Pośrednictwo ubezpieczeniowe

Według ustawy pośrednictwo ubezpieczeniowe polega na wykonywaniu przez pośrednika za wynagrodzeniem czynności faktycznych lub prawnych związanych z zawieraniem lub wykonywaniem umów ubezpieczenia. Pośrednikiem jest agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy oraz broker reasekuracyjny[1]. Natomiast dyrektywa o pośrednictwie ubezpieczeniowym określa pośrednika ubezpieczeniowego jako osobę fizyczną lub prawną, która za wynagrodzeniem, podejmuje lub prowadzi pośrednictwo ubezpieczeniowe[2].

Pośrednictwo służy nie tylko zdobywaniu przez ubezpieczycieli większej liczby kandydatów do ubezpieczenia, ale także pozwala potencjalnym ubezpieczającym lepiej orientować się w mechanizmach rynku ubezpieczeniowego. Obowiązująca do 1 stycznia 2004 r. ustawa o działalności ubezpieczeniowej była zbyt fragmentaryczna, cechująca się daleko idącym rygoryzmem. Poważnym mankamentem tej regulacji był brak dostosowania do standardów Unii Europejskiej. Nowe przepisy na nowo definiują pojęcie pośrednictwa, zasady jego podejmowania i prowadzenia .

Pośrednik ubezpieczeniowy, zarówno agent jak i broker, podlega wpisowi do rejestru pośredników ubezpieczeniowych prowadzonego przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych. Rejestr pośredników prowadzony jest w systemie informatycznym z dostępem dla osób trzecich.

W dniu 22 maja 2003 r. zakończył się w Sejmie długotrwały proces legislacyjny, dotyczący pakietu ustaw ubezpieczeniowych. Między innymi znalazła się tam ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym. Przepisy tej ustawy odnoszą się do zasad wykonywania pośrednictwa ubezpieczeniowego w zakresie ubezpieczeń osobowych i majątkowych.   Pośrednik ubezpieczeniowy może wykonywać swoje zadania w formie czynności agencyjnych lub czynności brokerskich (agent ubezpieczeniowy, broker ubezpieczeniowy, broker reasekuracyjny, którym jest broker ubezpieczeniowy posiadający dodatkowo zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej w zakresie reasekuracji)[3].

Czynnościami agencyjnymi są czynności wykonywane przez agenta ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń i polegające na pozyskaniu klienta, wykonywaniu czynności przygotowawczych zmierzających do zawierania umów ubezpieczenia, zawieraniu umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w administrowaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia, także w sprawach o odszkodowanie oraz na organizowaniu   i nadzorowaniu czynności agencyjnych wykonywanych przez  innych agentów.

Brokerskie czynności natomiast są wykonywane przez brokera ubezpieczeniowego w imieniu lub na rzecz podmiotu szukającego ochrony ubezpieczeniowej i polegające na zawieraniu lub doprowadzaniu do zawarcia umów ubezpieczenia oraz uczestniczeniu w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia także w sprawach o odszkodowanie.

W aspekcie prawnym działalność pośredników polega na zawieraniu i wykonywaniu umów cywilnoprawnych z podmiotami poszukującymi ochrony ubezpieczeniowej bądź też podmiotami poszukującymi takiej ochrony. Zatem działalność ta jest wykonywana przez pośredników na podstawie umowy zlecenia, umowy agencyjnej czy też umowy o pośrednictwo, która należy do kategorii umów nienazwanych[4].

Dotychczasowe uregulowanie problematyki pośrednictwa ubezpieczeniowego w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. nie było rozwiązaniem właściwym z punktu widzenia zasad techniki legislacyjnej. Pośrednictwo ubezpieczeniowe bowiem jest odrębnym od działalności ubezpieczeniowej rodzajem działalności gospodarczej.

Zawarta w ustawie o działalności ubezpieczeniowej z 1990 r. regulacja pośrednictwa ubezpieczeniowego była nie tylko regulacją fragmentaryczną, w istocie administracyjno – prawną, ale również odstawała w wielu kwestiach od standardów prawa unijnego, a niekiedy była z tymi standardami sprzeczna.

Jako najbardziej charakterystyczny przykład owej niezgodności można wymienić zasadę licencjonowania przez organ nadzoru działalności agentów, który to wymóg nie jest przewidziany przez żadną z dyrektyw unijnych. Sprzeczności takie wykazywał także wymóg aby dana osoba posiadała domicyl na terytorium Rzeczypospolitej, co wręcz przekreślało zasadę prawa unijnego o swobodnym przepływie usług pośrednictwa na terytorium wszystkich krajów członków Unii Europejskiej.

