Archiwa kategorii: Prace mgr

prace mgr z ubezpieczeń

Ubezpieczenia gospodarcze

Ubezpieczenia oferowane na rynku nazywane są ubezpieczeniami gospodarczymi. Ubezpieczenie gospodarcze jest urządzeniem gospodarczym (usługą oferowaną na rynku), pozwalającym na rozłożenie ciężaru odszkodowania lub świadczenia wypłacanych jednostce, w przypadku wystąpienia zdarzenia, na wszystkich, którzy wpłacając składki przystąpią do wspólnoty ryzyka. Organizacją tych ubezpieczeń zajmują się na ogół liczne podmioty oferujące na rynku usługi ubezpieczeniowe. [1]

Ubezpieczenia gospodarcze stanowią przedmiot działalności zakładów ubezpieczeń działających na podstawie ustawy o działalności ubezpieczeniowej i wiążą się z zawarciem stosownej umowy ubezpieczenia. W obecnym stanie pojawia się pytanie, jak zakwalifikować działalność Powszechnych Towarzystw Emerytalnych. Należy jednak uznać, że działają one w systemie organizowanym przez państwo – składki są potrącane z wynagrodzenia, świadczenia ustalane w drodze umowy, a pod warunkiem spełnienia określonych kryteriów. Taki system niewiele ma wspólnego z prawdziwym ubezpieczeniem i oceną ryzyka. Niektórzy do kategorii ubezpieczeń zaliczają ubezpieczenia publiczne i prywatne. Prywatne rozumiane są w tym przypadku jak gospodarcze, publiczne natomiast mają obejmować ubezpieczenia, których realizacja jest produktem woli państwa, które prowadzone są przez publiczną osobę prawną, państwową jednostkę bez osobowości prawnej lub prywatną osobę prawną z dominującym udziałem środków publicznych, mającą pełną gwarancję ubezpieczeniową państwa. Kryteria te mogą jednak budzić wątpliwości przy analizie ubezpieczeń obowiązkowych, gwarantowanych przez państwo, zwłaszcza że inni opierają podział ubezpieczeń na prywatne i publiczne jedynie na kryterium własności instytucji oferującej ubezpieczenia.

Wyróżnienie ubezpieczeń gospodarczych i społecznych należy oprzeć na kryterium organizacyjnym z uwagi na fakt, iż ryzyko będące przedmiotem zabezpieczenia społecznego w państwowym systemie (dożycie określonego wieku, niezdolność do pracy, utrata zdrowia) obejmowane jest także ochroną w systemie ubezpieczeń gospodarczych.

Ustawa o działalności ubezpieczeniowej wprowadziła w Polsce nowoczesny system ubezpieczeń oparty m. in. na rozdzielenie ubezpieczeń życiowych (life)i nieżyciowych (non life). Co istotne, połączone to było z jednoczesnym ograniczeniem działalności operacyjnej ubezpieczycieli albo do ubezpieczeń życiowych, albo nieżyciowych. Zróżnicowano bowiem zasady gospodarki finansowej ubezpieczycieli życiowych i nieżyciowych, co zgodne było tak z odmienną naturą i funkcją tych ubezpieczeń, jak i z tendencjami europejskiego rynku ubezpieczeń.

Ubezpieczenia życiowe obejmują ochroną życie, zdrowie i zdolność do pracy. Atrybuty te przynależne mogą być jedynie osobom fizycznym, stąd bardzo często używa się określenia ubezpieczenia osobowe. Kodeks cywilny w art. 829 wyróżnia w tej kategorii:

  • ubezpieczenia na życie – dotyczące śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią określonego wieku,
  • ubezpieczenia następstw nieszczęśliwego wypadku – dotyczące uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci w skutek nieszczęśliwego wypadku.

W podziale dokonanym w załączniku do ww. ustawy ubezpieczeniowej ubezpieczenia osobowe obejmują:

  • ubezpieczenia na życie,
  • ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci,
  • ubezpieczenia na życie z funduszem inwestycyjnym,
  • ubezpieczenia rentowe,
  • ubezpieczenia wypadkowe,
  • ubezpieczenia chorobowe.

Szczególna natura przedmiotu ubezpieczenia osobowego sprawia, że trudno oszacować jego wartość do celów ubezpieczenia, tym bardziej że wypadek ubezpieczeniowy nie zawsze ma charakter negatywny; może on powodować powstanie straty, ale także potrzeby finansowej. Stąd w ubezpieczeniach finansowych nie znajduje zastosowania kategoria wartości przedmiotu ubezpieczenia, a wielkość sumy ubezpieczenia jest umowna. Tym samym nie jest możliwe nadubezpieczenie, a ubezpieczenie wielokrotne ryzyka na ten sam okres jest nie tylko dopuszczalne, ale i korzystne. Ponieważ problem wyceny dotyczy także doznanej straty (potrzeby), świadczenie zakładu ubezpieczeń polega na zapłacie sumy pieniężnej lub renty w wysokości umówionej, a nie zależnej wprost od oceny wielkości uszczerbku. Nie dotyczy to jedynie świadczeń polegających na pokryciu przez ubezpieczyciela poczynionych wydatków (np. kosztów zakupu protez czy kosztów leczenia) – świadczenia te mają charakter odszkodowawczy (zapewniający przywrócenie majątku do stanu poprzedniego). Ubezpieczenia osobowe w przeważającej części są ubezpieczeniami długoterminowymi, co wymusza szczególną ochronę ubezpieczonego, zwłaszcza że niektóre z nich mają stanowić dla niego zabezpieczenie na okres zakończenia aktywności zawodowej. Stąd ubezpieczycielom życiowym stawiane są bardziej restrykcyjne warunki dotyczące gospodarki finansowej, np. polityki lokacyjnej czy sprawozdań finansowych.

