 Najważniejszym czynnikiem, który wpływa na wysokość składki jest wskaźnik emerytalny czyli relacja świadczeniobiorców do ubezpieczonych. Uwzględnia on zmiany zatrudnienia związane z procesami rynku pracy, jak i zmiany demograficzne. W ostatnim czasie wskaźnik ten się podwoił i jak pokazują prognozy dalej będzie wzrastał w podobnym tempie. Pociąga to za sobą wzrost składki na świadczenia emerytalne.

Granica wieku umożliwiającego przejście na emeryturę podstawową zmieniała się w Niemczech wielokrotnie. Obecnie obowiązuje wiek 65 lat. Potrzebny do tego jest także minimalny staż pracy, który wynosi 5 lat.3 Jest jednak możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę w wieku 63 lat, jak i kontynuowania pracy po uzyskaniu wieku emerytalnego. Między 63, a 65 rokiem życia ubezpieczony może pracować i jednocześnie częściowo pobierać emeryturę. Obecnie jest tendencja polegająca na  podnoszeniu wieku emerytalnego (mówi się o 62 roku życia) związana z wydłużaniem się przeciętnego trwania życia przy jednoczesnym kurczeniu się zasobów pracy na skutek niskiego, nawet ujemnego przyrostu demograficznego.

Istnieją także inne, niż podstawowe, rodzaje emerytur:

  • dla ubezpieczonych o wysokim stażu emerytalnym czyli osób, które ukończyły 63 lata i mają zaliczony staż emerytalny w wysokości 35 lat. Pobierając tę emeryturę można dodatkowo zarobkować do chwili ukończenia 65 roku życia, ale tylko w ograniczonym stopniu,
  • z tytułu bezrobocia, które przysługują ubezpieczonym, którzy ukończyli 60 rok życia, są bezrobotni, w ciągu ostatniego półtora roku byli w sumie 52 tygodnie bezrobotni, przed rozpoczęciem okresu pobierania emerytury w ostatnich dziesięciu latach przez osiem lat opłacali obowiązkowe składki i zaliczyli staż staż emerytalny w wysokości 15 lat,
  • dla kobiet, które ukończyły 60 rok życia, a po ukończeniu 40 lat ponad 10 lat opłacały składki obowiązkowe i zaliczyły staż emerytalny w wysokości 15 lat. Pobierając ją można dodatkowo zarobkować, w ograniczonym stopniu, do czasu ukończenia 65 roku życia,
  • dla niepełnosprawnych o wysokim stopniu niepełnosprawności, niezdolnych do wykonywania pracy zarobkowej, którzy ukończyli 60 lat.1

Na wymiar emerytury wpływa wysokość wynagrodzeń uzyskiwanych w pracy zawodowej oraz długość opłacania składek. Do obliczania tego wymiaru uwzględnia się kilka czynników. Pierwszym jest osobista podstawa wymiaru oznaczająca udział własnego wynagrodzenia w wynagrodzeniu przeciętnym. Jest ona wyrażana w postaci wskaźnika, który wyraża stosunek indywidualnego dochodu z pracy do dochodu przeciętnego wszystkich ubezpieczonych. Drugi czynnik to liczba lat opłacania składek, a trzeci to aktualna (w danym roku) wartość świadczenia emerytalnego zależna od wysokości średniej płacy netto.

W Niemczech nie obowiązuje kategoria minimalnego świadczenia emerytalnego. Są jednak pewne regulacje dotyczące poziomu najniższych świadczeń. Wiadomo, że z uzyskiwaniem bardzo niskich płac prowadzi do uzyskiwania niskich świadczeń na starość, dlatego też przyjęto, że niskie zarobki z okresu składkowego są powiększane półtora raza, ale nie mogą przekroczyć 75% udziału własnego wynagrodzenia w wynagrodzeniu przeciętnym. Inną regulacją są tzw. dodatki socjalne. Do tego celu należało określić granicę najniższych dochodów, pokrywających niezbędne koszty utrzymania. Jeżeli świadczenia emerytalne są niższe niż wyznaczona granica, ubezpieczony uzyskuje wyrównanie do tej granicy.2

Niemiecki system jest stale dotowany z budżetu federalnego.

System wprowadzony przez Bismarcka był nie tylko pierwszym, ale także jednym z najlepszych w historii. Jednak coraz więcej młodych osób uważa, że będzie on coraz mniej skuteczny.1 Szybkie starzenie się społeczeństwa oraz jedne z najwyższych na świecie koszty pracy zmuszają do zdecydowanej reformy systemu emerytalnego Aby utrzymała się obecna sytuacja, gdzie pracownicy płacąc podatki i potem mają wypłacane emerytury, konieczne jest stałe podnoszenie podatków, ponieważ według prognoz liczba emerytów w Niemczech, w ciągu 50 lat, podwoi się. W planach jest wprowadzenie prywatnego systemu na, który łożyliby indywidualnie pracownicy. Na próbę od 2001 roku każdy obywatel może zainwestować 0,05% płacy brutto w prywatne fundusze emerytalne. Udział w takim rozwiązaniu jest dobrowolny, jeżeli jednak będzie się dużo chętnych to stanie się on obowiązkowy.2


1 M. Podlasek – Ziegler (tłumaczenie), Ubezpieczenia emerytalne. Wydawnictwo „Wokół nas”, Gliwice 1992, s. 13

2 Bazowe systemy emerytalno – rentowe w świecie tom I. Praca zbiorowa pod red. S. Golińskiej, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 1993, s. 50.

1 Tamże, s. 51

2 Elementy systemy zabezpieczenia społecznego w warunkach społecznej gospodarki rynkowej. Praca zbiorowa pod red. V. Leienbacha, Stowarzyszenie Nauk i Kształtowania Stosunków Ubezpieczeniowych, 1994, s. 83.

3 M. Podlasek – Ziegler (tłumaczenie), Ubezpieczenia…, s. 35.

1 Tamże, s. 36.

2 Bazowe systemy… tom I. s. 61.

1 Germany: A Publik Pension System under siege. (www.res.org.uk).

2 Starość wymusza zmiany, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 32 z 11.10.2000r. s. 10.

Członkostwo w OECD, rok 1999 a zmiany w polskim prawie ubezpieczeniowym

Rok 1989 dla wszystkich mieszkańców naszego kraju był przełomem. Wraz ze zmianą ustroju głównym celem stało się dla Polaków dorównanie standardowi życia „Zachodu”. Naturalnym stało się więc dążenie do współpracy z takimi organizacjami jak: OECD i Unia Europejska. 16 grudnia 1991 r. Polska podpisała układ o stowarzyszeniu ze Wspólnotami Europejskimi i można powiedzieć, że zostały rozpoczęte aktywne przygotowania do przyszłego członkostwa. Rok 1996 nagrodził nasze przeobrażenia gospodarcze i zmiany legislacyjne przyjęciem do OECD. W krajach OECD ubezpieczenia na życie stanowią ponad 50% wszystkich ubezpieczeń. W Polsce ponad 70% to ubezpieczenia majątkowe. Różnice te wynikają z następujących przyczyn:

  • System polityki społecznej w Polsce zapewnia względnie szeroką ochronę ubezpieczeniową,
  • Stopa inflacji w Polsce jest relatywnie wysoka co zniechęca ludzi do zakupu polis ubezpieczenia na życie,
  • Stosunkowo niski PKB w Polsce powoduje, że wydatki na ubezpieczenia na życie nie zajmują czołowego miejsca w budżetach polskich rodzin,
  • Rynek kapitałowy jest słabiej rozwinięty w Polsce niż w krajach OECD.

Następnym ambitnym celem stało się dążenie Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. Zaistniałe okoliczności zasadniczo wpłynęły na polski rynek ubezpieczeniowy, a co za tym idzie i na prawodawstwo. 13 grudnia 1997 r. Rada Europy zakwalifikowała Polskę do negocjacji a 31 grudnia 1998 nastąpiło oficjalne otwarcie procesu negocjacyjnego oraz przeglądu prawa polskiego pod kątem zgodności z unijnym czyli tzw. screening. Przygotowania do członkostwa w Unii Europejskiej wymagają jeszcze pracy mimo iż unijne wytyczne były brane pod uwagę już w 1990 roku przy uchwalaniu ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

Główne wytyczne, które musieliśmy wziąć pod uwagę to:

  1. Zakaz prowadzenia w jednej firmie ubezpieczeń na życie oraz ubezpieczeń majątkowych,
  2. określenie standardowych wymogów niezbędnych do podjęcia działalności ubezpieczeniowej,
  3. obowiązek tworzenia rezerw techniczno-ubezpieczeniowych,
  4. określenie katalogu grup i rodzajów ubezpieczeń,
  5. określenie kapitału gwarancyjnego dla każdej grupy ubezpieczeń .

Rok 1990 zaowocował nowoczesną organizacją rynku ubezpieczeniowego w Polsce pod postacią aktu jakim była ustawa o działalności ubezpieczeniowej z 28 lipca 1990r. Pierwszą zmianą jakiej musiał dokonać ustawodawca polski była eliminacja nierównego traktowania podmiotów i osób zagranicznych w zakresie zakładania firm ubezpieczeniowych i brokerskich, prowadzenia reasekuracji oraz rozszerzenia możliwości świadczenia usług ubezpieczeniowych na terenie Polski przez zagranicznych ubezpieczycieli. Specyficzne okoliczności kształtowania się młodego rynku wpłynęły na to, iż ustawodawca polski podjął decyzję o ochronie tegoż rynku umożliwiając zagranicznym ubezpieczycielom swobodny dostęp do naszego rynku dopiero po 1 stycznia 1999 roku. Ustawa wprowadziła zakaz prowadzenia jednocześnie działalności w obu działach, w dziale ubezpieczeń na życie oraz w dziale pozostałych ubezpieczeń majątkowych i osobowych, określiła wymogi konieczne do uzyskania zezwolenia zgodnie z ze standardami Unii Europejskiej, uregulowała podstawy gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń zgodnie z normami przyjętymi we Wspólnocie, w tym konieczność tworzenia rezerw techniczno-ubezpieczeniowych na pokrycie bieżących i przyszłych zobowiązań ubezpieczyciela oraz wprowadziła podział ubezpieczeń, związany z rodzajem prowadzonej przez ubezpieczyciela działalności, na działy i grupy.

1 lutego 1994 roku wszedł w życie Układ Europejski ustanawiający stworzenie między Rzeczpospolitą Polska z jednej strony a Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi z drugiej strony. Zawiera on szereg postanowień mających wpływ także i na sektor ubezpieczeń w Polsce. Dotyczą one przepływu pracowników oraz swobody świadczenia usług (IV dział EU), a także płatności i przepływu kapitału.

Wprowadzony w 1995 roku, przez nowelę do ustawy o działalności ubezpieczeniowej, podział kompetencji nadzorczych między Ministra Finansów i Państwowy Urząd Nadzoru Ubezpieczeń jest najbardziej zbliżony do modelu istniejącego we Francji. Przy Ministrze Finansów pozostała możliwość stanowienia przepisów wykonawczych do ustawy ubezpieczeniowej oraz kompetencje w zakresie autoryzacji, tj. udzielanie i cofanie zezwoleń na prowadzenie działalności. Minimalny kapitał gwarancyjny jest uzależniony od działów i grup ubezpieczeń. Jego wysokość określa rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17 października 1995 roku w sprawie sposobu wyliczania i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej . Zgodnie z nim, minimalna wysokość kapitału gwarancyjnego podmiotów prowadzących działalność ubezpieczeniową, zarówno w formie S.A. jak i TUW, ustanowiona jest w równowartości ECU, ustalonej z zastosowaniem kursu średniego walut obcych, ogłaszanego prze NBP w tabeli kursów każdego roku, co pozwala na zwiększenie stabilności przepisów.

Również wymogi, które stawia prawo polskie przed pośrednikami ubezpieczeniowymi, w zasadzie są zgodne z regulacjami wewnętrznymi Unii Europejskiej. Według ustawy o działalności ubezpieczeniowej pośrednictwo ubezpieczeniowe może być bowiem wykonywane wyłącznie przez agentów lub brokerów ubezpieczeniowych, po uzyskaniu zezwolenia od organu nadzoru. Wydanie zezwolenia w przypadku agentów jest uzależnione od ukończenia szkolenia zorganizowanego przez zakład ubezpieczeń zakończonego egzaminem, w przypadku brokera zaś – od zdania egzaminu przed specjalnie powołaną w tym celu Komisję Egzaminacyjną.

Porównanie prawa wspólnotowego i polskiego prawa ubezpieczeniowego wykazuje, że dokonane po 1989 roku zmiany w sposób znaczący przybliżyło je do prawa UE. Tym samym przyjęte przez Polskę w umowie stowarzyszeniowej, zobowiązanie harmonizacji własnego prawa z prawem Unii Europejskiej w odniesieniu do prawa ubezpieczeniowego w dużej mierze zostało już zrealizowane. Nie oznacza to, zupełnej zgodności rozwiązań przyjętych w naszym prawie ubezpieczeniowym z prawem UE. Nadal wskazana jest dalsza zmiana prawa ubezpieczeniowego w naszym kraju. Trzecie dyrektywy wprowadziły tzw. jednolitą licencję, umożliwiającą prowadzenie działalności przez firmę ubezpieczeniową, która uzyskała zezwolenie w jednym z krajów członkowskich, na terenie wszystkich państw UE bezpośrednio lub przez oddziały, bez konieczności uzyskiwania dodatkowego zezwolenia. Towarzystwa ubezpieczeniowe mogą również od tego momentu bez ograniczeń świadczyć usługi transgraniczne na terenie całej Unii. Zostały także ustanowione nowe zasady nadzoru nad działalnością zagranicznych oddziałów firm ubezpieczeniowych, które dotychczas podlegały nadzorowi kraju goszczącego, a obecnie zostają pod nadzorem kraju macierzystego. Oznacza to konieczność nie tylko ujednolicenia ustawodawstwa w zakresie tworzenia i funkcjonowania ubezpieczycieli w poszczególnych państwach europejskich, lecz również stosowanie w praktyce zbliżonych reguł przy licencjonowaniu towarzystw ubezpieczeniowych, a szczególnie w odniesieniu do trybu i zakresu sprawowania nadzoru.