Istotnym mankamentem była także sprawa braku centralnego rejestru wszystkich pośredników ubezpieczeniowych, funkcjonującego na zasadzie jawności i pełnej do niego dostępności przez wszystkie zainteresowane osoby[5].

Wreszcie należy odnotować wysoce niejasną sytuację multiagenta, który działał na naszym rynku, lecz brak było uregulowań prawnych jego usytuowania względem zakładu ubezpieczeń oraz klienta, w szczególności brak było efektywnych instrumentów prawnych i finansowych zabezpieczających interesy potencjalnych poszkodowanych przez takiego agenta.

Zasygnalizowane mankamenty ustawy z 1990 r. o pośrednictwie  oraz zdecydowane postulaty środowisk ubezpieczeniowych i naukowych stały się powodem rozpoczęcia prac nad projektem nowej ustawy, uchwalonej 22 maja 2003 r.

Należy zwrócić uwagę na to, że ustawodawca przyjął założenie, że chociaż jedynymi podmiotami uprawnionymi do prowadzenia działalności agencyjnej i brokerskiej są odpowiednio agent i broker, to jednak czynności agencyjne i brokerski mogą wykonywać jedynie osoby fizyczne spełniające określone ustawowo wymogi. Z przepisów tych wynika również, że każdy broker, który jest osobą fizyczną jest uprawniony jednocześnie do wykonywania czynności brokerskich, natomiast nie każdy agent, który jest osobą fizyczną, jest uprawniony do wykonywania czynności agencyjnych. W tym celu musi spełniać dodatkowe wymogi określone w dalszej części pracy[6].

Ustawodawca przewidział także możliwość wykonywania działalności agencyjnych przez przedsiębiorcę, jako uzupełnienie podstawowej działalności. Dotyczy to umów  ubezpieczenia nie przekraczających okres 12 miesięcy (nie dotyczy umów ubezpieczenia na życie), i ustawowo nie wymagających  szczegółowej wiedzy ubezpieczeniowej, szkolenia oraz egzaminu.

[1] K. Czerwińska, M. Ilnicki, W. Kowalski. Nowe prawo ubezpieczeniowe. Komentarz. TWIGGER, Warszawa 2003, s. 303.

[2] Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym, Dz.U. z 2003 nr 124 poz. 1154.

[3] Tamże, art. 2  pkt 2 i 3

[4] art. 517-522 Kodeksu zobowiązań z 1933 r.

[5] Do chwili wejścia w życie ustawy z 22.05.2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym centralny rejestr obejmował jedynie brokerów, natomiast wykaz agentów prowadziły we własnym zakresie zakłady ubezpieczeń, art. 37 lit. f ust. 4.

[6] M. Capik i M. Capik. Zmiany ustaw ubezpieczeniowych i Kodeksu cywilnego. T.U. HDI Samopomoc S.A., Warszawa 2003 r, s. 49 –50.

KNUIFE w roli nadzorcy

Rozwój krajowych rynków usług finansowych oraz znoszenie ograniczeń prawnych pomiędzy poszczególnymi ich segmentami mają decydujący wpływ na kierunki i tempo przeobrażeń zachodzących na rynkach usług ubezpieczeniowych. Występujące tendencje, miały wpływ na rozwiązania przyjęte przepisami prawa wspólnotowego Unii Europejskiej, których celem było stworzenie podstaw prawnych funkcjonowania jednolitego rynku wiążącego się z czterema wolnościami: swobodą przepływu towarów, usług, osób, kapitału oraz wolną konkurencją[1]. Spowodowało to że instytucje ubezpieczeniowe podjęły działalność na obszarach dotychczas zastrzeżonych dla innych grup instytucji finansowych[2].

Utworzenie w ramach wspólnej przestrzeni gospodarczej Unii Europejskiej jednolitego rynku usług finansowych oraz postępujący proces znoszenia barier prawnych pomiędzy poszczególnymi segmentami  krajowych rynków usług finansowych sprawiły, że przed władzami odpowiedzialnymi za nadzór nad  działalnością ubezpieczeniową    pojawił  się   problem    podjęcia działań zmierzających do ograniczenia zasięgu ryzyka systemowego, zjawiska podważającego stabilność i bezpieczeństwo całego rynku usług finansowych. Ryzyko pojawia się na skutek złego zarządzania, niewłaściwych systemów lub nieodpowiedniej kadry zarządzającej. Dla instytucji nadzoru liczą się przyczyny takiego stanu[3].