W tym miejscu należy ustalić, że pojęcie ubezpieczeń życiowych w kontekście podziału organizacyjnego działalności ubezpieczycieli obejmuje ubezpieczenia powołane wcześniej na podstawie załącznika do ustawy ubezpieczeniowej, z tym ograniczeniem, że ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe mogą tu stanowić jedynie uzupełnienie pozostałych rodzajów ubezpieczeń. Oznacza to tym samym, że ryzyko obejmowane jest na ich podstawie ochroną na ten sam (długi zazwyczaj) okres co ubezpieczenie podstawowe.

[1] J. Monkiewicz, L. Gąsiorkiewicz, B. Hadyniak Zarządzanie finansami ubezpieczeń, POLTEXT Warszawa 1999, str.15

Ogólne warunki ubezpieczenia komunikacyjnego

Instytucja ogólnych warunków ubezpieczenia nie jest w naszym prawie ubezpieczeniowym jednolita. Należy bowiem wyróżnić z jednej strony te ogólne warunki ubezpieczenia, które są przepisami prawnymi (wydawane w formie rozporządzenia ministra finansów dla konkretnego typu ubezpieczenia z grupy ubezpieczeń obowiązkowych) oraz te, które nimi nie są (ogólne warunki ubezpieczeń dobrowolnych tworzone przez poszczególnych ubezpieczycieli). Stąd też rozważania merytoryczne dotyczące analizy ich charakteru prawnego muszą być prowadzone oddzielnie dla każdej ze wskazanych kategorii ogólnych warunków ubezpieczenia. Bez wpływu na prowadzone rozważania pozostaje natomiast okoliczność, iż w ramach ubezpieczeń dobrowolnych spotykamy się z instytucją standardowych ogólnych warunków ubezpieczenia i instytucją ogólnych warunków ubezpieczenia, co jest konsekwencja faktu, iż zasady wpływu każdych z wyróżnionych instancji na treść stosunku ubezpieczenia są identyczne.

Treść każdego stosunku umownego, a takim jest każdy stosunek ubezpieczeniowy, może być kształtowana aż sześcioma różnymi czynnikami:

  • złożonymi oświadczeniami woli
  • obowiązującymi przepisami prawnymi
  • ogólnymi warunkami umów, wzorami umów lub regulaminami, o których stanowi art. 385 § 1 k.c. (objętymi tak zwanymi konsensem normatywnym);
  • innymi ogólnymi warunkami umów, wzorami lub regulaminami, o których stanowi art. 385 § 2 k.c. (objętymi tak zwanym konsensem umownym);
  • zasadami współżycia społecznego; ustalonymi zwyczajami.[1]

Tak zaprezentowany pełen katalog czynników kształtujących treść stosunku umownego ma swoje normatywne osadzenie w art. 56 k.c.. W konkretnym przypadku, najczęściej, na treść stosunku umownego wpływają (kształtując jego treść) jedynie niektóre z nich. Dotyczy to w szczególności kształtowania treści konkretnych stosunków ubezpieczenia. Stosunki ubezpieczenia nawiązywane w grupie ubezpieczeń obowiązkowych kształtowane są przede wszystkim składanymi przez strony je nawiązujące oświadczeniami woli i przepisami prawnymi (przede wszystkim kodeksu cywilnego, ustawy o działalności ubezpieczeniowej i właściwego rozporządzenia ministra finansów). Natomiast stosunki ubezpieczenia nawiązywane w grupach ubezpieczeń dobrowolnych kształtowane są przede wszystkim składanymi przez strony je nawiązujące oświadczeniami woli, przepisami prawnymi (przede wszystkim kodeksu cywilnego i ustawy o działalności ubezpieczeniowej) oraz ogólnymi warunkami ubezpieczeń wydanymi przez danego ubezpieczyciela ( w ramach normy kompetencyjnej zawartej

w art. 6 ustawy o działalności ubezpieczeniowej).

Minister finansów wydał następujące rozporządzenia (według stanu aktualnie obowiązującego):(1) z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (Dz. U. Nr 96, poz. 475 ze zmianami: Dz. U. Nr 129 z 1993 r., poz. 603 oraz Nr 94 z 1994 r., poz. 455), (2) z dnia 30 grudnia 1993 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego (Dz. U. Nr 134, poz. 653 ze zmianą: Dz. U. Nr 94 z 1994 r., poz. 456), (3) z dnia 25 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych (Dz. U. Nr 92, poz. 456 ze zmianami: Dz. U. Nr 85 z 1991 r., poz. 389 oraz Nr 94 z 1994 r., poz. 454). Wchodziły one w życie zgodnie z obowiązującymi w dacie ich wydania zasadami oraz modyfikacjami wprowadzonymi przepisami końcowymi konkretnego rozporządzenia.

Obowiązkowe ogólne warunki ubezpieczeń już tradycyjnie ukazują się w miesiącu grudniu, a wchodzą w życie z pierwszym dniem nowego roku kalendarzowego, bez vacatio legis lub ze skróconym – w stosunku do zasady ogólnej – okresem vacatio legis. Tego rodzaju praktyka powinna ulec zmianie. Legislator powinien przede wszystkim zadbać o to, by akty normatywne regulujące istotne kwestie regulowane obowiązkowymi ubezpieczeniami miały co najmniej ogólne obowiązujące 14 dniowe vacatio legis.

Charakter prawny ogólnych warunków ubezpieczeń, które nie są wydawane w formie przepisów prawnych (w dalszej części określane one będą mianem „ogólnych warunków ubezpieczenia”, bez dodatkowego każdorazowego wskazania, że nie są one przepisami prawnymi), a tym samym nie są obowiązkowe, nie jest oceniany jednolicie. W tej mierze można dostrzec dwa zasadnicze stanowiska. Według jednego z nich, ogólne warunki ubezpieczenia nie są częścią umowy ubezpieczenia, a czynnikiem w stosunku do umowy „zewnętrznym”, kształtująca sytuacje prawną (katalog praw i obowiązków) uczestników nawiązywanego stosunku umownego niejako „z zewnątrz” poprzez tak zwany konsens normatywny. Według innego stanowiska ogólne warunki ubezpieczenia są integralną częścią umowy, a więc mieszczą się w zakresie lex contractus.