Wyżej wymienione postanowienia dotyczące funkcjonowania w ramach Jednolitego Rynku Wewnętrznego, nie mogą być przyjęte przez Polskę na obecnym etapie integracji z Unią Europejską. Wymagają one wzajemnego uznania licencji na działalność ubezpieczeniową oraz nadzoru. Zgodnie z zawartym przez Polskę Układem Europejskim, możliwość świadczenia usług przez oddziały powinna być wprowadzona do końca pierwszego okresu dostosowawczego, czyli do 1999 roku, zaś pełna swoboda w transgranicznym świadczeniu usług – do końca drugiego okresu, czyli do 2004 roku. Polska przygotowuje się stopniowo do wprowadzenia zasady swobody usług transgranicznych m.in. przez zmiany regulacji dotyczących dopuszczalności zawierania umów ubezpieczenia z zagranicznymi zakładami ubezpieczeń. Obecnie podmioty krajowe mogą ubezpieczać coraz więcej ryzyk bezpośrednio za granicą.

Jednak w miarę przybliżania naszego prawa dotyczącego ubezpieczeń należy pamiętać o sytuacji jaka panuje na polskim rynku ubezpieczeniowym. Zmiany powinny być wprowadzane powoli, podyktowane zwłaszcza stopniem rozwoju ubezpieczeń w Polsce. Należy sobie również zdać sprawę, że dostosowania formalne są niezbędnym ale jedynie pierwszym etapem integracji. O wiele trudniej będzie realnie dostosować funkcjonowanie polskich firm ubezpieczeniowych aby stały się konkurencyjne czy wręcz przetrwały na jednolitym rynku europejskim.

Ubezpieczenia na życie są traktowane w krajach Unii Europejskiej jako instrument polityki ekonomicznej państwa co jeszcze nie ma niestety miejsca w Polsce. Zwolnienie podatkowe występuje w dwojakiej formie: zwolnienie od kwot wydatkowanych na określone produkty ubezpieczeniowe lub/i zwolnienie od świadczeń wypłacanych z tytułu polisy życiowej. Pierwsza metoda stosowana jest w sytuacji odliczenia składki ubezpieczeniowej od kwoty dochodu uzyskanego w danym roku. Najczęściej występuje ona w przypadku ubezpieczeń stanowiących niejako formę uzupełnienia państwowego systemu społecznego, np. renta dożywotnia w przypadku niezdolności do pracy. Druga metoda obwarowana jest wieloma warunkami takimi na przykład jak wymóg aby beneficjent należał do najbliższych krewnych. Wszystkie ulgi podatkowe stosowane w krajach Unii Europejskiej dotyczą produktów oferowanych przez licencjonowane firmy, a niektóre z krajów stosują ulgi tylko w przypadku płacenia składek krajowym zakładom ubezpieczeń (np. Włochy). W dobie gorących dyskusji na temat wszechobecnego kapitału zagranicznego takie rozwiązanie wydawałoby się zadowolić część społeczeństwa. Polski ustawodawca reformując system podatkowy w 1991 roku przewidział najprostszy, z punktu widzenia administracyjnego, system zwolnień podatkowych. Zgodnie z art. 21 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych wolne od podatku dochodowego są kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych. Niestety żadna z ulg nie dotyczy inwestowania środków w ubezpieczenia na życie.

Przeprowadzenie proponowanych zmian w legislacji odbędzie się w dwóch krokach. Pierwszy to przyjęcie rozwiązań dotyczących działalności firm ubezpieczeniowych przez swoje oddziały (jak zostało to określone w „Białej Księdze”), wprowadzone od 1 stycznia 1999. Drugi krok to świadczenie usług ubezpieczeniowych ponad granicami (Poziom II – „Biała Księga”) planowany na 31 stycznia 2004 roku. Do tego momentu polskie prawo ubezpieczeniowe powinno być w pełni zgodne z dyrektywami unijnymi tzw. trzeciej generacji.

W 1997 roku został opracowany projekt nowelizacji ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Nowelizacja ta miała na celu zniesienie różnic w traktowaniu inwestorów polskich i zagranicznych. Przede wszystkim nowelizacja przewiduje likwidację różnic prawnych pomiędzy zakładaniem i funkcjonowaniem zakładów ubezpieczeń krajowych oraz z udziałem kapitału zagranicznego. Ujednolicenie traktowania inwestorów ma także obejmować wydawanie zezwoleń Ministra Finansów na nabycie znacznych pakietów akcji w firmie ubezpieczeniowej na podstawie tych samych przepisów, niezależnie od struktury i pochodzenia kapitału.

Zgodnie z Układem Stowarzyszeniowym okres przejściowy, który ma stwarzać możliwości stosowania klauzul ochraniających polski rynek ubezpieczeniowy skończy się już w 2004 roku. Następnie ma mieć miejsce pełna integracja z ustawodawstwem unijnym. Polski rynek ubezpieczeniowy ma więc jeszcze parę lat aby możliwie jak najlepiej przygotować się do następnego etapu integracji. Przygotowanie do konkurencji z zagranicznymi firmami ubezpieczeniowymi dotyczyć powinno między innymi:

  • prowadzenia właściwej polityki licencjonowania zakładów ubezpieczeń,
  • popierania i wspomaganie procesów dokapitalizowania polskich zakładów ubezpieczeń,
  • sprzyjaniu procesom konsolidacji w sektorze ubezpieczeń, a także powstawaniu holdingów finansowych.

Cóż więc można zrobić by stwierdzenie, że obecność na wspólnym rynku ubezpieczeń będzie korzystne dla obydwu stron tzn., zagraniczne firmy będą swobodnie penetrować nasz rynek ale my także będziemy mieli swobodny dostęp do „ich” klientów, zrealizowało się zarówno dla krajów Unii Europejskiej jak i dla Polski. Dążąc do przyjęcia w struktury europejskie musimy mieć na uwadze, że z jednej strony jest to dostęp do 400 mln potencjalnych klientów, ale to także ponad 5 tysięcy konkurencyjnych firm ubezpieczeniowych. Czy polskie firmy ubezpieczeniowe będą konkurencją dla unijnych partnerów, czy odnajdą niszę rynkową w której będą działać, czy jest szansa wniesienia „polskości” do europejskich ubezpieczeń. W dobie globalizacji można by, za prezesem Stowarzyszenia Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych , rozpocząć rozważania czy pytanie o narodowość w ubezpieczeniach ma jeszcze sens. Niestety trzeba poczekać jeszcze kilka a może nawet kilkanaście lat aby odpowiedzieć na te pytania. Niewątpliwie jednak na ilościowy i jakościowy rozwój rynku ubezpieczeń na życie w Polsce będą miały wpływ:

  • procesy zachodzące w gospodarce światowej,
  • pogłębianie procesów integracji europejskiej, w tym kontynuowanie tworzenia wspólnego rynku ubezpieczeniowego,
  • uwarunkowania rozwoju krajowego systemu finansowego i jego instrumentów,
  • reforma systemu ubezpieczeń społecznych oraz ubezpieczeń zdrowotnych,
  • wzrost powiązań między sektorem bankowym i ubezpieczeniowym, powstawanie holdingów finansowych.

Pracownicze fundusze emerytalne

Drugą formą PPE są pracownicze fundusze emerytalne. Uprawnionym do ich stworzenia jest wyłącznie Pracownicze Towarzystwo Emerytalne, które zorganizowane jest w formie spółki akcyjnej. Utworzenie funduszu wymaga nadania mu statutu przez towarzystwo, zawarcia przez nie umowy z Depozytariuszem o przechowywaniu aktywów funduszu, uzyskania zgody Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi i wpisania funduszu do rejestru funduszy. Statut uchwalany jest przez walne zgromadzenie Towarzystwa i musi określać wysokość kapitału akcyjnego towarzystwa, skład akcjonariuszy i ilość posiadanych przez nich akcji, rodzaje kosztów obciążających fundusz i jego członków oraz sposób ich kalkulacji. Musi także być zapisany tryb i sposób informowania o zmianach statutu i przekazywania innych informacji. Nie ma określonej minimalnej wartości kapitału akcyjnego niezbędnego do powstania towarzystwa. Pracownicze Towarzystwo Emerytalne może zostać założone przez osoby fizyczne, prawne, związki zawodowe, organizacje pracodawców, izby gospodarcze i organizacje samorządu zawodowego. Podlega ono ścisłemu nadzorowi UNFE. Jego kapitał akcyjny musi być całkowicie pokryty wkładem pieniężnym. Akcjonariusze Pracowniczego Towarzystwa Emerytalnego nie mają prawa do udziału w zyskach. Jest to forma najbardziej zbliżona do zwykłego oszczędzania na emeryturę, ponieważ członkowie funduszu będą mogli korzystać ze zgromadzonych środków nie wcześniej niż dwa lata przed osiągnięciem wieku emerytalnego.2

Wpłatami do Pracowniczego Towarzystwa  Emerytalnego mogą być składki lub akcje otrzymane przez pracowników nieodpłatnie albo nabyte na preferencyjnych warunkach w procesie prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Dywidenda wypłacana z akcji zdeponowanych w funduszu i cena ze zbycia prawa poboru akcji nowej emisji, jaką uzyskuje fundusz w imieniu jego członków, przekazywana jest na konto członka funduszu. Jest to bardzo dobre rozwiązanie ze względu na podatek dochodowy. Jeżeli pracownik sam sprzedawałby akcje musiałby zapłacić podatek od dochodu, natomiast jeśli wniesie je do pracowniczego funduszu emerytalnego to podatek w wysokości 20% zapłaci towarzystwo emerytalne.1

Dużą zaletą Pracowniczego Towarzystwa Emerytalnego jest to, że ze składek wniesionych do niego nie jest pobierana prowizja, ponieważ nie prowadzi ono działalności zarobkowej. Są jednak koszty innego rodzaju, czyli opłaty pobierane przez Depozytariusza, który podobnie jak w II filarze przechowuje aktywa i zarządza nimi, a także koszty przeprowadzanych transakcji i opłaty na rzecz UNFE. Pracownicze fundusze emerytalne są skierowane przede wszystkim do dużych i bogatych przedsiębiorstw.

Kolejną formą PPE są fundusze inwestycyjne. „Fundusz posiada osobowość prawną, a wyłącznym przedmiotem jego działalności jest lokowanie środków pieniężnych, zebranych publicznie, w papiery wartościowe i inne prawa majatkowe.”2 Tworzony jest przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych, które jako organ zarządza nim i reprezentuje go w stosunkach z osobami trzecimi. Minimalny kapitał akcyjny takiego towarzystwa musi wynosić 3 mln. złotych, a jeżeli zarządza ono więcej niż jednym funduszem to kapitał ten musi zostać powiększony o milion złotych dla każdego kolejnego funduszu. Towarzystwo, aby móc utworzyć fundusz musi uzyskać specjalne zezwolenie Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, zawrzeć umowę z Depozytariuszem o przechowywanie aktywów funduszu, nadać funduszowi statut oraz zebrać wpłaty do funduszu w wysokości wynikającej ze statutu, nie niższej niż 4 mln. złotych  Nie ma jednak ograniczenia co do ilości tworzonych funduszy, z tym że wpłaty zbierane są w drodze zapisów. Fundusz musi być także wpisany do rejestru funduszy inwestycyjnych. „Uczestnikami funduszu mogą być osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej.”3

Pracodawca nalicza i przekazuje, na rzecz pracowników, wpłaty na nabycie jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych. Wysokości wpłat w stosunku do wszystkich pracowników nie muszą być jednolite. Zależą one od warunków określonych w umowie między zarządzanym przez towarzystwo funduszem inwestycyjnym, pracodawcą i pracownikiem.1 Pracodawca może zawierać umowy z różnymi funduszami inwestycyjnymi zarządzanymi przez to samo towarzystwo. Celem inwestycyjnym funduszu może być ochrona realnej wartości aktywów funduszu lub wzrost wartości aktywów funduszu w wyniku wzrostu wartości lokat. Cel ten musi być określony  w statucie, jednak fundusz nie gwarantuje jego osiągnięcia.

Jest wiele ograniczeń, które obowiązują  towarzystwa zarządzające funduszem i zapewniają większe bezpieczeństwo funduszom inwestycyjnym. „Towarzystwo nie może bowiem nabywać lub obejmować udziałów, akcji albo innych papierów wartościowych, jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych emitowanych przez instytucje wspólnego inwestowania mające siedzibę za granicą, ani uczestniczyć w spółkach nie mających osobowości prawnej, za wyjątkiem papierów wartościowych emitowanych przez Skarb Państwa lub Narodowy Bank Polski.”2 Nie może także nabywać papierów wartościowych, które emituje Depozytariusz, udzielać pożyczek, gwarancji i poręczeń, za wyjątkiem pożyczek z funduszu socjalnego, zaciągać pożyczek i kredytów, w tym obligacji w wysokości przekraczającej łącznie 10% wartości kapitałów własnych.