W maju 2003 r. uchwalono ustawę dotyczącą nadzoru ubezpieczeniowego. Wraz z innymi ustawami wprowadza ona szereg zmian w funkcjonowaniu i działaniu tych instytucji[4]. Nad działalnością zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych, funduszami emerytalnymi i towarzystwami emerytalnymi nadzór sprawuje Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE).

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest organem administracji rządowej. Nadzór nad Komisją sprawuje minister właściwy do spraw instytucji finansowych. Została utworzona 1 kwietnia 2002 r[5]. Komisja przejęła zadania zniesionych przepisami tej samej ustawy organów – Państwowego Urzędu Nadzoru Ubezpieczeń i Urzędu Nadzoru nad Funduszami Emerytalnymi.

Przewodniczącego KNUiFE powołuje Premier, zastępców Minister Finansów i Minister do spraw zabezpieczenia społecznego. W skład Komisji wchodzą jeszcze przewodniczący lub zastępca Komisji Papierów Wartościowych oraz Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W posiedzeniach z głosem doradczym mogą uczestniczyć:   przedstawiciel  Prezydenta  RP,  Rzecznik  Ubezpieczonych,  Generalny

Inspektor Nadzoru Bankowego. KNUiFE wydaje decyzje w drodze uchwały, które są podejmowane zwykłą większością głosów przy obecności co najmniej trzech członków komisji.

Koszty nadzoru ponoszą zakłady ubezpieczeń do wysokości 0,14 % zbioru składek brutto oraz powszechne towarzystwa emerytalne do wysokości 0,14 % składek wpłaconych w danym roku do zarządzanych przez nie otwartych funduszy emerytalnych[6]. Zgodnie  z  nową ustawą ubezpieczeniową postępowanie przed organami nadzoru toczy się w trybie kodeksu postępowania administracyjnego z uwzględnieniem ustaw ubezpieczeniowych. Od decyzji organu nadzoru przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Bardzo ważną rolę dogrywają elementy, które pojawiły się w głównych zasadach ubezpieczeń, a których przedtem nie było. Pojawia się cała grupa reguł dotyczących zachowań rynkowych, czyli cały pakiet problematyki konsumenckiej. Podstawą jest więc ochrona i informacyjna funkcja zakładów ubezpieczeń wobec klienta oraz rynku. Czyli co zakład ubezpieczeń powinien pokazywać i o czym informować, po to aby dokonywane wybory oparte były na właściwej podstawie. Nakłada to na nadzór ubezpieczeniowy określony obowiązek informacyjny, między innymi ogłaszania ogłaszania wyników swego działania w określonych terminach.

Drugi zupełnie nowy element to przeciwdziałanie praniu brudnych pieniędzy. Przestępstwo to było z reguły łączone z finansowaniem terroryzmu a główne zasady ubezpieczeniowe mówią, iż nadzór albo prawo danego kraju powinno stworzyć możliwości przeciwdziałania  praniu brudnych pieniędzy.

Ustawowe aspekty aktu uprawniają pracowników nadzoru do: wstępu do wszystkich pomieszczeń zakładu ubezpieczeń, wglądu do dokumentów i systemu informatycznego oraz zabezpieczenia dokumentów. Nadzór ubezpieczeniowy może wydawać  zalecenia w stosunku do zakładów ubezpieczeń w celu:  zapewnienia zgodności działalności zakładu ubezpieczeń z przepisami prawa, statutem lub planem działalności, zapewnienia trwałej zdolności zakładu ubezpieczeń do wykonywania zobowiązań, zapobieżenia naruszania interesów ubezpieczających lub ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia.

W przypadku kiedy zakład ubezpieczeń nie wykonuje w terminie zaleceń, organ nadzoru może, w  drodze decyzji, zobowiązać zakład  ubezpieczeń  do  wykonania  tych

zaleceń. Jeśli zakład  ubezpieczeń  nie  wywiąże  się  w  wyznaczonym  przez  KNUiFE terminie lub wykonuje swoją działalność z naruszeniem praw, statutu, zawartych umów bądź nie udziela wyjaśnień, informacji organ nadzoru w drodze decyzji może: nakładać na członków zarządu, prokurentów kary pieniężne do wysokości 3 średnich miesięcznych wynagrodzeń w ostatnich 12 miesiącach, nakładać kary pieniężne na zakład ubezpieczeń do wysokości 0,5 % przypisanej składki brutto w uprzednim roku lub 100 tysięcy złotych gdy zakład ubezpieczeń nie zebrał składki brutto 20 milionów złotych, lub nie prowadził działalności w uprzednim roku, zawieszać w czynnościach członka zarządu zakładu, występować do właściwego organu zakładu ubezpieczeń z wnioskiem o odwołanie członka zarządu lub udzielonej prokury, nakazać zmianę postanowień ogólnych warunków ubezpieczeń.