Aktualnie dominuje teoria regulaminowa uznająca ogólne warunki umów (w tym ogólne warunki ubezpieczeń) za akt prawny zewnętrzny względem umowy (który kształtuje prawa i obowiązki stron stosunku ubezpieczeniowego przez sam fakt właściwego ich wydania i właściwej o nich komunikacji. W świetle aktualnej regulacji kodeksu cywilnego jedynie tę teorię należy uznać za mającą ustawowe oparcie.

Ogólne warunki ubezpieczenia są zbiorem postanowień (klauzul) oferowanych ubezpieczycielom przez zakład ubezpieczeń do wykorzystania przy kształtowaniu treści stosunku ubezpieczeniowego. Z uwagi na masowość, która charakteryzuje umowy ubezpieczenia, treść poszczególnych klauzul, a można stwierdzić nawet szerzej – klauzule ogólnych warunków ubezpieczenia w całym swym zbiorze – sposób konstruktywny kształtują treść nawiązywanego stosunku ubezpieczeniowego. Strony mogą od nich odstępować i określać wzajemne prawa i obowiązki odmienne, bowiem podstawowym czynnikiem kształtującym stosunek ubezpieczenia jest umowa (zgodne oświadczenie woli), a czynniki pozostałe nie mogą względem oświadczeń woli pełnić funkcji korygującej (z wyjątkiem tych, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący). Wynika to z zasady wolności umów. Efektem takiego stanu rzeczy jest słabnąca – przy umowie ubezpieczenia dobrowolnego – adhezyjność umowy, czyli dojście do skutku tej umowy przez przystąpienie do warunków przedstawionych przez jedną ze stron.

[1] J. Kufel, T. Sangowski Ubezpieczenia gospodarcze w praktyce Wyd. Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 1995, str. 41

Zawarcie umowy ubezpieczenia

  • 8. 1. Umowę ubezpieczenia zawiera się na wniosek ubezpieczającego na okres roczny bądź okres krótszy od roku (ubezpieczenie krótkoterminowe).
  1. Umowę uważa się za zawartą z chwilą doręczenia przez PZU SA ubezpieczającemu dokumentu ubezpieczenia, z zastrzeżeniem ust. 3 – 5.
  2. Jeżeli przed upływem 14 dni od daty otrzymania wniosku na piśmie, PZU SA nie doręczył ubezpieczającemu dokumentu ubezpieczenia, umowę uważa się za zawartą z 15-tym dniem od otrzymania wniosku na podstawie niniejszych ogólnych warunków ubezpieczenia mieszkań.
  3. Jeżeli dokument ubezpieczenia zawiera postanowienia, które odbiegają na niekorzyść ubezpieczającego od treści złożonego przez niego wniosku lub od ogólnych warunków ubezpieczenia mieszkań, PZU SA jest zobowiązany zwrócić ubezpieczającemu na to uwagę na piśmie przy doręczeniu dokumentu ubezpieczenia, wyznaczając mu co najmniej 7 – dniowy termin zgłoszenia sprzeciwu.
    W razie nie wykonania tego obowiązku przez PZU SA zmiany dokonane na niekorzyść ubezpieczającego są nieważne.
  4. W przypadku nie złożenia przez ubezpieczającego sprzeciwu w terminie określonym w ust. 4, umowę uważa się za zawartą, zgodnie z treścią dokumentu ubezpieczenia, następnego dnia po upływie wyznaczonego terminu do złożenia sprzeciwu.

POCZĄTEK ODPOWIEDZIALNOŚCI PZU SA

  • 9. 1. Odpowiedzialność PZU SA rozpoczyna się od dnia następnego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż dnia następnego po zapłaceniu składki, chyba że w umowie przewidziano inny termin początku odpowiedzialności.
  1. Okres ubezpieczenia liczy się od dnia rozpoczęcia odpowiedzialności PZU SA i trwa 1 rok, chyba że umowę ubezpieczenia zawarto na okres krótszy (ubezpieczenie krótkoterminowe) lub umowa została wypowiedziana.
  2. Ciągłość odpowiedzialności PZU SA dla umów zawartych na okres roczny zostaje zachowana przez opłacenie składki na następny okres ubezpieczenia, najpóźniej w ciągu 30 dni (13 miesiąc) po upływie dotychczasowego okresu ubezpieczenia.

ODSTĄPIENIE LUB WYPOWIEDZENIE UMOWY UBEZPIECZENIA

  • 10. 1. Ubezpieczający może odstąpić od umowy ubezpieczenia jeżeli umowa została zawarta na okres dłuższy niż 6 miesięcy.
  1. Odstąpienie od umowy ubezpieczenia, może być dokonane najpóźniej w terminie 30 dni od daty zawarcia umowy ubezpieczenia.
  2. Odstąpienie od umowy nie zwalnia ubezpieczającego od obowiązku opłacenia składki za okres, w jakim PZU SA udzielał ochrony ubezpieczeniowej.
  3. Każda ze stron w ciągu miesiąca od daty wypłaty odszkodowania lub doręczenia ubezpieczającemu pisma o odmowie wypłaty odszkodowania może wypowiedzieć umowę ubezpieczenia z zachowaniem miesięcznego okresu wypowiedzenia. W razie wypowiedzenia umowy składka za nie wykorzystany okres ubezpieczenia podlega zwrotowi tylko wtedy, gdy nie wypłacono odszkodowania, bądź nie zgłoszono szkody.
  4. Przy dokonywaniu zwrotu składki potrąca się 20% składki podlegającej zwrotowi.