W otwartym funduszu inwestycyjnym istnieje możliwość płynnych zmian liczby wydawanych jednostek uczestnictwa i wielkości zaangażowanego kapitału. Jednostki, wszystkie posiadające taką samą wartość, mogą być nabywane przez każdego, a przystąpienie do funduszu jest możliwe w każdej chwili. Odsprzedając funduszowi jednostki uczestnictwa można z niego wystąpić. W zamkniętym funduszu liczba uczestników jest stała. Do obrotu publicznego dopuszczane są certyfikaty inwestycyjne, które są emitowane przez uczestników jako papiery wartościowe. Fundusze zamknięte są funduszami większego ryzyka i dzięki temu mają większą możliwość inwestowania. Dużą zaletą funduszy inwestycyjnych jest to, że udział w nich pociąga za sobą niewysokie koszty. Uczestnicy oprócz składek nie ponoszą żadnych innych opłat. Zakłada się, że fundusze w porównaniu z innymi formami PPE będą osiągały wysoką stopę zwrotu z inwestycji.1 Każdy z uczestników tego programu może na bieżąco sprawdzać wartość zgromadzonego kapitału dzięki podawaniu przez fundusz do publicznej wiadomości bieżącej wyceny jednostek uczestnictwa.2

Atrakcyjną formą oszczędzania długoterminowego są także towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Ubezpiecza ono swoich członków w oparciu o zasadę wzajemności, czyli ze składek płaconych przez wszystkich ubezpieczonych wypłacane są świadczenia tym, którzy nabyli prawo do ich otrzymywania. Osoby, które się ubezpieczają są jednocześnie członkami, a więc współwłaścicielami towarzystwa, w którym dokonują ubezpieczenia. TUW nie działają w celach zarobkowych, wypracowują nadwyżkę, która następnie jest stawiana do dyspozycji swoich członków. Pracownicy – udziałowcy pełnią pełna kontrolę nad funkcjonowaniem towarzystwa. „Do powstania TUW wymagany jest taki sam proces ubiegania się o licencje na prowadzenia działalności, jak w przypadku komercyjnych towarzystw ubezpieczeniowych.”3 Kapitał zakładowy nie może być mniejszy niż  równowartość 600 tys. ECU. Od towarzystw, które maja niewielu członków lub niewielki zasięg terytorialny minimalny kapitał zakładowy nie jest wymagany. Ilość udziałów możliwych do nabycia przez członków jest zapisana w statucie. Ta forma wiąże się z dosyć dużymi kosztami, które podobnie jak straty są pokrywane przez pracowników.

Pracodawca chcąc utworzyć program emerytalny musi przedstawić ofertę zawierającą projekt zakładowej umowy emerytalnej. Umowa ta zawierana jest przez pracodawcę z reprezentacją pracowników. Powinna określać: formę PPE wraz ze wskazaniem instytucji, która będzie gromadziła środki finansowe i zarządzać nimi na podstawie umowy z pracodawcą, warunki jakie zatrudniony musi spełniać w momencie przystąpienia do programu, sposób, terminy wypłat i zwrotu oraz ich skutki dla uprawnień uczestnika programu, terminy i formy zadysponowania środkami finansowymi przez pracownika oraz ich wypłat, zwrotu lub przeniesienia, warunki zmiany i wypowiedzenia pracowniczej umowy emerytalnej oraz przypadki w jakich środki pochodzące ze składki dodatkowej ( deklaruje ją pracownik ze swojego wynagrodzenia   netto )   będą   mogły   być   wypłacane,   niezależnie   od   środków pochodzących za składki podstawowej (nie może być wyższa niż 7% podstawy wymiaru składki obliczanej indywidualnie dla każdego uczestnika).1 Jeżeli realizacja następuje przez gromadzenia środków w funduszu inwestycyjnym umowa musi powinna także określać zasady ponoszenia przez pracowników na rzecz funduszu opłat za zbywanie i odkupywanie jednostek uczestnictwa. Spory miedzy stronami umowy rozstrzygane są przez sądy powszechne.

Przeniesieniem zasad zakładowej umowy emerytalnej na każdego uczestnika jest pracownicza umowa emerytalna. Jest to świadome i dobrowolne przystąpienie pracownika do PPE. Sporządzona jest w formie pisemnej i musi określać formę pracowniczego programu emerytalnego, minimalną i maksymalną wysokość możliwej do zadeklarowania miesięcznej składki zarówno podstawowej, jak i dodatkowej oraz plan emerytalny. Pracownik aby przystąpić do PPE musi wypełnić deklarację uczestnictwa w programie.

Wypłat z PPE można dokonywać na wniosek uczestnika po osiągnięciu przez niego minimum 60 lat, bez względu na płeć, chyba że uzyska wcześniej uprawnienia emerytalne. Można także wypłacać pieniądze w momencie gdy PPE jest likwidowane, o ile nie nastąpi wyplata transferowa. Świadczenia mogą być wypłacane jako jednorazowa wypłata kapitału, wypłata w ratach w określonym czasie, dożywotnia renta kapitałowa lub renta dożywotnia zagwarantowana na określony czas. Jeśli uczestnik nie zdecyduje się na wypłatę środków z programu  to po ukończeniu przez niego 70 lat zostanie mu wypłacony cały zgromadzony kapitał w formie jednorazowego świadczenia. „W przypadku osoby zatrudnionej u kilku pracodawców prowadzących programy emerytalne, nie można dokonać wypłaty, jeżeli pracownik nadal pozostawałby uczestnikiem innego programu emerytalnego. W tej sytuacji możliwa jest jedynie wypłata transferowa, czyli przeniesienia środków z pracowniczego programu emerytalnego do innego zakładu ubezpieczeń, towarzystwa ubezpieczeń, funduszu inwestycyjnego lub pracowniczego funduszu emerytalnego.”2 W przypadku śmierci osoby ubezpieczonej przed osiągnięciem przez nią minimalnego wieku uprawniającego do wypłaty świadczeń, zgromadzony kapitał podlega dziedziczeniu. Uprawnionymi do spadku są osoby uposażone lub prawni spadkobiercy.

W przypadku likwidacji przedsiębiorstwa pieniądze uczestników PPE nie mogą stanowić masy upadłościowej. Uczestnicy mają zagwarantowane, że ich środki zostaną utrzymane na indywidualnych rachunkach w ramach dotychczasowych umów do dnia ich wypłaty, przelewu na inny rachunek z nowej umowy emerytalnej, bądź wypłaty transferowej. W momencie gdy powodem likwidacji PPE będzie upadłość instytucji obsługującej program, pracodawca musi zapewnić zawarcie umowy z inną instytucją realizującą program i zaproponować zmianę zakładowej umowy emerytalnej w niezbędnym zakresie.


2 G. Uścińska, Emerytura…, s. 146.

1 Tamże s. 144.

2 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 28.

3 Tamże.

1 A. Negri, Pracowniczy Program Oszczędnościowy, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 39 – 40 z 27.10.1999r., s. 39

2 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 29.

1 G. Siepielska – Bałaban, abc systemu  cz. 5, s. 12.

2 Cała składka buduje kapitał akcyjny, wywiad z P. Dziewulskim, „Gazeta Ubezpieczeniowe” nr 13 z 31.05.2000 r., s. 4

3 G. Siepielska – Bałaban, abc systemu  cz. 5, s. 13.

1 R. Kwiatkowska, Reforma…, s. 32.

2 Tamże, s. 35.

Rynek ubezpieczeń na życie w Wielkiej Brytanii a jednolity rynek ubezpieczeniowy

Już w momencie współtworzenia Jednolitego rynku ubezpieczeniowego tj. z momentem wydania tzw. pierwszej dyrektywy w sprawie koordynacji przepisów dotyczących podejmowania i prowadzenia działalności w ubezpieczeniach na życie trzeba było dokonać radykalnych zmian jeśli chodzi o możliwość prowadzenia różnych działów ubezpieczeń, gdyż w Wielkiej Brytanii występowały firmy prowadzące jednocześnie oba działy ubezpieczeń. Kwestię zasadności rozdzielenia ubezpieczeń na życie i innych ubezpieczeń osobowych i majątkowych poruszam w rozdziale I.

Tworząc jednolity rynek ubezpieczeń na życie należało wziąć pod uwagę fakt, że ten rodzaj ubezpieczeń w różnych państwach odgrywał różną rolę. W jednych państwach były to ściśle regulowane i kontrolowane przez państwo produkty ubezpieczenia na życie, ściśle związane z prowadzoną polityką społeczną mające odgrywać znacząca rolę przy zabezpieczeniu na starość (np. Niemcy). W innych ubezpieczenia na życie traktowane były jako jeden z instrumentów lokowania nadwyżek finansowych i państwo nie przywiązywało dużej wagi do wspomagania ich rozwoju (np. Grecja). W Wielkiej Brytanii już od 1986 r. pracownikom najemnym umożliwiono zawieranie indywidualnych umów ubezpieczeniowych, by zapewnić w ten sposób uzupełnienie emerytur państwowych. Od roku 1986 do roku 1990 liczba osób, które zawarły indywidualne umowy ubezpieczenia emerytalnego wzrosła w Wielkiej Brytanii z 5 do 14 milionów funtów szterlingów.

Tworzenie wspólnego rynku ubezpieczeniowego było kombinacją systemów ówczesnych członków wspólnoty. Podstawową zasadą jaką brytyjski rynek ubezpieczeń na życie wniósł do wspólnego rynku był „wybór konsumenta i ochrona konsumenta”. Moim zdaniem umiejscowienie ubezpieczonego tak wysoko jest jak najbardziej uzasadnione. Ubezpieczenia na życie są bardzo specyficzną usługą. Jest to z jednej strony długoterminowe oszczędzanie i zabezpieczenie przyszłości jak również zabezpieczenie bliskich w razie przedwczesnego zgonu. Jest to najbardziej „osobisty” produkt jaki można nabyć na rynku finansowym.

Szczególnie rozpowszechnionym zjawiskiem w Wielkiej Brytanii było stosowanie indeksacji kapitału w produktach ubezpieczenia na życie. Mimo występowania w tym kraju, w ciągu ostatnich 30 lat dwucyfrowej inflacji, ubezpieczycielom brytyjskim udało się zachować wiodącą pozycję na międzynarodowym rynku ubezpieczeniowym. Wielka Brytania nie przywiązywała także większego znaczenia do stałości kursu walutowego, a nawet często preferowała kurs płynny jako zapewniający autonomię w wewnętrznej polityce pieniężnej. To pozwoliło temu krajowi na całkowite zniesienie restrykcji kapitałowych już w latach siedemdziesiątych. Można w tym upatrywać ważnego czynnika, który przyczynił się do dynamicznego rozwoju Londynu jako centrum finansowemu.

Wpływ Wielkiej Brytanii na kształtowanie się jednolitego rynku widoczny jest przede wszystkim w chwili ustanawiania dyrektyw. Dyrektywy pierwszej generacji wyliczając formy ubezpieczenia na życie wyraźnie zaznaczają, że unieważnieniu nie ulega istniejące w Wielkiej Brytanii stałe ubezpieczenie zdrowotne (Permanent Health Insurance). Dyrektywa także zaznacza, że przedsiębiorstwo ubiegające się o zezwolenie na prowadzenie ubezpieczeń na życie musi przyjąć jedną z form spółki akcyjnej, towarzystwa zarejestrowanego na mocy Industrial and Provident Societies Acts lub stowarzyszenia ubezpieczycieli znanego jako Lloyd’s. Taki zapis w dyrektywie unijnej wyraźnie wskazuje na wagę rynku brytyjskiego. Jest to dowód na to, że owa „kolebka ubezpieczeniowa” w dużym stopniu okazała się podstawą do tworzenia jednolitego rynku ubezpieczeniowgo. Rozwiązania Wielkiej Brytanii okazały się sprawdzone i w niezmienionym stanie pojawiły się w podstawach tworzących wspólny rynek ubezpieczeniowy.

Nie oznacza to jednak, że rynek brytyjski jest całkowicie jednolity i nie ma rozbieżności jeśli chodzi o wspólne funkcjonowanie z innymi rynkami. Chociażby fakt, że przepisy brytyjskie wymagają aby pośrednik wybrał działalność w zakresie ubezpieczeń na życie albo pozostałych ubezpieczeń. Przepis ten stwarza szereg problemów, gdy pośrednicy z innych krajów (gdzie dozwolone jest równoczesne zajmowanie się ubezpieczeniami na życie i innymi ubezpieczeniami) chcą świadczyć usługi na terenie Zjednoczonego Królestwa.

