Ogólne warunki ubezpieczenia komunikacyjnego

Instytucja ogólnych warunków ubezpieczenia nie jest w naszym prawie ubezpieczeniowym jednolita. Należy bowiem wyróżnić z jednej strony te ogólne warunki ubezpieczenia, które są przepisami prawnymi (wydawane w formie rozporządzenia ministra finansów dla konkretnego typu ubezpieczenia z grupy ubezpieczeń obowiązkowych) oraz te, które nimi nie są (ogólne warunki ubezpieczeń dobrowolnych tworzone przez poszczególnych ubezpieczycieli). Stąd też rozważania merytoryczne dotyczące analizy ich charakteru prawnego muszą być prowadzone oddzielnie dla każdej ze wskazanych kategorii ogólnych warunków ubezpieczenia. Bez wpływu na prowadzone rozważania pozostaje natomiast okoliczność, iż w ramach ubezpieczeń dobrowolnych spotykamy się z instytucją standardowych ogólnych warunków ubezpieczenia i instytucją ogólnych warunków ubezpieczenia, co jest konsekwencja faktu, iż zasady wpływu każdych z wyróżnionych instancji na treść stosunku ubezpieczenia są identyczne.

Treść każdego stosunku umownego, a takim jest każdy stosunek ubezpieczeniowy, może być kształtowana aż sześcioma różnymi czynnikami:

  • złożonymi oświadczeniami woli
  • obowiązującymi przepisami prawnymi
  • ogólnymi warunkami umów, wzorami umów lub regulaminami, o których stanowi art. 385 § 1 k.c. (objętymi tak zwanymi konsensem normatywnym);
  • innymi ogólnymi warunkami umów, wzorami lub regulaminami, o których stanowi art. 385 § 2 k.c. (objętymi tak zwanym konsensem umownym);
  • zasadami współżycia społecznego; ustalonymi zwyczajami.[1]

Tak zaprezentowany pełen katalog czynników kształtujących treść stosunku umownego ma swoje normatywne osadzenie w art. 56 k.c.. W konkretnym przypadku, najczęściej, na treść stosunku umownego wpływają (kształtując jego treść) jedynie niektóre z nich. Dotyczy to w szczególności kształtowania treści konkretnych stosunków ubezpieczenia. Stosunki ubezpieczenia nawiązywane w grupie ubezpieczeń obowiązkowych kształtowane są przede wszystkim składanymi przez strony je nawiązujące oświadczeniami woli i przepisami prawnymi (przede wszystkim kodeksu cywilnego, ustawy o działalności ubezpieczeniowej i właściwego rozporządzenia ministra finansów). Natomiast stosunki ubezpieczenia nawiązywane w grupach ubezpieczeń dobrowolnych kształtowane są przede wszystkim składanymi przez strony je nawiązujące oświadczeniami woli, przepisami prawnymi (przede wszystkim kodeksu cywilnego i ustawy o działalności ubezpieczeniowej) oraz ogólnymi warunkami ubezpieczeń wydanymi przez danego ubezpieczyciela ( w ramach normy kompetencyjnej zawartej

w art. 6 ustawy o działalności ubezpieczeniowej).

Minister finansów wydał następujące rozporządzenia (według stanu aktualnie obowiązującego):(1) z dnia 9 grudnia 1992 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów (Dz. U. Nr 96, poz. 475 ze zmianami: Dz. U. Nr 129 z 1993 r., poz. 603 oraz Nr 94 z 1994 r., poz. 455), (2) z dnia 30 grudnia 1993 r. w sprawie ogólnych warunków obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego (Dz. U. Nr 134, poz. 653 ze zmianą: Dz. U. Nr 94 z 1994 r., poz. 456), (3) z dnia 25 grudnia 1990 r. w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia obowiązkowego budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych (Dz. U. Nr 92, poz. 456 ze zmianami: Dz. U. Nr 85 z 1991 r., poz. 389 oraz Nr 94 z 1994 r., poz. 454). Wchodziły one w życie zgodnie z obowiązującymi w dacie ich wydania zasadami oraz modyfikacjami wprowadzonymi przepisami końcowymi konkretnego rozporządzenia.

Obowiązkowe ogólne warunki ubezpieczeń już tradycyjnie ukazują się w miesiącu grudniu, a wchodzą w życie z pierwszym dniem nowego roku kalendarzowego, bez vacatio legis lub ze skróconym – w stosunku do zasady ogólnej – okresem vacatio legis. Tego rodzaju praktyka powinna ulec zmianie. Legislator powinien przede wszystkim zadbać o to, by akty normatywne regulujące istotne kwestie regulowane obowiązkowymi ubezpieczeniami miały co najmniej ogólne obowiązujące 14 dniowe vacatio legis.

Charakter prawny ogólnych warunków ubezpieczeń, które nie są wydawane w formie przepisów prawnych (w dalszej części określane one będą mianem „ogólnych warunków ubezpieczenia”, bez dodatkowego każdorazowego wskazania, że nie są one przepisami prawnymi), a tym samym nie są obowiązkowe, nie jest oceniany jednolicie. W tej mierze można dostrzec dwa zasadnicze stanowiska. Według jednego z nich, ogólne warunki ubezpieczenia nie są częścią umowy ubezpieczenia, a czynnikiem w stosunku do umowy „zewnętrznym”, kształtująca sytuacje prawną (katalog praw i obowiązków) uczestników nawiązywanego stosunku umownego niejako „z zewnątrz” poprzez tak zwany konsens normatywny. Według innego stanowiska ogólne warunki ubezpieczenia są integralną częścią umowy, a więc mieszczą się w zakresie lex contractus.

Aktualnie dominuje teoria regulaminowa uznająca ogólne warunki umów (w tym ogólne warunki ubezpieczeń) za akt prawny zewnętrzny względem umowy (który kształtuje prawa i obowiązki stron stosunku ubezpieczeniowego przez sam fakt właściwego ich wydania i właściwej o nich komunikacji. W świetle aktualnej regulacji kodeksu cywilnego jedynie tę teorię należy uznać za mającą ustawowe oparcie.

Ogólne warunki ubezpieczenia są zbiorem postanowień (klauzul) oferowanych ubezpieczycielom przez zakład ubezpieczeń do wykorzystania przy kształtowaniu treści stosunku ubezpieczeniowego. Z uwagi na masowość, która charakteryzuje umowy ubezpieczenia, treść poszczególnych klauzul, a można stwierdzić nawet szerzej – klauzule ogólnych warunków ubezpieczenia w całym swym zbiorze – sposób konstruktywny kształtują treść nawiązywanego stosunku ubezpieczeniowego. Strony mogą od nich odstępować i określać wzajemne prawa i obowiązki odmienne, bowiem podstawowym czynnikiem kształtującym stosunek ubezpieczenia jest umowa (zgodne oświadczenie woli), a czynniki pozostałe nie mogą względem oświadczeń woli pełnić funkcji korygującej (z wyjątkiem tych, które mają charakter bezwzględnie obowiązujący). Wynika to z zasady wolności umów. Efektem takiego stanu rzeczy jest słabnąca – przy umowie ubezpieczenia dobrowolnego – adhezyjność umowy, czyli dojście do skutku tej umowy przez przystąpienie do warunków przedstawionych przez jedną ze stron.

[1] J. Kufel, T. Sangowski Ubezpieczenia gospodarcze w praktyce Wyd. Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 1995, str. 41