KONIEC ODPOWIEDZIALNOŚCI PZU SA

  • 11. Umowa ubezpieczenia rozwiązuje się:

1/ wraz z upływem okresu ubezpieczenia określonego w umowie (polisie), za wyjątkiem przypadku o którym mowa w § 9 ust. 3,
2/ z 14-tym dniem od daty zawiadomienia ubezpieczającego o wyczerpaniu sumy ubezpieczenia i nie zapłacenia przez zainteresowanego uzupełniającej składki,
3/ wskutek przejścia własności ubezpieczonego mienia na inną osobę,
4/ w razie nie opłacenia raty składki – z upływem terminu płatności raty składki określonego w polisie.
5/ w przypadkach określonych w § 10 ust. 1-2 i 4.

SUMA UBEZPIECZENIA /WARTOŚĆ UBEZPIECZENIOWA/

  • 12. 1. Sumę ubezpieczenia ustala ubezpieczający w porozumieniu z PZU SA.
  1. W razie podwyższenia sumy ubezpieczenia w ciągu okresu ubezpieczenia, podwyższona suma stanowi górną granicę odpowiedzialności PZU SA od dnia następnego po zapłaceniu uzupełniającej składki.
  2. Suma ubezpieczenia ulega pomniejszeniu o kwotę wypłaconego odszkodowania, o czym PZU SA powiadamia ubezpieczającego.
  3. Ubezpieczający może uzupełnić tę sumę po zapłaceniu dodatkowej składki; w przeciwnym razie – górną granicę odpowiedzialności PZU SA za następną szkodę powstałą w danym okresie ubezpieczenia stanowi suma ubezpieczenia jaka pozostała po wypłacie odszkodowania za wcześniejszą szkodę.
  4. W uzasadnionych przypadkach PZU SA może odstąpić od pomniejszania sumy ubezpieczenia o kwotę wypłaconego odszkodowania.
  5. Z tytułu ubezpieczenia ruchomości domowych oraz stałych elementów mieszkania – PZU SA wypłaca odszkodowanie w kwocie odpowiadającej wysokości szkody, nie więcej jednak niż wynosi suma ubezpieczenia, stanowiąca górną granicę odpowiedzialności PZU SA – z zastrzeżeniem ust.7.
  6. W ubezpieczeniu standardowym mieszkań – górną granicę odpowiedzialności PZU SA za:

1/ sprzęt audiowizualny, komputerowy, fotograficzny oraz instrumenty muzyczne, stanowi kwota odpowiadająca 70% sumy ubezpieczenia,
2/ przedmioty ze srebra, złota i platyny, monety, biżuterię, dzieła sztuki, oraz znaczki filatelistyczne, stanowi kwota odpowiadająca 40% sumy ubezpieczenia,
3/ stałe elementy mieszkania, stanowi kwota odpowiadająca 40% sumy ubezpieczenia,
4/ pieniądze i inne środki płatnicze, stanowi kwota odpowiadająca 5% sumy ubezpieczenia,
5/ papiery wartościowe, stanowi kwota odpowiadająca 20% sumy ubezpieczenia,
6/ rabunek ruchomości domowych poza mieszkaniem, górną granicę odpowiedzialności stanowi kwota odpowiadająca 10% sumy ubezpieczenia z tym, że za pieniądze i inne środki płatnicze – 5% sumy ubezpieczenia.

Ryzyka objęte ochroną ubezpieczeniową

Najbardziej ogólnie rzecz ujmując, ryzykiem nazywamy możliwość nastąpienia określonego zdarzenia, wypadku lub szkody losowej. W tym sensie termin ryzyko jest synonimem niebezpieczeństwa zagrażającego obiektom lub osobom. W praktyce ubezpieczeniowej można spotkać podział ryzyk na obiektywne i subiektywne. Podział ten wynika z okoliczności związanych z realizacją niebezpieczeństwa. Ryzyko jest obiektywne, jeżeli źródłem jego istnienia są fizyczne właściwości ubezpieczonego obiektu. Natomiast ryzyko jest subiektywne, jeśli tkwi ono w osobie właściciela danego obiektu.

Ryzyko może oznaczać również ilościową ocenę stopnia możliwości nastąpienia szkody losowej w danym obiekcie lub nieszczęśliwego wypadku, z tym że wielkość ryzyka zależy również od oczekiwanej intensywności działania danego zdarzenia losowego.

Termin „ryzyko” jest często utożsamiany z wszelkim niebezpieczeństwem zagrażającym danym obiektom lub osobom. Słusznym wydaje się odnoszenie pojęcia ryzyka do takich niebezpieczeństw, których prawdopodobieństwo nastąpienia oraz oczekiwaną intensywność działania można ocenić. Najczęściej do tej oceny wykorzystywane są metody statystyczne.

Należy dodać, że w języku ubezpieczeniowym istnieje jeszcze jedno znaczenie terminu ryzyko; mianowicie pojęcie to stosuje się do określenia zespołu obiektów lub osób, które wskutek jednego wypadku losowego mogą ulec zniszczeniu lub uszkodzeniu. Podział obiektów objętych daną umową ubezpieczenia na oddzielne ryzyka ma istotne znaczenie przy taryfowaniu ubezpieczeń oraz podejmowaniu decyzji dotyczących reasekuracji danego ubezpieczenia.

Należy zatem podać definicje pojęć składających się na zbiorcze pojęcie ryzyka.Dotyczy to: zdarzenia, wypadku i szkody losowej.

Zdarzenie losowe powstaje w wyniku działania przyczyn ubocznych działających odmiennie w każdym indywidualnym zjawisku w przeciwieństwie do przyczyn głównych, które działają zawsze i w ten sam sposób w każdym poszczególnym zjawisku.

Wypadek losowy stanowi zdarzenie losowe powodujące bądż szkodę majątkową, bądż utratę życia, zdrowia lub zdolności do pracy człowieka.