KNUiFE może zażądać również od zakładów ubezpieczeń: informacji i wyjaśnień dotyczących działalności i gospodarki finansowej, przedstawienia wzorów umów ubezpieczeń, informacji o indywidualnych umowach, które były negocjowane, wniosków ubezpieczeniowych, taryf składek i innych formularzy.

Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych ma też wpływ na powołanie zarządu zakładu ubezpieczeń, gdyż powołanie dwóch członków w tym prezesa następuje za jego zgodą. KNUiFE może w drodze decyzji, odmówić powołania wskazanej osoby na członka zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń.

Nowe ustawy ubezpieczeniowe określają zakres działań i nadzoru KNUiFE względem: gospodarki finansowej zakładów ubezpieczeń, Towarzystw Ubezpieczeń Wzajemnych, oddziałów zagranicznych zakładów ubezpieczeń, pośredników ubezpieczeniowych. Ustawa o nadzorze określa także nadzór nad działalnością funduszy emerytalnych, pracowniczych programów emerytalnych.

W celu realizacji ustawowych zadań Komisja zawarła szereg porozumień. Umowy te mają poprawić stan nadzoru ubezpieczeniowego, jak również sytuację konsumenta usług finansowych.

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego

Porozumienie z Komisją Nadzoru Bankowego w sprawie zasad i trybu udzielania i otrzymywania na zasadzie wzajemności informacji niezbędnych dla prawidłowego wykonywania ustawowo określonych zadań w zakresie nadzoru oraz szczegółowego trybu wykonywania czynności kontrolnych zostało zawarte 10 czerwca 2003 r. Porozumienie określa tryb i zasady udzielania przez Komisję Nadzoru Bankowego informacji niezbędnych do wykonywania zadań w zakresie kształtowania polityki państwa zapewniającej bezpieczny rozwój funduszy i pracowniczych programów emerytalnych i kształtowania polityki gospodarczej państwa w zakresie ubezpieczeń, a także informacji niezbędnych do wykonywania nadzoru nad działalnością funduszy emerytalnych oraz zakładów ubezpieczeń.

Układ ten reguluje także tryb przeprowadzania czynności kontrolnych w podmiotach nadzorowanych przez KNUiFE, w stosunku do których podmiotem dominującym jest bank lub gdy istnieją bliskie powiązania pomiędzy tymi podmiotami, a także czynności kontrolnych w podmiotach wchodzących w skład holdingów.

Współpraca z Rzecznikiem Ubezpieczonych

Rzecznik Ubezpieczonych jest jednym z podmiotów, które uczestniczą w posiedzeniach Komisji z głosem doradczym. Rozwiązanie takie zapewnia stały przepływ informacji pomiędzy organami, a zwłaszcza umożliwia Rzecznikowi wskazywanie na forum Komisji problemów zidentyfikowanych w ramach wykonywania przepisanych normami prawnymi kompetencji.

Zgodnie z przepisami ustawy Rzecznik Ubezpieczonych reprezentuje interesy ubezpieczonych i uprawnionych umów ubezpieczenia oraz członków otwartych funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów emerytalnych. Rzecznik po zaznajomieniu się ze skierowaną do niego sprawą może zwracać się o zbadanie tej sprawy lub niektórych jej aspektów do właściwych organów, w szczególności do Komisji. Ponadto Rzecznik informuje Komisję o dostrzeżonych nieprawidłowościach w działalności zakładów ubezpieczeń lub Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego.

W przypadku powzięcia wiadomości o działalności zakładów ubezpieczeń nie posiadających zezwolenia Ministra Finansów na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w Polsce, Rzecznik zawiadamia Komisję, prokuraturę oraz właściwe organy kontroli państwowej.

W celu zapewnienia warunków sprawnej ochrony interesów osób ubezpieczonych oraz uczestników systemu emerytalnego, współpraca Komisji oraz Rzecznika Ubezpieczonych przybrała formalny wymiar w postaci porozumienia o współpracy podpisanego 18 grudnia 2002 r.