Brytyjskie firmy ubezpieczeniowe na początku lat dziewięćdziesiątych niechętnie angażowały się w fuzje i przejęcia firm na rynku europejskim. Natomiast w dużej mierze nastawiały się na otwieranie agencji w różnych krajach, a następnie przekształcanie ich w pełnoprawne przedsiębiorstwa lub też uczestnictwo we wspólnych przedsięwzięciach, takich na przykład jak porozumienie marketingowe między towarzystwem Commercial Union i Credito Italiano. Ubezpieczyciele brytyjscy nie są tak agresywni jeśli chodzi o ekspansje na rynek europejski jak firmy ubezpieczeniowe pochodzące z innych państw Wspólnoty. Firmy ubezpieczeniowe z Wielkiej Brytanii w niewielkim stopniu wzięły udział w tworzeniu grup ubezpieczeniowych z krajami z poza Unii Europejskiej. Rola Brytyjczyków sprowadzała się raczej do „bycia nabywanym” niż „nabywającym”. Wyjątek stanowi Commercial Union z aktywną działalnością w Europie Środkowej, choć ostatnio można zaobserwować zmiany w tym procesie. Postawa ubezpieczycieli z Wielkiej Brytanii potwierdza wieloletnie stanowisko odizolowania wyspy od kontynentalnej Europy. Większość brytyjskich firm ubezpieczeniowych jest zaangażowana w dużo istotniejsze dla nich operacje ze Stanami Zjednoczonymi, Australią i Kanadą.

Rynek ubezpieczeń na życie w Wielkiej Brytanii jest rynkiem bardzo silnie rozwiniętym, o silnej konkurencji między dużymi firmami ubezpieczeniowymi sprzedającymi szeroką gamę produktów ubezpieczeniowych. Ubezpieczenia zdrowotne, pomimo wzrastającej składki, cieszą się niemalejącym powodzeniem tak samo jak polisy ubezpieczenia na życie typu unit-linked.

Biorąc pod uwagę wskaźniki strukturalne, takie jak liczba przedsiębiorstw i poziom zatrudnienia w nich, w 1992 roku Wielka Brytania była największym rynkiem ubezpieczeniowym w Unii Europejskiej. Także najwyższy poziom składki w tymże roku przypadającej na jednego mieszkańca zanotowano w Wielkiej Brytanii (1784 ECU z czego ponad 50% przypadało na ubezpieczenia na życie). Można powiedzieć, że było to przede wszystkim wynikiem wysokiego stopnia rozwoju sektora ubezpieczeń, w tym przede wszystkim ubezpieczeń na życie, nakierowanego w znacznym stopniu na zapewnienie świadczeń emerytalnych. Także jeśli chodzi o największe firmy ubezpieczeniowe wiodącą pozycję zajmowała wtedy Wielka Brytania (Prudential, CGU, Lloyd’s Abbey Life, Sun Alliance, ).

Sytuacja na rynku brytyjskim zmieniała się w takim samym stopniu jak zmieniały się trendy na europejskim rynku ubezpieczeniowym. Dostosowanie do wciąż zmieniającego się rynku usług finansowych spowodowało, że instytucje finansowe zmuszone były szukać nowych rozwiązań. Jednym z rozwiązań jakie zastosowały banki jest poszerzenie i dywersyfikacja oferty usług. Banki zaczęły więc aktywnie uczestniczyć w sprzedaży polis życiowych. W wielu krajach Europy Zachodniej banki sprzedają w swoich placówkach do 13% wszystkich polis życiowych. Brytyjska agencja badawcza Datamonitor, w opublikowanym w 1997 r. raporcie pt.: „Bancassurance in Europe” podała, że już 46% banków ma własną spółkę ubezpieczeniową natomiast 25% utworzyło razem z ubezpieczycielami spółki typu joint-venture. Specjaliści Financial Times dowodzą, że udział instytucji na polu działalności bancassurance na rynku w Wielkiej Brytanii w roku 2000 wyniesie już 28%. Wyniki banków jeśli chodzi o sprzedaż polis ubezpieczenia na życie w porównaniu z innymi pośrednikami, wyraźnie przemawia na korzyść tych pierwszych.

Londyn odegrał pionierską rolę w procesie deregulacji rynków finansowych w Europie. Utrzymaniu mocnej pozycji ma służyć na przykład coraz szersze stosowanie technologii informatycznej. Pod koniec 1996 r. została uruchomiona w Londynie elektroniczna sieć – Limnet (London Insurance Market Network), mająca na celu usprawnienie obrotu między firmami ubezpieczeniowymi działającymi w tym mieście.

Wielka Brytania pozostając poza Europejską Unią Walutową i nie wprowadzając euro będzie czerpała korzyści z wprowadzenia tego systemu. Przyjmuje się, że wprowadzenie euro przyczyni się do 4,5% wzrostu PKB w Unii Europejskiej. To powinno prowadzić do wzrostu znaczenia działalności ubezpieczeniowej, przyjmując silne uzależnienie popytu na ubezpieczenia od dochodów ludności. Wielka Brytania, nawet będąc poza EMU, będzie czerpała korzyści w dwojaki sposób – po pierwsze ubezpieczyciele brytyjscy są bardzo aktywni na rynku UE i będą beneficjantami udogodnień jakie oferuje jednolita waluta. Po drugie, 60% eksportu UK stanowi eksport do krajów UE. Wzrost PKB w tych krajach spowoduje wzrost PKB w Wielkiej Brytanii co pociągnie za sobą wzrost zainteresowania ubezpieczeniami.

Jak już zaznaczałam parokrotnie Wielka Brytania jest kolebką ubezpieczeń i mimo swojego dystansu do państw z kontynentu ma ogromny wpływ na to co dzieje się na rynkach finansowych Europy. Londyn jest niezaprzeczalnie największym centrum finansowym Europy i nawet szokująco wysokie ceny najmu biur w City nie odstraszają europejskich ubezpieczycieli. Zaryzykowałabym tezę, że firma ubezpieczeniowa nie mająca siedziby lub przedstawicielstwa w City nie będzie odgrywać znaczącej roli na europejskim rynku ubezpieczeniowym.

Analiza działalności otwartych funduszy emerytalnych

W wyniku wprowadzenia reformy powstały otwarte fundusze emerytalne oraz całkowicie nowe prywatne podmioty, które nimi zarządzają – powszechne towarzystwa emerytalne. Rynek towarzystw emerytalnych różni się od innych rynków finansowych. Na typowych rynkach nowy produkt zdobywa rynek sukcesywnie, a w wypadku funduszy emerytalnych istniała konieczność szybkiego zadeklarowania się większości potencjalnych klientów.

Rynek funduszy emerytalnych został podzielony w 1999 roku, w następnych latach członkami OFE zostaną osoby, które podejmują pracę po raz pierwszy. Opłata za przedwczesny transfer jest dodatkowa barierą w przemieszczaniu się konsumentów. Jest to kolejna różnica w stosunku do typowego rynku. Uruchomienie PTE wiąże się z wysokimi kosztami, ale również z przeznaczeniem poważnych środków na reklamę i akwizycję.  W połączeniu z barierą transferową i niskim odsetkiem nowych członków sprawia, że bariery wejścia dla nowych podmiotów są bardzo wysokie, dlatego też w 2000 roku nie utworzono żadnego  PTE.

PTE, w pozyskaniu nowych członków OFE, mogą konkurować ze sobą na kilka sposobów. Najważniejsza z punktu widzenia klienta jest konkurencja jakościowa. Obejmuje ona przede wszystkim stopę zwrotu, która mierzy efektywność inwestycji czynionych przez dane OFE. Ważny jest także dostęp do informacji, czyli możliwość sprawdzenia swojego konta poprzez bankomat, Internet lub call – center. Innym sposobem jest konkurencja cenowa. Fundusze mogą pobierać od swoich klientów opłaty wymienione w ustawie. OFE mogą konkurować za pomocą sieci sprzedaży, czyli liczby i wydajności zatrudnionych akwizytorów, oraz na wspierająca sprzedaż reklamę.

Fundusze emerytalne rozpoczęły działalność 1 kwietnia 1999 r. W momencie startu było ich piętnaście. Od 1 marca do końca grudnia 1999 r. pracownicy mogli podpisywać umowy z wybranymi przez siebie funduszami. Towarzystwa aby pozyskać jak największą liczbę członków przygotowywały odpowiednie plany i strategie. Wchodząc na rynek zakładały w jakim procencie rynku chciałyby mieć udział. Ponieważ nie było konkretnych  informacji  o liczbie  uczestników,  która może

wziąć udział w reformie i nie znano nawet liczby osób, które będą miały obowiązek przystąpienia do II filaru, planowane udziały w rynku znacznie odbiegają od osiągniętych rezultatów.

Tabela nr  2.Towarzystwa Emerytalne – udział w rynku

Otwarty Fundusz Emerytalny Planowany udział w rynku

ok.

Planowany udział w rynku (w %) Członkowie OFE stan na 31.12.1999 Udział w rynku stan na 31.12.1999(w %) Członkowie OFE stan na 31.03.2002 Udział w rynku stan na 31.03.2002(w %)
AIG  OFE 500 000 8% 810 904 8,39 839 607 7,81
Commercial Union OFE BPH CU, WBK SA 800 000 12% 2 303 071 23,83 2 463 335 22,91
Bankowy  OFE 600 000 Co najmniej 10% 353 197 3,65 388 829 3,62
OFE  „Pocztylion” Brak danych Brak danych 347 505 3,6 454 391 4,23
OFE  Ego Brak danych Brak danych 222 801 2,31 239 156 2,22
OFE  „DOM” 500 000 –

650 000

8 – 10% 155 743 1,61 240 694 2,24
OFE  Nationale – Nederlanden Polska 500 000 8% 1 467 125 15,8 1 753 644 16,31
OFE  PBK „Orzeł” 450 000 –

600 000

7 – 10% 246 492 2,55 270 574 2,52
OFE  PZU „Złota Jesień” 1 500 000 20% 1 700 840 17,6 1 757 427 16,34
SAMPO OFE Brak danych Brak danych 476 039 4,92 449 727 4,18
OFE  Skarbiec – Emerytura Brak danych Brak danych 344 443 3,56 380 792 3,54
Winterthur OFE Brak danych Brak danych 275 914 2,85 323 398 3,01
OFE  Zurich 650 000 10% 969 670 3,82 390 662 3,63
OFE  Polsat 300 000 –

500 000

10% 76 267 0,79 131 443 1,22
OFE Allianz Polska Brak danych Brak danych 175 789 1,82 221 101 2,07
OFE Kredyt Banku Brak danych Brak danych 49 188 0,51 155 807 1,45
Pekao OFE Brak danych Brak danych 59 999 0,62 291 508 2,71

Źródło: Powszechne Towarzystwa Emerytalne w pigułce, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 5 z 3-9.03.1999r, „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 23 z 9.08.2000 r. s. 15, oraz Biuletyn kwartalny (1/2002)KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

Według stanu na koniec roku 1999 najwięcej członków zgromadził Commercial   Union   OFE  BPH  CU,  WBK S.A.-  2 303 071 członków,  co stanowiło

23,83% rynku. Przekroczył on prawie czterokrotnie swoje założenia. Lider na rynku OFE, w odniesieniu do posiadającego najmniej członków czyli nieistniejącego już OFE Rodzina, miał ponad 70 razy więcej członków. Bardzo duży udział w rynku posiadały także OFE PZU Złota Jesień – 1 700 840 członków, co stanowiło 17,6% rynku oraz OFE Nationale Nederlanden – 1 467 125 członków, czyli 15,8% rynku. Najmniej uczestników, obok OFE Rodzina (29 700, 0,31%), miały: OFE Kredyt Banku – 49 188 czyli 0,51% i także nieistniejący OFE Epoka, która posiadał 50 008 członków co stanowiło 0,52 % rynku. Najbliżej osiągnięcia założeń było OFE PZU, które planowało, że do funduszu przystąpi ok. 1 500 000  członków, a pod koniec 1999 roku liczba uczestników wynosiła 1 700 840. Największą porażkę poniosły OFE Polsat i nieistniejący Pioneer OFE. Z planowanego udziału w rynku w wysokości 10%, nie osiągnęli nawet 1%. Wiadomo było że nieuniknionym procesem będzie konsolidacja funduszy. Spowodowane to było tym, że do niektórych funduszy nie zapisało się tylu uczestników, aby zagwarantować PTE zyski. Analitycy szacują, że minimalnym progiem sukcesu jest ok. 300 tys. członków.  W pierwszym kwartale 2002 roku liderem pod względem liczby członków  był nadal Commercial Union OFE który posiadał 2 463 355, jednak jego procentowy udział spadł do 22,91. Drugie miejsce zajmuje OFE PZU Złota Jesień, do którego przystąpiło łącznie 1 757 427 co stanowi 16,34%. Bardzo zbliżył się do niego OFE Nationale Nederlanden – 1 753 644 czyli 16,31% ubezpieczonych. Do wyróżniających się funduszy należy także AIG OFE który zgromadził 7,81% uczestników. Duży postęp zanotował Pekao OFE z 0,51% na 2,71% jednak jest to głównie spowodowane tym, że towarzystwo przejęło  zarządzanie nad Pioneer OFE, a także OFE Epoka, których członkowie wstąpili w jego szeregi. Sampo PTE, którego fundusz posiada 449 727 członków przejął zarządzanie nad OFE Norwich Union, a Pocztowo – Bankowe PTE nad Arka Invesco OFE. Najmniej członków posiada OFE Polsat – 131 443 czyli 1,22%.