Jako szkodę losowa traktować należy szkodę majątkową powstałą w wyniku wypadku losowego. Potocznie określana jest mianem nieszczęśliwego wypadku.

Sprawą nie budzącą wątpliwości jest fakt, iż ochrona ubezpieczeniowa dotyczy zdarzeń losowych, a więc takich, których z góry nie da się przewidzieć.

Z reguły nie są objęte ubezpieczeniem np. straty wynikające z normalnego zużycia przedmiotów lub takie, które powstały jeszcze przed zawarciem umowy ubezpieczenia. Z ubezpieczenia są wyłączone również szkody, które nastąpiły wskutek świadomego działania osób ubezpieczonych, chyba że postępowanie takie miało na celu zmniejszenie innych szkód. Zatem z ubezpieczenia wyłączone są wszystkie wypadki nielosowe rozmyślnie spowodowane przez ubezpieczonych, a nawet w pewnych sytuacjach wynikłe wskutek ich rażącego niedbalstwa.

Ponadto w przepisach dotyczących danego ubezpieczenia mogą być wyłączone niektóre obiekty a także pewne wypadki losowe np. takie, którym odpowiada wyjątkowo wysokie ryzyko, albo dla których wysokości ryzyka nie da się ustalić.

Wypadki losowe objęte ochroną ubezpieczeniową, a więc wypadki, za które zakład ubezpieczeń na mocy istniejących przepisów musi wypłacić odszkodowanie lub świadczenie, nazywamy wypadkami ubezpieczeniowymi.

Systematyka wypadków losowych i związana z nią systematyka wypadków ubezpieczeniowych ma poważne znaczenie praktyczne. Prawidłowo zbudowana systematyka ułatwia analizę przyczyn wypadków ubezpieczeniowych, a to z kolei stanowi podstawę do planowania działalności zakładu ubezpieczeń w zakresie szeroko pojętej prewencji ubezpieczeniowej.

Najczęściej wypadki losowe dzieli się na dwa zasadnicze typy. Jeden to klęski żywiołowe, wynikające z działania sił przyrody. Drugie zaś to nieszczęśliwe wypadki wynikające z działania człowieka. Ten prosty podział okazuje się niewystarczający by wyczerpująco określić omawiane pojęcia. Nie wszystkie bowiem zdarzenia losowe o charakterze przyrodniczym mogą być nazwane klęskami żywiołowymi i odwrotnie. Liczne wypadki mające źródło w warunkach środowiska lub ustroju społecznego, mogą wywierać skutki o charakterze klęsk żywiołowych np. katastrofy komunikacyjne, pożary o dużym zasięgu działania.

W nauce wykształcił się następujący podział wypadków losowych:

  1. a) klęski i inne wypadki żywiołowe o dużym zakresie działania,
  2. b) wypadki, których źródłem są konflikty społeczne i czyny niedozwolone,
  3. c) awarie i inne wypadki techniczne,
  4. d) wypadki komunikacyjne,
  5. e) wypadki w zatrudnieniu powodujące śmierć lub trwałe inwalidztwo.

W praktyce ubezpieczenia dzielone są z uwzględnieniem zarówno przedmiotu jaki niebezpieczeństw objętych ochroną ubezpieczeniową. Biorąc pod uwagę te kryteria rozróżniamy następujące podstawowe rodzaje ubezpieczeń:

  1. a) ubezpieczenie od ognia i innych zdarzeń losowych,
  2. b) ubezpieczenie transportowe,
  3. c) ubezpieczenie pojazdów samochodowych od uszkodzeń,
  4. d) ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej,
  5. e) ubezpieczenie od kradzieży z włamaniem i rabunku.

Ubezpieczenie od ognia i innych zdarzeń losowych obejmuje prawie wszystkie niebezpieczeństwa, które mogą dotknąć wszelkich przedmiotów materialnych a więc zarówno ryzyka pożaru, uderzenia pioruna, różnego rodzaju wybuchy, szkody spowodowane przez huragan, powódź, lawiny, trzęsienie, zapadanie i osuwanie się ziemi, upadek lub przymusowe lądowanie statku powietrznego. W zakresie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń znajdują się z reguły koszty ratunku i uprzątnięcia pogorzeliska, itp.

W ubezpieczeniach transportowych zakład ubezpieczeń odpowiada za wszelkie szkody losowe jakie mogą się zdarzyć w czasie transportu lądowego, morskiego, rzecznego, itp. wskutek zderzenia się, zatonięcia lub najechania na mieliznę środków transportu, pożaru, uderzenia pioruna, kradzieży, itp.

W ubezpieczeniu pojazdów samochodowych od uszkodzeń do zakresu odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń wchodzą wszelkie szkody, jakie mogą dotknąć ubezpieczony pojazd wskutek wypadku losowego. Dotyczy to: pożaru, pioruna, wybuchu, zderzenia, kradzieży, rabunku, uszkodzenia przez inne osoby.

Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej obejmuje ubezpieczenie OC ogólne. To ubezpieczenie zawierają przedsiębiorstwa przemysłowe, handlowe, transportowe, zakłady usługowe, właściciele nieruchomości. Specyficznym ubezpieczenie jest ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów samochodowych oraz ubezpieczenie OC rolników. Ubezpieczenia te są ubezpieczeniami obowiązkowymi.

Ze względu na czas trwania umowy ubezpieczenia majątkowego dzielimy na umowy krótkoterminowe, roczne i długoterminowe. Ponadto występują ubezpieczenia, których czas trwania nie jest z góry ściśle określony np. ubezpieczenie statku lub ładunku na okres danego rejsu. Tego rodzaju ubezpieczenie trwa tak długo, jak długo ubezpieczony przedmiot jest narażony na określone niebezpieczeństwo.

Data zawarcia umowy ubezpieczenia nie zawsze pokrywa się z datą rozpoczęcia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, która jak już było wspomniane może być

uzależniona od opłacenia składki lub spełnienia innych warunków przez ubezpieczającego. Niektóre warunki ogólne ubezpieczeń stosują okres wyczekiwania tzw. karencji. Celem stosowania karencji jest zapobieżenie zawieraniu umów ubezpieczenia w takim momencie, gdy grozi już bezpośrednio nastąpienie wypadku losowego.

Umowa ubezpieczenia wygasa z upływem terminu na jaki została zawarta.

W niektórych ubezpieczeniach (obowiązkowych) umowy zawarte na czas 1 roku a nie wypowiedziane na koniec okresu ulegają automatycznemu przedłużeniu na następny okres. Warunek ten nazywany jest klauzulą prolongacyjną.

Umowa ubezpieczenia może wygasnąć przed upływem terminu na jaki została zawarta wskutek wypowiedzenia lub odstąpienia od umowy.

Za specyficzny wypadek wygaśnięcia umowy ubezpieczenia uznaje sięabandon, występujący w ubezpieczeniach morskich. Polega on na zrzeczeniu się przez ubezpieczającego na rzecz zakładu ubezpieczeń wszelkich praw do przedmiotu ubezpieczenia w zamian za wypłatę pełnej sumy ubezpieczenia.

W przypadku zmiany właściciela ubezpieczonej nieruchomości umowa ubezpieczenia nie wygasa a prawa i obowiązki wynikające z tej umowy przechodzą z mocy prawa na nowego właściciela. W przypadku umowy ubezpieczenia ruchomości w razie zmiany właściciela umowa wygasa z chwilą przejścia własności na nowego właściciela.

Formy zawarcia umowy

Konstrukcja każdego stosunku cywilnoprawnego zakłada istnienie podmiotów tego stosunku, będących nosicielami praw i obowiązków. Przepisy prawne obowiązujące w każdym państwie decydują o charakterze prawnym takich podmiotów. W prawie polskim podmiotami tymi są osoby fizyczne i osoby prawne. Z treści art. 8 kodeksu cywilnego wynika, że określenie „osoba fizyczna” odnosi się do każdego człowieka, jako uczestnika stosunków cywilnoprawnych, przy czym pełna zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Osobami prawnymi są natomiast Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym szczególne przepisy przyznały osobowość prawną. Osoba prawna jest w każdym zakresie i pod każdym względem odrębnym podmiotem, może mieć majątek, prawa i obowiązki, rozporządzać swymi prawami we własnym imieniu oraz odpowiadać swym majątkiem za niewykonanie obowiązków. [1] Umowa ubezpieczenia jest podobnie jak większość umów cywilnoprawnych, umową dwustronną zobowiązaniową. Każdej ze stron przysługują określone uprawnienia i na każdej ciążą określone obowiązki przez czas trwania stosunku ubezpieczeniowego.

Zawarcie umowy ubezpieczenia zazwyczaj następuje w trybie ofertowym lub rokowaniowym. Jeżeli strony prowadzą rokowania, to umowa zostaje zawarta, kiedy strony dojdą do porozumienia co do wszystkich jej postanowień, które były przedmiotem rokowań . (art.72 k.c.).

Natomiast w przypadku oferty, umowa będzie zawarta wtedy, gdy oferta złożona przez ubezpieczającego zostanie przyjęta przez zakład ubezpieczeń. Przyjęcie oferty z zastrzeżeniem zmian lub uzupełnień poczytuje się za nową ofertę (art. 68 k.c.).Oferta przestaje wiązać z upływem czasu, w którym składający ofertę mógł w zwykłym toku czynności na nią odpowiedzieć bez nieuzasadnionego opóźnienia.

Co do formy zawierania tych umów obowiązuje w dziedzinie prawa cywilnego reguła, że jeżeli z mocy ustawy lub woli stron nie wynika nic innego, umowa może być zawarta w dowolnej formie, a więc nawet ustnie, forma pisemna jest przewidziana jedynie dla celów dowodowych.[2]

[1] Zagadnienia prawne. Materiały szkoleniowe dla osób ubiegających się o uzyskanie zezwolenia PUNU na wykonywanie czynności agenta ubezpieczeniowego. Wybór i opracowanie Jadwiga Borkiet, Robert Ciach, Jakub Kaśnikowski., s. 4

[2] tamże, s. 13

Ubezpieczenia majątkowe

Ubezpieczenia majątkowe (nieżyciowe) obejmują ochroną majątek w postaci rzeczy lub sytuacji majątkowej. Wydaje się słuszne przyjęcie, że przedmiotem ubezpieczenia będzie tu interes majątkowy, rozumiany jako wartość gospodarcza lub wszelkiego rodzaju dobra chronione przez prawo. Na tym tle wyróżnia się w literaturze (Sangowski [1998]):

  • ubezpieczenia rzeczowe – majątku w postaci rzeczy (dóbr materialnych),
  • ubezpieczenia majątkowe sensu stricte – dotyczące wartości majątkowych należących do ubezpieczonego, które mogą mieć postać:
  • wierzytelności (np. należności kredytowe),
  • wartości, których uzyskania oczekuje ubezpieczony w przyszłości (np. zysk),
  • wartości, które mogą pomniejszyć majątek osoby objętej ochroną (np. zobowiązania).[1]

Posiadaczem tak rozumianego interesu może być każdy podmiot (osoba fizyczna, prawna, jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej). Interes ten, jako ubezpieczalny jest wycenialny. Wynikają z tego określone konsekwencje, specyficzne dla ubezpieczeń majątkowych:

  • istnieje kategoria wartości przedmiotu ubezpieczenia,
  • suma ubezpieczenia powinna odpowiadać wartości przedmiotu ubezpieczenia,
  • wypadek ubezpieczeniowy jest zdarzeniem negatywnym, powodującym uszczerbek interesu majątkowego,
  • uszczerbek (szkoda) jest wymierny w pieniądzu,

świadczenie zakładu ubezpieczeń powinno wyrównać uszczerbek (odszkodowanie), ale w zasadzie nie powinno go przewyższać.