Przy wyborze odpowiedniego funduszu należało zwrócić zwłaszcza uwagę na to kto jest jego założycielem i kto będzie zarządzał naszymi pieniędzmi. Należało pamiętać, że jest to inwestycja długoterminowa mająca na celu zabezpieczenie naszej przyszłości za kilkanaście, kilkadziesiąt lat. Bardzo ważne więc jest czy założyciele mają tradycję, a co za tym idzie doświadczenie w prowadzeniu tego typu działalności, ponieważ kluczowym czynnikiem będzie jakość zarządzania kapitałem. Większość przystępujących do funduszy kierowała się wysokością prowizji. Wysokie opłaty od składek  oznaczają,  że  otwarty  fundusz  emerytalny  zabiera  dużą  część

pieniędzy dla siebie. W efekcie członkowie funduszu mają na swoim rachunku mniej pieniędzy. Opłaty od składek są zazwyczaj najwyższe na samym początku oszczędzania, ponieważ PTE muszą opłacić agentów podpisujących umowy z klientami i zapłacić za reklamę i promocję. Towarzystwa aby pozyskać jak największą liczbę członków konkurowały ze sobą obniżając prowizję.

Tabela nr 3. Średnioroczna prowizja pobierana przez OFE

                                    OFE Prowizja w kolejnych latach członkostwa Prowizja średnioroczna po latach (w %)
10 15 20 25 30 35 40
AIG  OFE

 

8,5% 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5
Bankowy  OFE

 

 1 rok 9,9%, 2 i 3 – 8,9%, 4 –8,7%, 5-10 –8,4%, 11-15 – 7,4%, 16-20 – 5,4%, 21-25 – 2,5%, następne – 0% 8,68 8,25 7,54 6,53 5,44 4,67 4,08
Commercial Union OFE BPH CU WBK 10%, po dwóch latach 4% 5,2 4,8 4,6 4,48 4,4 4,34 4,3
OFE Ego

 

7,9% 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9 7,9
OFE Allianz Polska

 

1 rok- 6%, 2 i 3 – 5%, następne 4% 4,4 4,26 4,2 4,16 4,13 4,11 4,1
OFE Kredyt Banku

 

8% 8 8 8 8 8 8 8
OFE Nationale Nederlanden Polska 8,7% po dwóch latach 5,8% 6,38 6,19 6,09 6,03 5,99 5,97 5,95
OFE PBK Orzeł

 

8,9%, 3-4 – 8,5%, następne 7,9% 8,22 8,11 8,06 8,03 8,01 7,99 7,98
OFE Pocztylion

 

8,9%, 3-15 – 7,5% następne 2,9% 7,78 7,69 6,49 5,77 5,29 4,95 4,7
OFE Polsat

 

8,5% 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5 8,5
OFE  PZU

Złota Jesień

9%, 3-15 –7%, następne 3% 7,4 7,27 6,2 5,56 5,13 4,83 4,6
SAMPO OFE 8% 8 8 8 8 8 8 8
OFE Skarbiec – Emerytura 7,9%, po dwóch latach 6% 6,38 6,25 6,19 6,15 6,13 6,11 6,1
OFE  Dom

 

8,9%, po dwóch latach 4,5% 5,38 5,09 4,94 4,85 4,79 4,75 4,72
Pekao OFE

 

1 i 2 -7,8%,3 – 6%, 4-5,5%, 5-5% następne 4,5% 5,46 5,14 4,98 4,88 4,82 4,77 4,74
Winterthur OFE

 

1-3 – 9%,

4-10-5,25%, 11-20 – 5% następne 3,5%

6,38 6 5,81 5,35 5,04 4,82 4,66
Zurich OFE

 

9% 9 9 9 9 9 9 9

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

Tabela  ta ukazuje różne sposoby pobierania  prowizji przez  PTE. Część towarzystw bierze stałą prowizję przez wszystkie lata, a inne z upływem czasu obniżają je. Towarzystwem, które weszło na rynek z najwyższą prowizją pierwszoroczną wynoszącą 15% było AIG OFE. Wobec niekonkurencyjności – szybko ją obniżyło do 8,5%. Najniższą średnioroczną prowizję po pierwszych 10 latach uczestnictwa pobierają Allianz Polska – 4,85% i Commercial Union OFE BPH CU WBK  – 5,2%, oraz OFE Dom – 5,38%. W długim okresie czasu, po  40 latach najniższą prowizję ma Bankowy OFE – 4,08%, oraz OFE  Allianz Polska – 4,21%. Bankowy OFE po 25 latach uczestnictwa w funduszu zaprzestaje pobierania prowizji.

Funduszami emerytalnymi posiadającymi najwyższą prowizję, jednakową przez wszystkie lata uczestnictwa w funduszu są: Zurich OFE – 9%, AIG OFE – 8,5%, OFE Polsat – 8,5% .

Decyzja o przystąpieniu do II filaru jest nieodwołalna. Można jednak zmieniać fundusze emerytalne. Początkowo głównym czynnikiem, którym kierowano się przy wyborze OFE była wysokość prowizji.  Następnie zaczęto kierować się wysokością kapitału PTE, doświadczeniem na polskim  rynku finansowym osób zarządzających kapitałem. Niebagatelną rolę odegrała też reklama, często nierzetelna, ukazująca nam wspaniałą przyszłość na emeryturze. Osoby, które  w terminie nie dopełniły obowiązku zawarcia umowy z OFE, zostały drogą losowania przydzielone przez ZUS do poszczególnych funduszy. Obecnie przy zmianie i wyborze nowego funduszu decyduje przede wszystkim wartość jednostki uczestnictwa, a więc zysk osiągany przez OFE, a także wielkość funduszu. Należy jednak pamiętać, że fundusze z założenia są wieloletnie, 30 a nawet w niektórych przypadkach 40 letnie, dlatego też błędem jest śledzenie codziennej wyceny jednostek rachunkowych funduszy. Dopiero kilka lat po wprowadzeniu reformy będzie można porównać skuteczność zarządzania składkami przez Fundusze Emerytalne. Wtedy bowiem znane będą średnie stopy zwrotu z inwestycji, które będą obliczone na podstawie średnich wyników finansowych wszystkich funduszy. Analizując te wyniki można będzie wybrać najbardziej rentowny fundusz.

Tabela nr 4. Zmiany członkostwa dokonane przez członków OFE

                                    OFE IV kwartał 1999r. IV kwartał 2000r. IV kwartał 2001r.
przystąpili opuścili przystąpili opuścili przystąpili opuścili
AIG  OFE 2 539 1 427 495 1036 1876 8726
Bankowy  OFE 1 634 1 408 1807 588 2770 8837
Commercial Union OFE BPH CU WBK 91 3 832 108 3170 4378 8461
OFE Ego 2 300 1 712 586 465 3614 2072
OFE Allianz Polska 1 060 84 282 194 3322 785
OFE Kredyt Banku 2 330 140 4428 373 16800 952
OFE Nationale Nederlanden Polska 818 1 785 709 1387 7028 3815
OFE PBK Orzeł 3 975 2 623 112 653 5715 2546
OFE Pocztylion 1 646 1 921 662 173 3379 2799
OFE Polsat 760 98 3103 173 140 1032
OFE  PZU

Złota Jesień

267 6 559 553 3899 2037 17119
Sampo OFE 3 065 2 725 52 2301 309 6871
OFE Skarbiec – Emerytura 3 534 3 041 1717 1333 8431 4836
OFE  Dom 1 254 921 1479 324 17786 1303
Pekao OFE 36 76 11 105 111 2577
Winterthur OFE 489 1 380 780 541 2950 2548
Zurich OFE 1 369 1 486 754 987 544 3930

Źródło: Biuletyn kwartalny (1/2000) KNUiFE, Biuletyn kwartalny (4/2000)KNUiFE oraz

Biuletyn kwartalny (4/2001)KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

Zmieniając fundusz w IV kwartale 1999 roku najwięcej osób przystąpiło do OFE PBK Orzeł  3 975 nowych członków oraz do OFE Skarbiec – Emerytura – 3 534 członków. Dużą liczbą nowych uczestników mogły szczycić się także AIG OFE – 2 539, OFE Kredyt Banku – 2 330 oraz OFE Ego – 2 300. Najmniejszą popularnością cieszyły się  Pekao OFE, tylko 36 nowych osób i Commercial Union – 91, a także OFE PZU – 267 członków, Wintherthur – 489 i Polsat – 760. Najwięcej osób opuściło szeregi funduszu PZU –  6 559,  Commercial Union  –  3 832, a  także  Skarbiec Emerytura –

3 041 i PBK Orzeł – 2 623. W IV kwartale 2000 roku najwięcej nowych członków miał OFE Kredyt Banku – 4 428 osób, OFE Polsat – 3103 oraz Bankowy OFE – 1 897 i OFE Skarbiec Emerytura – 1 717. Pod względem utraty członków prowadziły OFE PZU – 3 899, Commercial Union – 3 170 i Nationale Nederlanden – 1 387. Ostatni kwartał  2001  roku  to  bardzo  dużo  nowych  członków  w  szeregach  OFE  Dom  –

17 786,  OFE Kredyt Banku – 16 800, oraz Skarbiec Emerytura – 8 400 i OFE Nationale Nederlanden – 7 028. Najmniej osób przeszło do Pekao OFE – tylko 111 osób, Polsat OFE – 140 oraz Sampo OFE – 309. Najczęściej uczestnicy opuszczali szeregi OFE PZU – aż 17 786 osób, Bankowy – 8 837, AIG – 8 726 i Commercial Union – 8 461.  Wyniki te pokazują, że fundusze które są liderami na rynku mają coraz większe problemy z pozyskiwaniem nowych członków i z utrzymaniem starych.  Należy pamiętać o tym, że zmieniając fundusz, członkostwo w nowym liczy nam się jako pierwszy rok uczestnictwa w tym funduszu, a więc ponosimy największe koszty prowizyjne. W przypadku Sampo OFE podałem wcześniejsze dane dotyczące przejętego przez niego OFE Norwich Union.

Składki przekazywane przez ZUS do OFE są zamieniane na jednostki uczestnictwa, których wartości zależą od wyników inwestycyjnych PTE. Obecnie wypracowywanie godziwych zysków staje się najpoważniejszym zadaniem towarzystw. Osiągnięcie wysokiej stopy zwrotu ze składek może okazać się dla większości PTE bardzo trudne. Wynika to z dość płytkiego rynku finansowego oraz z dość ścisłych rygorów inwestycyjnych. Ustawodawca dbając o bezpieczeństwo pieniędzy członków OFE nałożył na fundusze procentowe limity ograniczające wysokość środków zaangażowanych w poszczególne kategorie aktywów. Z uwagi na to, że celem funduszy jest najbezpieczniejsze lokowanie aktywów nie mogą one podejmować zbyt ryzykownych przedsięwzięć finansowych. Każdy z funduszy  powinien starać się osiągać przynajmniej minimalną stopę zwrotu, na której wysokość największy wpływ będą miały wyniki wypracowane przez towarzystwa o największych aktywach. Duże towarzystwa uważają, że mają większą możliwość kształtowania trendów na rynku finansowym, lepszy dostęp do informacji, możliwość dokonywania  transakcji, których nie są w stanie dokonywać małe fundusze. Mają również możliwość angażowania  najlepszych specjalistów. Małym funduszom łatwiej dokonuje  się  zmian  w  portfelu  inwestycyjnym,  a  na  wielkość  uzyskiwanej  stopy

zwrotu większy wpływ mają pojedyncze udane transakcje. Niektóre fundusze chcąc podwyższyć wartość jednostek uczestnictwa, tym samym zwiększyć atrakcyjność próbowało inwestować w sposób nie dopuszczony przez ustawę. Zostało to natychmiast zauważone przez KNUiFE i na towarzystwa nałożono wysokie kary pieniężne

Tabela nr 5.  Wartość jednostek uczestnictwa oraz zysk OFE z inwestycji w roku    1999, 2000 i 2001r.

OFE Wartość jednostki 30.12.1999 Zysk w 1999r Wartość jednostki  29.12.2000 Zysk w 2000r. w stosunku do 1999r. Wartość jednostki  29.12.2001 Zysk w 2001r w stosunku do 1999r
AIG  OFE

 

11,41 14,10 12,66 10,95 12,83 1,34
Bankowy  OFE

 

11,89 18,9 12,82 7,82 13,31 3,82
Commercial Union OFE BPH CU WBK 11,53 15,3 13,03 13,01 14,31 9.82
OFE Ego

 

11,88 18,8 13,53 13,89 13,93 2,95
OFE Allianz Polska

 

10,88 8,8 12,49 14,80 13,38 7,12
OFE Kredyt Banku

 

10,65 6,5 12,20 14,55 12,40 1,63
OFE Nationale Nederlanden Polska 11,50 15 13,25 15,22 14,31 8,00
OFE PBK Orzeł

 

11,97 19,7 13,57 13,37 14,03 3,38
OFE Pocztylion

 

11,24 12,4 13,07 16,28 13,36 2,21
OFE Polsat

 

11,42 14,2 13,48 18,04 14,53 7,78
OFE  PZU

Złota Jesień

11,27 12,7 12,54 11,27 13,75 9,64
Sampo OFE 11,85 18,5 12,99 9,62 14,37 10,6
OFE Skarbiec – Emerytura 11,25 12,5 13,31 18,31 13,32 0,07
OFE  Dom

 

11,99 19,9 14,15 18,01 14,36 1,48
Pekao OFE

 

11,27 12,7 12,40 10,03 13,56 9,35
Winterthur OFE

 

11,32 13,2 12,95 14,40 14,00 8,10
Zurich OFE

 

11,33 13,3 13,15 16,06 13,94 6,00

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2000) KNUiFE oraz Biuletyn kwartalny  (4/2001) KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Na początku wartość wszystkich jednostek uczestnictwa wynosiła 10 złotych. W roku 1999 największy zysk  z inwestycji uzyskał OFE Dom, którego wartość jednostki wzrosła o 19,9%. Dobre wyniki uzyskały także: OFE PKB Orzeł – 19,7%, Bankowy OFE – 18,9% oraz OFE Ego – 18,8%. Najniższe zyski zanotowały  OFE Kredyt Banku  w wysokości 6,5% i OFE Allianz Polska – 8,8%. W roku 2000 największy zysk zanotował OFE Skarbiec Emerytura. Wzrósł on w stosunku do roku 1999 o 18,31%. Następne są OFE Polsat z zyskiem wynoszącym – 18,04 i OFE Dom – 18,01%. Najniższe zyski uzyskały OFE Bankowy  – 7,82, Sampo OFE – 9,62 i Pekao OFE – 10,03%. W roku 2001 funduszem z największym zyskiem był Sampo OFE – 10,6%, Commercial Union OFE – 9,82% oraz OFE PZU 9,54 i Pekao – 9,35. Symboliczny wręcz zysk zanotował OFE Skarbiec Emerytura – 0,07%. Niskie zyski miały także AIG OFE – 1,34%, OFE Dom – 1,48% i OFE Kredyt Banku – 1,63%. W ostatnim roku zyski w odniesieniu do roku poprzedniego były wyraźnie niższe niż w latach  wcześniejszych. Największe zyski uzyskały jednak fundusze, które obecnie są liderami na rynku OFE .

Podział składki pomiędzy ZUS a fundusze

Podział składki pomiędzy ZUS a  fundusze spowodował pojawienie się na rynku większej ilości pieniędzy przeznaczonych na inwestycje. Fundusze emerytalne stały się silnymi i stabilnymi inwestorami. Skuteczność polityki inwestycyjnej zależy od osób zarządzających funduszem. Nie wszystkie OFE stać na odpowiednich specjalistów. Problemem OFE jest skonstruowanie swojego portfela zgodnego z limitami dotyczącymi poszczególnych kategorii lokat, a planami inwestycyjnymi. Ustawa bowiem określa w co i w jakim stopniu fundusze mogą inwestować. Rynek funduszy emerytalnych jest bardzo wrażliwy na istnienie konkurencji miedzy poszczególnymi funduszami. Państwo musi dążyć do wprowadzenia w systemie instrumentów zabezpieczających przed powstaniem oligopolu lub monopolu na rynku.1 Każde PTE w swoim statucie musiało określić jakie są jego założenia inwestycyjne. Niektóre decydowały się na agresywną politykę inwestycyjną – maksymalny dopuszczony ustawą pakiet akcji, a inne na bardziej bezpieczną  – inwestowanie w obligacje, bony skarbowe i lokaty bankowe. Fundusze, które decydują się na inwestycje w akcje, wybierają akcje większych spółek, o wysokiej kapitalizacji i bardzo dobrej sytuacji finansowej. Występuje również duże zainteresowanie sprywatyzowanymi spółkami Skarbu Państwa.

Wykres nr 3. Uśredniony portfel OFE w roku 1999.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn miesięczny (grudzień 1999) KNUiFE s. 3 ( www.knuife.gov.pl )

W początkowym etapie działania OFE inwestowały bezpiecznie, co wynikało z niewielkiej wartości ich portfeli. W 1999 OFE najczęściej inwestowały w obligacje, które zajmowały średnio 55,23% wartości inwestowanego portfela funduszy oraz bony skarbowe. Są to instrumenty bezpieczne, ale nie dające możliwości uzyskania znacznej premii za ryzyko. Inwestycje w akcje były na poziomie 13,34%.

Wykres nr 4. Uśredniony portfel w OFE w roku 2000.

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn kwartalny (2/2000) KNUiFE (www.knuife.gov.pl ).

W 2000 roku w strukturze portfeli inwestycyjnych OFE  znacznie wzrósł udział akcji spółek notowanych na rynkach giełdowych (30,88%). Zbliżony był poziom inwestycji w obligacje, który wynosił 55,7%. Obniżono inwestycje w bony skarbowe do 8,58%.

Wykres nr 5. Uśredniony portfel w OFE w roku 2001

Źródło: opracowanie własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE

( www.knuife.gov.pl ).

W 2001 roku znacznie, ponieważ aż o ok. 7% wzrósł  udział  obligacji w portfelach OFE, wynosił on 62,21%. Na drugim miejscu cały czas utrzymują się inwestycje w akcje, jednak ich poziom spadł o prawie 3% i obecnie wynosi 28,31%. Jeszcze większy spadek zanotował poziom inwestycji w bony skarbowe. Obecnie jest to 3,67%, czyli ok. 3,5% mniej niż rok wcześniej. Inwestycje w bankowe papiery wartościowe i depozyty bankowe utrzymują się praktycznie na stałym poziomie i zajmują obecnie 3,67% portfela OFE.

Istotnym elementem przy wprowadzaniu reformy emerytalnej było zapewnienie, aby środki ubezpieczonych były rzeczywiście inwestowane jedynie w ich interesie w instrumenty, mające perspektywy wzrostu wartości według przewidywań zarządzających OFE, a nie w celu uzyskania kontroli nad emitentem instrumentu. OFE powinny interesować się nie tylko akcjami spółek o wysokich perspektywach wzrostu, ale także o wysokiej kulturze korporacyjnej. OFE powinny być barometrem inwestycyjnym wskazującym spółki w których prawa inwestorów mniejszościowych są należycie zabezpieczone, a spółki maja perspektywy wzrostowe.

Tabela nr 6. Struktura portfela inwestycyjnego Otwartych Funduszy Emerytalnych

OFE

     I

       II

     III

     IV       V     VI VII
AIG  OFE

 

0,00

0,00%

482512699

24,7%

108046322

5,5%

18422996

0,9%

1341326712

68,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Bankowy  OFE

 

12562476

1,8%

164655445

23,5%

992703

0,1%

96686731

13,8%

425991039

60,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Commercial Union OFE BPH CU WBK 0,00

0,00%

2213827743

34,04%

107436787

1,65%

226824876

3,48%

3827176780

58,8%

127555956

1,96%

 

296880

0,004%

OFE Ego

 

717762

0,2%

87048400

26,7%

12245024

3,8%

3000000

0,9%

222273903

68,3%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Allianz Polska

 

0,00

0,00%

173313630

30,6%

0,00

0,00%

19951303

3.5%

372441928

65,8%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Kredyt Banku

 

0,00

0,00%

39154079

26,1%

7399982

4,9%

4220948

2,8%

99245703

66,1%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Nationale Nederlanden Polska 1901940

0,03%

1530989658

31,9%

111471527

2,3%

60845581

1,2%

3057620977

63,7%

39573985

0,8%

0,00

0,00%

OFE PBK Orzeł

 

527304

0,01%

82195519

25,4%

21167133

6,5%

10872430

3,3%

208172265

64,4%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Pocztylion

 

6246106

1,3%

151489568

32,3%

30673418

6,5%

22680000

4,8%

257767108

54,9%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Polsat

 

1114758

1,2%

25567598

27,7%

7651586

8,3%

1400000

1,5%

56656276

61,3%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE  PZU

Złota Jesień

0,00

0,00%

1028509844

31,9%

335731384

10,4%

126490699

3,9%

1705521696

53,01%

20902181

0.6%

0,00

0,00%

Sampo OFE 0,00

0,00%

153705625

23,4%

34028675

5,2%

32577764

4,9%

435952085

66,4%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

OFE Skarbiec – Emerytura 4376823

0,86%

54025362

10,6%

210225219

41,3%

31776303

6,2%

198527482

39,0%

10067266

1,9%

0,00

0,00%

OFE  Dom

 

19370494

5,01%

131913255

34,1%

26118795

6,7%

12854459

3,3%

196093285

50,7%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Pekao OFE

 

18555136

5,01%

51761081

13,9%

76119183

20,5%

27678337

7,4%

195749747

52,9%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Winterthur OFE

 

1737918

0,3%

149904915

27,2%

11518865

2,09%

45276590

8,2%

340935155

62,05%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Zurich OFE

 

0,00

0,00%

258068156

32,1%

28750817

3,58%

13159080

1,64%

501738875

62,5%

0,00

0,00%

0,00

0,00%

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE ( www.knuife.gov.pl ).

I –  Akcje NFI

II –  Akcje spółek notowanych na regularnym rynku giełdowym

III –  Bony skarbowe

IV –  Depozyty i bankowe papiery wartościowe

V –  Obligacje

VI –  Inwestycje za granicą

VII –  Inne lokaty

Jak wynika z wcześniejszej analizy najwięcej miejsca w portfelach OFE zajmują inwestycje w obligacje. Są to bezpieczne inwestycje. Prawie we wszystkich funduszach ten rodzaj inwestycji jest najwyższy. Jedynie OFE Skarbiec Emerytura zdecydował się w swoim portfelu najwięcej środków zainwestować w bony skarbowe, przeznaczył na to 41,3% inwestycji, obligacje są na drugim miejscu i stanowią 39% portfela. W zdecydowanej większości fundusze jako drugi rodzaj inwestycji wybierały kupno akcji spółek notowanych na regularnym rynku giełdowym. Z tego „schematu”, oprócz wspomnianego już OFE Skarbiec Emerytura, wyłamał się także Pekao OFE, który więcej inwestował w bony skarbowe – 20,5%, a w akcje – 13,9%. Najbardziej zróżnicowany portfel ma Commercial Union OFE, który zdecydował się zainwestować prawie we wszystkie dostępne środki. W jego portfelu nie znalazły się jedynie akcji NFI. Jako jedyny zdecydował się zainwestować w inne dostępne lokaty. Przeznaczył jednak na nie jedynie 296 880 zł. co stanowi zaledwie 0,004% jego inwestycji. Jako jeden z czterech funduszy zdecydował się na inwestycje zagraniczne, przeznaczając na to 127 555 956 zł. czyli 1,96%. Tę formę inwestycji wybrały jeszcze tylko OFE Nationale Nederlanden, OFE PZU i OFE Skarbiec Emerytura, ale nikt nie zdecydował się na przeznaczenie na to większych środków. Na inwestycje w prawie wszystkie dostępne instrumenty zdecydowały się także OFE Nationale Nederlanden oraz OFE Skarbiec Emerytura. Małym zainteresowaniem funduszy cieszyły się akcje NFI. Część w ogóle nie zdecydowała się na ich zakup, a inne nabywały je w niewielkich ilościach. Najwięcej miejsca zajęły one w portfelach OFE Dom i Pekao OFE – po ok. 5%. Bankowy OFE przeznaczył 1,8%,OFE Pocztylion 1,3%, a OFE Polsat 1,2%. Inne fundusze kupując te akcje przeznaczyły na nie poniżej 1% swoich inwestycji. Nieco większą popularnością cieszyły się depozyty i bankowe papiery wartościowe. Na ich zakup zdecydowały się wszystkie fundusze. Najwięcej środków zainwestował w nie Bankowy OFE – 13,8%. Sporo miejsca zajmują też w portfelach Winterthur OFE – 8,2%, Pekao OFE – 7,4%, OFE Skarbiec Emerytura – 6,3%. Z analizy wynika fundusze do tej pory bardzo podobnie inwestują pieniądze. Największe fundusze starają się urozmaicić swój portfel, ale jednak cały czas stawiają na bezpieczne inwestycje czyli w obligacje.

Ważnym czynnikiem wpływającym na pozycje danego funduszu na rynku jest struktura wiekowa członków danego funduszu. Wiadomo, że osoby młode wchodzące na rynek pracy otrzymują mniejsze wynagrodzenie, a co za tym idzie mniejsze pieniądze  trafiają do  OFE.  Poza tym liczba  osób  do 20  roku życia,  które

podjęły pracę i płacą składki na ubezpieczeni społeczne jest stosunkowo mała.  Fundusze powinny zabiegać o członków z dużymi zarobkami. W takim przypadku mogłyby mieć mniejszą ilość członków niż inne fundusze, ale wpływałyby do nich większe pieniądze z tytuły składek.