[1] W. Ronka-Chmielowiec Praca zbiorowa pod red. Ubezpieczenia rynek i ryzyko, Wydawnictwo Ekonomiczne,Wrocław 2001

Ubezpieczenia komunikacyjne

Jak do tej pory monopolistą w ubezpieczeniach jest Państwowy Zakład Ubezpieczeń. Po mimo propozycji firm doradczych nie zdecydowano się na jego podział na konkurencyjne ze sobą podmioty. Ta decyzja w dużym stopniu zaważyła na rozwoju rynku ubezpieczeń w latach dziewięćdziesiątych. Nowopowstające zakłady ubezpieczeń musiały od samego początku konkurować z firmą dominującą na rynku, która ze względu na długi czas istnienia była najbardziej godną zaufania firmą ubezpieczeniową, posiadającą tysiące agentów i setki przedstawicielstw ( inspektoratów, oddziałow, itp.).

Również struktura składki zbieranej w Polsce charakteryzująca się zdecydowana przewagą składek z polis samochodowych zaciążyła nad silną pozycja jednego zakładu ubezpieczeń. Dlatego też głównie indywidualni klienci korzystający z ubezpieczeń komunikacyjnych są bardziej przywiązani do swojego dotychczasowego zakładu.

W ostatnich latach w przypadku zakładów ubezpieczeń komunikacyjnych widoczna była tendencja do falowania ich wyników finansowych i wielkości zbieranej składki w zależności od skali i częstotliwości podwyżek taryf ubezpieczeń komunikacyjnych, szczególnie tych dokonywanych przez największe firmy. Spowolnienie tempa wzrostu składki brutto wystąpiło w 1998 r. O tak istotnym spadku dynamiki wzrostu składki zadecydowała sytuacja właśnie w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych i majątkowych.

Istotne przyrosty składki są zwykle spowodowane korektami stóp składek w ubezpieczeniach komunikacyjnych, natomiast spadki wynikajace z zaniechania korygowania stóp składek w ślad za postępującą inflacją.

Struktura rynku ubezpieczeń pozostałych osobowych i majątkowych według grup ubezpieczeń w latach 1995 – 2000

Tabela. Struktura rynku ubezpieczeń pozostałych osobowych i majątkowych według grup ubezpieczeń w latach 1995 – 2000

  Udział w składce przypisanej brutto działu II w %
Grupa Rodzaj ubezpieczenia 1995 1996 1997 1998 1999 2000
1 Ubezpieczenie wypadku 5,43 4,79 3,97 3,95 4,16 4,22
2 Ubezpieczenie choroby 1,03 0,96 0,95 0,91 0,97 1,05
3 Ubezpieczenie cacso pojazdów lądowych 32,79 35,73 33,04 32,10 31,37 30,57
4 Ubezpieczenie casco pojazdów szynowych 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01 0,01
5 Ubezpieczenie casco statków powietrznych 0,38 0,27 0,18 0,14 0,10 0,11
6 Ubezpieczenie żeglugi morskiej i śródlądowej 1,65 1,11 0,74 0,58 0,46 0,44
7 Ubezpieczenie przedmiotów w transporcie 1,57 1,37 1,10 1,05 0,85 0,79
8 Ubezpieczenie szkód spowodowanych żywiołami 12,36 11,37 9,80 9,74 9,24 9,62
9 Ubezpieczenie pozostałych szkód rzeczowych 10,58 8,87 7,19 7,04 6,83 7,13
10 Ubezpieczenia OC wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów lądowych 26,44 28,42 36,22 37,52 37,04 37,34
11 Ubezpieczenie OC wynikającej z posiadania i użytkowania pojazdów powietrznych 0,26 0,18 0,09 0,08 0,07 0,07
12 Ubezpieczenie OC za żeglugę morską i śródlądową 1,10 0,72 0,49 0,37 0,32 0,27
13 Ubezpieczenie OC nie ujętej w grupach 10-12 2,67 2,23 2,07 2,33 2,64 2,94
14 Ubezpieczenie kredytu 0,35 0,28 0,30 0,31 0,47 0,75
15 Gwarancja ubezpieczeniowa 1,12 1,48 1,16 1,23 1,18 1,17
16 Ubezpieczenie różnych ryzyk finansowych 0,39 0,58 0,37 0,54 0,69 0,79
17 Ubezpieczenie ochrony prawnej 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00
18 Ubezpieczenie świadczenia pomocy na korzyść osób, które popadły w trudności w czasie podróży 1,14 0,96 0,54 0,56 0,62 0,66

 

 

 

Reasekuracja czynna                                   0,73     0,65       1,79     1,54       2,98   2,07[1]

O istotnym znaczeniu ubezpieczeń komunikacyjnych świadczy udział tych ubezpieczeń w portfelu poszczególnych zakładów ubezpieczeń. O ile w 1995 r. jedynie w dwóch zakładach ubezpieczeń udział składki przypisanej brutto z ubezpieczeń komunikacyjnych w portfelu zakładów przekraczał 70 % składki przypisanej brutto ogółem, to w 1997 r. liczba tych zakładów wzrosła do 7, w 1999 r.- do 8, spadając w 2000 r. do 6.[2]

[1] Przegląd dziesięciolecia Rozwój ubezpieczeń w Polsce w gospodarce wolnorynkowej Państwowy Urząd Nadzoru ubezpieczeń Departament Analiz Systemu Ubezpieczeniowego, Warszawa 2001.06.30 str.36