Tabela nr 7. Członkowie OFE według wieku stan na 31.03.2002

OFE                                 Członkowie OFE według wieku  (w  % )
Do 20 lat 21-25 26-30 31-35 36-40 41-45 46-50 ponad 50
AIG  OFE

 

3,33 15,65 20,9 17,45 16,2 15,7 9,2 1,4
Bankowy  OFE

 

8,59 21,2 20,7 16,3 13,5 12,6 6,2 0,8
Commercial Union OFE BPH CU WBK 2,9 17,1 25,5 19,7 15,4 12,9 5,9 0,6

 

OFE Ego

 

7,7 23,8 20,6 14,9 12,1 11,9 7,4 1,6
OFE Allianz Polska

 

5,5 15,7 23,1 18,0 15,3 13,8 7,4 1,1
OFE Kredyt Banku

 

9,12 32,5 17,4 12,0 10,3 10,62 6,8 1,2
OFE Nationale Nederlanden Polska 4,8 16,8 25,4 19,2 13,9 12,2 6,2 0,8
OFE PBK Orzeł

 

6,4 23,1 18,9 14,5 12,7 13,6 8,8 1,8
OFE Pocztylion

 

10,35 21,5 16,3 14,8 14,5 13,8 7,5 1,2
OFE Polsat

 

8,8 26,8 16,7 13,1 12,3 12,3 8,0 2,0
OFE  PZU

Złota Jesień

5,9 19,5 19,2 15,8 14,7 15,4 8,4 1,1
SAMPO OFE 6,5 25,0 21,5 15,1 11,9 11,4 7,1 1,4
OFE Skarbiec – Emerytura 10,8 22,1 19,6 14,8 12,4 11,2 7,0 1,3
OFE  Dom

 

10,3 21,7 20,1 14,9 12,38 12,1 7,2 1,4
Pekao OFE

 

8,7 26,0 17,6 13,1 12,0 12,4 8,3 1,8
Winterthur OFE

 

7,3 20,7 21,2 16,6 13,8 12,4 6,9 1,1
Zurich OFE

 

6,7 17,2 18,0 16,4 15,8 10,2 8,8 1,4

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2002) KNUiFE (www.knuife.gov.pl)

Zdecydowanie największą grupę klientów OFE stanowią osoby między 20, a 30 rokiem życia. Wynika to głównie z tego, że w momencie wprowadzenia reformy wstąpienie do funduszy było dla nich obowiązkowe. Osoby powyżej 31 roku życia miały wybór i mogły pozostać przy starej emeryturze. Najmniejszą liczbę członków OFE stanowią osoby miedzy 46 – 50 rokiem życia i starsze, ponieważ niewiele osób w tym wieku zdecydowało się na nową emeryturę. Osoby poniżej 20 roku życia stanowią największy procent uczestników w OFE Skarbiec Emerytura – 10,8, OFE Dom – 10,3, oraz OFE Pocztylion.  Dużą  grupę  stanowią także w OFE Kredyt Banku – 9,12%, OFE Polsat – 8,8% i Pekao OFE 8,7%. Mały procent zajmują te osoby  w Commercial Union OFE – 2,9 oraz AIG OFE – 3,33 i OFE Nationale Nederlanden – 4,8. Przedział 21-25 lat to zdecydowane przodownictwo OFE Kredyt Banku – 32,5% zajmują osoby w tym przedziale wiekowym. Stanowią one także dużą część członków OFE Polsat – 26,8%, Pekao OFE –26% i Sampo OFE – 25%. Osoby w przedziale 26 – 35  lat stanowią największy procent wśród uczestników Commercial Union OFE – 45,5, Nationale  Nederlanden OFE – 44,6 i OFE Allianz Polska – 41,1. Osoby znajdujące się w przedziale wiekowym 36 – 45 stanowią największy procent wśród członków AIG OFE – 31,9, OFE PZU Złota Jesień – 30,1 i OFE Allianz Polska – 29,1. Najmniejszą liczbą osób w każdym funduszu są osoby będący w przedziale 46 – 50 i starsze, jest to spowodowane tym, że bardzo mało osób z tego przedziału zdecydowało się przystąpić do funduszy. Osoby te stanowią największy procent w OFE PBK Orzeł  i AIG OFE po 10,6, Zurich OFE – 10,2 i OFE Polsat 10,0. Z danych tych wynika że na sukces największych funduszy wpływa także struktura  wiekowa  ich  członków.  Takie  fundusze jak Commercial Union czy Nationale  Nederlanden  w swoich szeregach mają  najwięcej osób w przedziałach 26 – 30 oraz 31- 35. Są to osoby które najczęściej są już od jakiegoś czasu na rynku pracy i ich zarobki są większe od osób z innych przedziałów wiekowych. Jest w nich także mały osób poniżej 20 roku życia.

Każdy Otwarty fundusz, który przyjmował składki co najmniej przez 24 miesiące, ustala na koniec każdego miesiąca kończącego kwartał wysokość stopy zwrotu za ostatnie 24 miesiące.  Stopą zwrotu jest wyrażony procentowo iloraz różnicy wartości jednostki rozrachunkowej w ostatnim dniu roboczym miesiąca kończącego kwartał i wartości tej jednostki w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego przed 24 miesiącami oraz wartości tej jednostki w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego przed 24 miesiącami.

Tabela nr 8. Stopy zwrotu OFE za okres od 31.03.2000 do 29.03.20002

OFE Stopa zwrotu w okresie Kwota niedoboru w PLN
AIG  OFE 8,576%

Nie ma

Bankowy  OFE 5,409% 16 397 917,28
Commercial Union OFE BPH CU WBK 17,606%

Nie ma

OFE Ego 12,452% Nie ma
OFE Allianz Polska 13,647% Nie ma
OFE Kredyt Banku 9,647% Nie ma
OFE Nationale Nederlanden Polska 16,667% Nie ma
OFE PBK Orzeł 11,383% Nie ma
OFE Pocztylion 8,754% Nie ma
OFE Polsat 18,725% Nie ma
OFE  PZU

Złota Jesień

19,438% Nie ma
Sampo OFE 17,079% Nie ma
OFE Skarbiec – Emerytura 8,262% Nie ma
OFE  Dom 12,928% Nie ma
Pekao OFE 11,138% Nie ma
Winterthur OFE 15,028% Nie ma
Zurich OFE 18,138% Nie ma
Średnia ważona stopa zwrotu 15,614%  
Minimalna wymagana stopa zwrotu 7,807%

Źródło: obliczenia własne na podstawie KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Otwarte Fundusze Emerytalne muszą osiągać minimalne wartości zwrotu, a jeżeli zysk któregoś funduszu będzie niższy o więcej niż 50% od średniej stopy zwrotu wszystkich funduszy, musi pokryć niedobór. Średnią ważoną stopą zwrotu wszystkich otwartych funduszy za okres 24 miesięcy jest suma iloczynów stopy zwrotu każdego z otwartych funduszy i wskaźnika przeciętnego udziału w rynku danego otwartego funduszu czyli średniej arytmetycznej wskaźnika udziału w rynku w ostatnim dniu roboczym miesiąca poprzedzającego okres 24 miesięcy i wskaźnika udziału  rynku w ostatnim dniu roboczym miesiąca przypadającego na koniec okresu 24 miesięcy. W Polsce przyjęto tylko dolny limit na osiąganą przez fundusz stopę zwrotu, nie ma natomiast ograniczenia górnego. Stopy zwrotu ogłaszane przez OFE, oraz średnia ważona stopa zwrotu i minimalna wymagana stopa zwrotu ogłaszane przez KNUiFE, pozwalają uczestnikom porównać wyniki różnych funduszy i podjąć decyzję o ewentualnej zmianie funduszu. Ma to na celu pobudzenie konkurencji na rynku powinno się korzystnie odbić na wysokości emerytur.

Wyliczona i ogłoszona przez KNUiFE średnia ważona stopa zwrotu za okres 31.03.2000 – 31.03.2002 wyniosła 15,614%, zatem minimalna wymagana stopa zwrotu wyniosła 7,807%%. Zgodnie z przyjętymi ograniczeniami stopy zwrotu w tym okresie każdego z funduszy powinny być wyższe od minimalnej. Udało się to prawie wszystkim funduszom. Jedynym funduszem który nie przekroczył minimalnej stopy zwrotu był Bankowy OFE. Zgodnie z przepisami musiał różnice pokryć z własnych aktywów.  Ponieważ  osiągnął  stopę  zwrotu  5,409% więc kwota dopłaty wyniosła 16 397 917 zł.  Funduszem, który osiągnął najwyższą stopę zwrotu w tym okresie był OFE PZU Złota Jesień – 19,438%. Dobre wyniki osiągnęły także OFE Polsat – 18,725%, Zurich OFE – 18,138, Commercial Union – 17,606%, Sampo OFE – 17,079% oraz OFE Nationale Nederlanden 16,667%. Najsłabsze wyniki uzyskały oprócz Bankowego OFE, OFE Skarbiec Emerytura – 8,262%, AIG OFE 8,576% i OFE Kredyt Banku – 9,647%. Fundusze te nieznacznie tylko przewyższyły minimalną stopę zwrotu.

Składka na ubezpieczenie emerytalne wynosi 19,52%, z tego 12,22% pozostaje w ZUS i jest przeznaczane na wypłatę bieżących świadczeń, a 7,3% jest przekazywane do funduszy emerytalnych. Przekazywanie składki przez ZUS do OFE  powinno następować niezwłocznie, jednak błędy w informacjach i trudności w identyfikacji rachunków bankowych w otwartych funduszach emerytalnych powodują, że  do  końca  stycznia  2002  roku  kwota  która  nie  została  przekazana to blisko 6,3 mld. zł. Kwota ta jest gromadzona na odrębnym rachunku bankowym.

Tabela nr 9. Kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne i odsetek przekazywanych przez ZUS do OFE.

OFE

01.03.2001-  31.03.2001 Członkowie OFE stan na

31.03.2001

01.03.2002-  31.03.2002 Członkowie OFE stan na

31.03.2002

kwoty składek odsetki Kwoty składek odsetki
AIG  OFE

 

73 772 680 2 068 264 843 162 87 068 779 32 014 839 607
Bankowy  OFE

 

26 311 418 991 014 383 870 29 249 626 11 199 388 829
Commercial Union OFE BPH CU WBK 225 378 273 6 640 777 2 426 587 273 351 455 121 877 2 463 335
OFE Ego

 

11 149 575 440 347 228 643 13 631 932 5 957 239 156
OFE Allianz Polska

 

20 652 569 27 2135 203 412 27 815 610 10 117 221 101
OFE Kredyt Banku

 

3 131 554 93 257 95 544 6 525 667 2 496 155 807
OFE Nationale Nederlanden Polska 167 704 535 4 303 608 1 693 069 212 221 307 93 358 1 753 644
OFE PBK Orzeł

 

11 424 290 384 072 256 025 13 615 166 6 420 270 574
OFE Pocztylion

 

13 565 871 822 033 371 764 18 880 897 7 655 454 391
OFE Polsat

 

3 428 337 130 969 133 571 3 880 106 1 473 131 443
OFE  PZU

Złota Jesień

112 440 216 5 135 906 1 748 955 122 226 490 50 984 1 757 427
Sampo OFE 23 501 717 862 783 466 733 26 910 642 11 192 449 727
OFE Skarbiec – Emerytura 17 181 753 824 899 362 822 21 006 763 8 962 380 792
OFE  Dom

 

10 674 312 367 850 184 829 16 193 511 9 489 240 694
Pekao OFE

 

6 375 579 100 996 63 717 16 359 110 6 736 291 508
Winterthur OFE

 

19 117 411 645 098 303 444 23 796 137 10 569 323 398
Zurich OFE

 

29 052 155 1 467 576 398 069 30 949 938 10 727 390 662

Źródło: obliczenia własne na podstawie Biuletyn kwartalny (1/2001) KNUiFE oraz Biuletyn kwartalny (1/2002 KNUiFE ( www.knuife.gov.pl )

Największe kwoty składek są przekazywane oczywiście funduszom, która maja największą liczbę członków Commercial Union OFE, OFE Nationale Nederlanden i OFE PZU Złota Jesień. W ostatnim czasie wzrosła skuteczność w  przekazywaniu przez ZUS składek do OFE. W marcu 2002 roku składki przekazywane przez ZUS były we wszystkich OFE wyższe niż w marcu 2001 roku. Jest to związane także z tym że większości wypadków fundusze zwiększyły liczbę swoich członków, jednak w kilku przypadkach kwoty te są wyższe mimo tego, że liczba  członków  funduszu  zmalała.  Są  to  AIG  OFE,  OFE  Polsat,  Sampo OFE.     Znacznie  zmalały  odsetki  jakie  ZUS  musi  płacić  funduszom  za  nieterminowe przekazywanie  składek.  W  marcu  2001  roku  łączna   kwota  odsetek   wyniosła 25 551 584 zł. a w tym samym miesiącu rok później już tylko 401 225 zł.

Na polskim rynku OFE wykrystalizowała się trójka liderów. Są to fundusze które zgromadziły największą liczbę uczestników a co za tym idzie dysponują największymi aktywami. Commercial Union na koniec 2001 roku miał 5 682 864 322 zł. Nationale Nederlanden 4 172 886 523 zł. a PZU Złota Jesień 2 826 374 760 zł. Fundusze te ilościową przewagę uzyskały już na początku okresu reformy. Właśnie te trzy OFE na początku działalności zatrudniały największą liczbę akwizytorów, którzy dbali o to aby do funduszu przystąpiło jak najwięcej osób. Fundusze te są także w czołówce funduszy, których inwestycje są najbardziej trafione i mają jedne z wyższych stóp zwrotu. Ostatnio coraz lepsze wyniki osiągają mniejsze fundusze. Wysoką dwuroczną stopę zwrotu, która jest podstawowym kryterium oceny wyników funduszy, osiągnęły OFE Polsat, Zurich OFE i Sampo OFE. Na szczególne wyróżnienie zasługuje Zurich OFE, który z kwartału na kwartał zajmuje coraz wyższą pozycje. Najgorsze jak dotąd wyniki zanotował OFE Bankowy, który już parokrotnie musiał dopłacać do rachunków swoich członków.

W roku 2000 wystąpiły w Polsce procesy konsolidacyjne. Liczba OFE, która w 1999 roku wynosiła 21 zmalała do 17. Wśród przejmowanych funduszy znajdowały się takie, które uzyskiwały wysokie stopy zwrotu dla swoich członków  w  ogłaszanych  przez KNUiFE miesięcznych wynikach inwestycyjnych. Najbardziej aktywne w tym procesie było Pekao PTE S.A. które przejęło zarządzanie nad trzema funduszami emerytalnymi: OFE Epoka, Pioneer OFE i OFE Rodzina.  Doszło także do połączenia funduszy OFE Pocztylion i Arka Invesco OFE poprzez przejęcie PTE Arka – Invesco przez Pocztowo – Bankowe PTE S.A.

Członkowie funduszy, które zostały przejęte mieli możliwość zmiany funduszu, w ciągu dwóch miesięcy od daty przejęcia, bez ponoszenia dodatkowych kosztów związanych z wypłatą transferową środków zgromadzonych na rachunkach.


1 Specyfikacja rynku OFE. Biuletyn miesięczny (listopad 2001) KNUiFE, s.3. (www.knuife.gov.pl).

System ubezpieczeń społecznych – sytuacja przed reformą

pierwszy rozdział pracy mgr

Wszystkie społeczeństwa, aby zapewnić sobie istnienie i ład społeczny, muszą zadbać o zabezpieczenie bytu swoich członków. Jest to jedno z podstawowych praw rozwoju społeczeństw. Ubezpieczenie społeczne jest rodzajem przymusowego, wzajemnego ubezpieczenia osobowego, którego podstawową cechą jest jego cel społeczny. „ Nie jest z istoty swej obliczone na zysk, a na realizację celu społecznego, jakim  jest zapewnienie niezbędnych świadczeń w wypadkach, w których człowiek nie jest w stanie zapewnić sobie, nie ze swej winy, środków utrzymania”.[1] Obowiązek ubezpieczenia jest związany z wykonywaniem pracy, lub prowadzeniem określonej działalności. „Obowiązek ubezpieczenia społecznego pracowników spoczywa na pracodawcy (zakładzie pracy) i powstaje z dniem nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem ustania stosunku pracy.”[2] Zakład pracy opłaca składki na ubezpieczenie ze środków własnych. W wypadku ubezpieczenia niepracowniczego, obowiązek ubezpieczenia zaczyna się z momentem rozpoczęcia działalności. Głównym źródłem dochodu funduszu ubezpieczeniowego jest składka, ale często też mają miejsce dotacje z budżetu. Ubezpieczenia prowadzone są przez odrębne instytucje publiczne pod nadzorem państwa, lub przez wyspecjalizowany organ administracji państwowej. Uprawnienia z nich wynikające mają charakter roszczeniowy i mogą one być dochodzone drogą sądową.

Pierwszy system zabezpieczenia społecznego powstał w Niemczech3. Opierał się o wcześniejsze urządzenia socjalne i wynikał z ówczesnej wewnętrznej sytuacji politycznej kraju. Kanclerz  Bismarck musiał pozyskać nieprzychylny mu świat robotniczy. Wybrał drogę reform łagodzących nędze robotników. Narzędziem miały być ubezpieczenia, które ratowały robotników, kiedy w wyniku wypadków pozostawali oni, wraz z rodzina, bez środków do życia. Pozwoliło mu to złagodzić napięcia społeczne i rozładować narastające konflikty i były dobrym środkiem przeciwko opozycji. Za przykładem Niemiec poszły niektóre kraje europejskie m.in. Anglia i Szwecja.

Duże zmiany w systemie ubezpieczeń społecznych zaszły w okresie międzywojennym. W wielu krajach wprowadzono przymusowe ubezpieczenia emerytalne i na wypadek inwalidztwa. W tym okresie powstały też pierwsze próby budowy systemu ubezpieczeń w krajach pozaeuropejskich takich jak Chile, Argentyna, czy Brazylia.

W Polsce rozwój ubezpieczeń społecznych nastąpił po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wprowadzono system oparty na przymusie i powszechności objęcia wszystkich pracowników. Rolę jednostek administracyjnych spełniały kasy chorych. Jednolity system został wprowadzony na terenie całego kraju do końca 1922 roku.1 W 1933 roku powołano  Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który zarządzał pięcioma funduszami (emerytalnym robotników, emerytalnym pracowników umysłowych, od wypadków i chorób zawodowych, na wypadek braku pracy pracowników umysłowych i na wypadek choroby i macierzyństwa) połączonymi administracyjnie, ale wyodrębnionymi finansowo. Wszystko kierowane było przez rząd. W Polsce stworzony został system, który nie ustępował innym krajom.

W czasie wojny organizacja ubezpieczeń społecznych przeszła pod nadzór niemiecki, a świadczenia przyznawane były w zależności od narodowości. Utrzymanie polskiej administracji ubezpieczenia  pomagało w przetrwaniu w warunkach okupacji.

Po wojnie objęci ubezpieczeniem byli tylko ludzie pracujący w miastach. Jednak już w Manifeście Lipcowym zapowiadano szybką odbudowę i rozbudowę ubezpieczeń społecznych. W 1945 roku zniesiono opłacanie składek przez pracowników, obciążając nimi w całości pracodawcę. W 1950 roku, na wiele lat wprowadzono zasadę finansowania ubezpieczeń społecznych ze środków budżetu państwa. W 1960 roku powołano ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, był on podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów. W 1968 roku utworzono Fundusz Emerytalny, na który wpływało 2/3 składki płaconej przez zakład pracy, oraz składka płacona przez pracowników. Z tego funduszu finansowane były wydatki na emerytury, renty i dodatki do nich. Inne świadczenia ubezpieczeniowe finansowane były z budżetu państwa, do którego wpływała 1/3 składki ubezpieczeniowej. W latach 1966 – 1976 istniał Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Niektórych Grup Ludności, który prowadził wpływy i wydatki ludności pracującej na rachunek własny. Później został włączony do Funduszu Emerytalnego i budżetu państwa. Od 1987 roku istniał tylko jeden fundusz, który obejmował  pozarolnicze grupy ludności, obsługujący wszystkie rodzaje świadczeń. Dla rolników  indywidualnych  utworzono  Fundusz   Ubezpieczenia   Społecznego Rolników Indywidualnych.1 Oba te fundusze tworzyły tzw. fundusze celowe, scentralizowane i niezależne od budżetu. Ich wydatki i dochody nie stanowiły dochodów i wydatków budżetu. Zarządzane były przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.2 Z budżetu państwa finansowane były tylko świadczenia krótkoterminowe.

Wypadki polityczne w 1970 roku, spowodowały generalną podwyżkę cen i obniżenie stopy życiowej ludności. Wywołało to natychmiastową potrzebę zabezpieczenia warunków życia ludności o najniższych dochodach. Zmiany cen wywołała konieczność podwyżki świadczeń długoterminowych, które objęły trzy czwarte emerytów i rencistów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeszedł pod nadzór Ministra Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych. Zwiększono i dostosowano liczbę oddziałów ZUS do zwiększonej liczby województw.

W latach osiemdziesiątych przed polityką społeczną stanęły trudne problemy, których źródłem powstania była sytuacja gospodarcza i nowe zjawiska w życiu społecznym i politycznym. Kryzys gospodarczy spowodował spadek dochodu narodowego i należało nie dopuścić do obniżenia poziomu życia ludności. „W 1983 r. weszły w życie nowe przepisy emerytalno – rentowe dla wszystkich grup ludności, które zawierają, po raz pierwszy w historii polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, zapisy o automatycznej indeksacji świadczeń wraz ze wzrostem płac.”3

System ubezpieczeń społecznych opierał się na trzech głównych zasadach: przymusu, powszechności i wzajemności. Zasada przymusu to inaczej zasada obowiązkowego ubezpieczenia. Pozwala ona na lepsze rozłożenie ryzyka i na potanienie kosztów ubezpieczenia, poprzez wzmacnianie i poszerzanie jego podstawy. Umożliwia  też udział w ubezpieczeniu słabszych partnerów. Głównym powodem przymusu jest chęć uniknięcia autoselekcji grupy ludzi, która ma być objęta ubezpieczeniem, czyli zgłaszania się osób słabych fizycznie, chorych i starych, a unikanie płacenia składek przez osoby młode i zdrowe, a z drugiej strony chodzi o to, aby instytucje ubezpieczeniowe nie mogły unikać przyjmowania osób starych i chorych, a przyjmować jedynie tzw. ryzyko dobre.1 Obowiązek ubezpieczenia spowodował, że pracodawcy musieli uwzględniać przy zarobkach nie tylko teraźniejsze, ale i przyszłe potrzeby. Składka była trwałym składnikiem płacy roboczej i przez to wypłacane świadczenie nie były darowiznami, tylko przedmiotem nabytego prawa przysługującego z racji płacenia składek.

Zasada powszechności mówi o objęciu wszystkimi rodzajami ubezpieczenia wszystkich członków danej społeczności. Zasada wzajemności czyli stosunek prawny łączący ubezpieczyciela z ubezpieczającym, który zobowiązuje ubezpieczyciela do wypłacenia odszkodowania w razie wystąpienie określonego zdarzenia losowego, a ubezpieczającego do płacenia składek. Ponoszony ciężar składek, pozostaje w prostym stosunku do oczekiwanego pokrycia przyszłej potrzeby, dlatego też im więcej spodziewa się jednostka, tym większy musi ponieść ciężar. Przedmiotami ubezpieczeń społecznych są głównie świadczenia krótkookresowe i długookresowe. Pierwsze, razem ze świadczeniami jednorazowymi noszą nazwę zasiłków. W ich skład wchodzą m. in: zasiłek chorobowy, wyrównawczy, macierzyński, opiekuńczy, porodowy, pogrzebowy i świadczenie rehabilitacyjne. Drugi rodzaj to świadczenia emerytalno – rentowe. Prawo do emerytury wiąże się z zaprzestaniem aktywności zawodowej, nie wyklucza jednak wszelkiego zatrudnienia. Długoterminowy charakter emerytur wyłącza ograniczenie okresu ich wypłaty. „Główna przesłanka powstania uprawnień do emerytury była formułowana u nas dawniej jako wymóg przebycia w ubezpieczeniu określonej liczby tygodni czy miesięcy składkowych i podobnie jest ona ujmowana nadal w ustawodawstwie wielu krajów”.2 Wymaganym wiekiem emerytalnym dla mężczyzn jest 65 lat, a dla kobiet 60 lat. Obniżenie wieku emerytalnego dla kobiet jest motywowane nie tylko względami socjalnymi, ale także wcześniejszym spadkiem wydajności pracy wskutek wieku niż u mężczyzn, mimo dłuższej przeciętnej życia.3 Wymagany staż pracy wynosił  odpowiednio 25 lat dla mężczyzn i 20 lat dla kobiet. Jednak występuje tu wiele odstępstw np. dla inwalidów i pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, lub w szczególnym charakterze. Każdy rok pracy ponad wyznaczone 20 lat (dla mężczyzn), podnosi wymiar pełnej emerytury przy najniższym wymaganym okresie zatrudnienia o 5%.1 O wcześniejsze emerytury mogli się ubiegać pracownicy, którzy podlegali grupowym lub indywidualnym zwolnieniom z pracy z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi, nie musieli wtedy spełniać wymagań wiekowych.2

Wymiar emerytury może się opierać na jednej z dwóch zasad: według potrzeb, pojętych jako powszechne zapewnienie godziwego minimum, albo według pracy ocenianej przez pryzmat pobieranych poprzednio zarobków. W pierwszym przypadku wymiar ten jest jednolity, ponieważ podstawowe potrzeby, z założenia, u wszystkich emerytów kształtują się podobnie. Jest to system narzucany przez twardą rzeczywistość w warunkach kryzysowych. W drugim przypadku przyjęto, że emerytura powinna gwarantować poziom życia odpowiadający osiągniętemu przez emeryta w okresie zatrudnienia. System ten zakłada niejednolitą wysokość emerytur, lecz jednolitą relacje ich wymiaru w stosunku  do zarobków pobieranych w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.

Na wysokość emerytury składały się trzy części: 24% kwoty bazowej, czyli średniej płacy, 1,3% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy przepracowany rok i 0,7% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy „rok nieskładkowy”, czyli np. studia, wojsko lub urlop macierzyński. Do ustalenia podstawy wymiaru przechodzący na emeryturę wybierał dochód z kolejnych 10 lat kalendarzowych w ciągu 20 ostatnich lat przed przejściem na emeryturę. Obowiązujący system był typu repartycyjnego, tzn. składki wpłacane przez osoby pracujące były na bieżąco wypłacane obecnym emerytom. Był on szczególnie czuły na zmiany demograficzne. W starzejącym się społeczeństwie rośnie liczba emerytów, a maleje liczba pracujących i płacących składki. Nie był odporny na wzrost bezrobocia. Bywał także często kartą przetargową gier politycznych.3


[1] W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne, zarys ogólny cz. 1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 1984, s. 11.

[2] P. Kondracki, System zaopatrzenia emerytalno – rentowego, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 7.

3 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia Społeczne (chorobowe, rentowe i emerytalne), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987, s. 10.

1 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 35

1 A. Wiktorow, System ubezpieczeń społecznych w Polsce – jednolitość i zróżnicowanie, Instytut Pracy i Spraw

Socjalnych, Warszawa 1990r, s. 15.

2 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 45.

3A. Wiktorow, System…, s. 12

1 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 28.

2 W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne, zarys systemu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,

Warszawa 1987r., s.163

3 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 123

1 Tamże, s. 124.

2 P. Kondracki, Systemy zaopatrzenia…, s. 32.

3 Reforma sytemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Materiał dla agentów ubezpieczeniowych Commercial Union – Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawa 1999r, s. 9.