[2] PUNU str. 37

Systemy emerytalne do 1998 roku, cz. II

W 1986 roku wydzielono system ubezpieczeń z budżetu, jednakże nie zostały oddzielone od siebie poszczególne ubezpieczenia: emerytalne, rentowe, wypadkowe czy chorobowe, a składka na nie była pobierana i zarządzana łącznie, istniały jedynie oddzielne systemy świadczeń. W Polsce do końca 1998 roku funkcjonowały trzy zasadnicze, odrębne systemy zabezpieczenia społecznego:

  1. Pracowniczy system ubezpieczeń, uzupełniony pięcioma „nie pracowniczymi” podsystemami, tj. systemami emerytalnymi dla:
  2. twórców,
  3. prowadzących działalność gospodarczą,[1]
  4. pracujących na podstawie umów agencyjnych i zleceń,[2]
  5. członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych,
  6. duchownych;
  7. system emerytalny dla służb mundurowych – system bezskładkowy, finansowany bezpośrednio z budżetu; 15 lat służby dawało prawo do 40% podstawy wymiaru przeciętnego wynagrodzenia z ostatniego roku, a maksymalne świadczenie wynosiło 75% podstawy. Był to najkorzystniejszy system świadczeń emerytalnych w Polsce.
  8. system emerytalny dla rolników – realizowany był w ramach obowiązkowego pracowniczego systemu ubezpieczeń (repartycyjny).

Składka na całość ubezpieczenia społecznego opłacana była przez pracodawców z ich środków w wysokości 45% funduszu płac. Świadczenia te płatne były do 60 roku dla kobiet i 65 roku dla mężczyzn. Po spełnieniu określonych warunków dla różnych grup zawodowych istniały możliwości wcześniejszej wypłaty emerytur. Wysokość świadczeń nie była ściśle związana ze składkami i uzależniona od wywiązywania się płatników z obowiązku składkowego. Wysokość świadczeń określał wzór:

E = 0,24 x S + (0,013 x Ls + 0,007 x Ln) x B

gdzie:

E – emerytura,

S – część socjalna równa przeciętnej płacy,

Ls – liczba lat składkowych (zatrudnienie),

Ln – liczba lat nieskładkowych (studia, służba wojskowa itp.),

B – podstawa indywidualna (wynagrodzenie z najlepszych lat), nie wyższa jednak niż 250% wysokości przeciętnej płacy.

Faktyczny składnik socjalny emerytury wynosił mniej, ponieważ, wskutek decyzji politycznych, mnożono go dodatkowo przez 0,93. Pokazuje to ogromną podatność systemu na manipulacje oraz jak niska była gwarancja uzyskania obiecanego świadczenia.[3]

W starym, obowiązującym do końca 1998 roku, systemie emerytalnym brak było – to jego najistotniejsze wada – bezpośrednich powiązań pomiędzy wysokością składki płaconej comiesięcznie przez pracowników, stażem pracy a ich przyszłymi emeryturami. Składki płacone do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wrzucane były do „jednego worka” i wypłacano je aktualnym emerytom i rencistom i osobom pozostającym na zwolnieniach lekarskich. Ewentualne niedobory pokrywane były z budżetu państwa.

[1] Oparty o ustawę z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniach osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin – Dz. U. Nr 46/89, poz.250 z poźn. zmianami

[2] System ten działał n postawie ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących na postawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia – Dz. U. Nr 65/95, poz. 333 z poźn. zmianami

[3] Reforma emerytalna, w: „Rzeczpospolita” z dnia 22 czerwca 1998 r.

II filar – specjalny fundusz rezerwowy

W systemie II filaru wprowadzono też mechanizm minimalnej wymaganej stopy zwrotu. Jeżeli nasze PTE wypracuje wzrost wartości jednostki uczestnictwa w naszym funduszu emerytalnym znacznie niższy niż średni wzrost wartości uzyskanej przez pozostałe PTE, będzie musiało dopłacić do naszych oszczędności.

W tym celu każde PTE musi posiadać specjalny fundusz rezerwowy,   z którego będzie obowiązane pokryć ewentualną różnicę. Jeżeli nie będzie w stanie tego zrobić i w efekcie zbankrutuje, rachunki uczestników pozostaną nienaruszone. Bankructwo któregoś z PTE nie będzie oznaczało upadłości związanego z tą spółką funduszu emerytalnego (nasze składki nie będą zagrożone) – zarządzanie funduszem przejmie wtedy inne towarzystwo.

Ponadto rachunki uczestników będą potrójnie zabezpieczone. Po pierwsze, ewentualny niedobór, którego przyczyną będzie obowiązek zapewnienia wspomnianej „minimalnej wymaganej stopy zwrotu”, będzie musiał być pokryty ze specjalnego Funduszu Gwarancyjnego utworzonego wcześniej przez wszystkie PTE.

Po drugie, wypłacalność tego ostatniego Funduszu będzie gwarantowana przez państwo. Wreszcie, po trzecie, ani PTE, ani związany z nim fundusz emerytalny nie będą fizycznie dysponowały naszymi pieniędzmi. Będą one przechowywane u niezależnego Depozytariusza (w praktyce w dużym banku, bądź w Krajowym Depozycie Papierów Wartościowych).

Depozytariusz będzie także finansowo odpowiedzialny za straty wynikłe z użycia naszych pieniędzy niezgodnie ze z góry przyjętymi zasadami ich inwestowania. Uniemożliwia to m.in. defraudację (kradzież) naszych pieniędzy przez nieuczciwych zarządców PTE.[1]

Państwo będzie także – poprzez specjalnie utworzony Urząd Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi – pilnować, aby nasze pieniądze były inwestowane ostrożnie i zgodnie ze z góry przyjętymi zasadami. Państwo nie gwarantuje jednak każdemu wysokiego zysku z długotrwałej inwestycji emerytalnej, jaką będzie uczestnictwo w II filarze nowego polskiego systemu emerytalnego. Zależeć to będzie od naszych decyzji i skuteczności działania wybranego przez nas funduszu.

[1] Prospekt emisyjny PTE „DOM”.