Porozumienie przewiduje między innymi zobowiązanie stron do wymiany informacji i doświadczeń w zakresie rozpatrywania skarg ubezpieczonych i osób uprawnionych z umów ubezpieczenia na działalność zakładów ubezpieczeń i skarg członków otwartych funduszy emerytalnych na działalność funduszy emerytalnych.

Porozumienie określa również techniczne warunki współpracy, tryb przekazywania spraw do rozpatrzenia, tryb wspólnego rozpoznawania spraw, a także przewiduje możliwość wspólnych inicjatyw medialnych oraz publikowania zestawień i wyników badań statystycznych i analitycznych.

Współpraca z Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów jest organem administracji publicznej, którego kompetencje wskazują na potrzebę bieżącej i ścisłej współpracy w zakresie ochrony praw konsumentów rynku ubezpieczeń i funduszy emerytalnych.

W szczególności wskazać należy na kompetencje Prezesa UOKiK w zakresie stwierdzania i eliminowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się takie bezprawne działania przedsiębiorcy jak stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwą lub wprowadzającą w błąd reklamę oraz inne czyny nieuczciwej konkurencji godzące w zbiorowe interesy konsumentów. Prezes UOKiK uznaję daną praktyką za naruszająca zbiorowe interesy konsumentów w drodze decyzji administracyjnej, nakazując zaniechanie jej stosowania.

Prezes UOKiK ma uprawnienia do wniesienia powództwa do sądu ochrony konkurencji i konsumentów o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Na podstawie orzecznictwa sądu antymonopolowego w tych sprawach, Prezes UOKiK prowadzi rejestr postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Skargi wpływające do Komisji, zwłaszcza dotyczące sektora ubezpieczeniowego, mogą być przesłanką dla czynności podejmowanych przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta.

Współpraca pomiędzy instytucjami w dużym stopniu zapewniona jest poprzez uczestnictwo Prezesa UOKiK – bądź wyznaczonego przez niego wiceprezesa – w pracach Komisji na prawach członka. Niezależnie od tego, dostrzegalna stała się potrzeba uregulowania bieżącej współpracy pomiędzy Urzędem Komisji a Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów poprzez zawarcie odpowiedniego porozumienia.

Porozumienie z Prezesem UOKiK zostało podpisane dnia 24 czerwca 2003 r. Strony porozumienia zobowiązały się do współpracy w zakresie zapobiegania i przeciwdziałania występowaniu na rynku ubezpieczeniowym praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, do współpracy w zakresie wymiany informacji i doświadczeń wynikających z działalności dotyczącej ochrony konkurencji i konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz promowania rozwiązań ochronę tę poszerzających. Porozumienie ma służyć także podejmowaniu wspólnych przedsięwzięć mających na celu pogłębianie wiedzy społeczeństwa odnośnie zasad funkcjonowania oraz praw konsumenta na rynku ubezpieczeniowym i emerytalnym.

Współpraca z Rzecznikiem Praw Obywatelskich

W zakresie ochrony praw konsumenckich Komisja współpracuje także z Rzecznikiem Praw Obywatelskich. Rzecznik, korzystając ze swoich uprawnień do żądania wyjaśnień oraz przedstawiania akt sprawy przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, zwraca się do Komisji o zbadanie oraz wyjaśnienie spraw, których okoliczności w ocenie Rzecznika pozwalają na uzasadnione przypuszczenie o naruszeniu, bądź zagrożeniu naruszenia praw człowieka i obywatela. W każdym z takich wypadków, Komisja podejmuje właściwe kroki, dokonując w szczególności analizy uwarunkowań obiektywnych, jak również argumentacji podnoszonej przez Rzecznika. W tym także celu, w uzasadnionych wypadkach, Komisja korzysta z instrumentów władczych przysługujących w stosunku do podmiotów nadzorowanych.

Istotna część spraw zgłaszanych przez Rzecznika Praw Obywatelskich ma charakter ponadindywidualny. Rzecznik wskazuje się na źródła nieprawidłowości ujawniających się w funkcjonowaniu rynków pozostających we właściwości Komisji. Wskazać tutaj można na badane przez organ nadzoru z inicjatywy Rzecznika okoliczności oferowania przez zakłady ubezpieczeń ochrony z tytułu następstw nieszczęśliwych wypadków uczniów w placówkach oświatowych. Pozostała część interwencji Rzecznika dotyczy spraw indywidualnych i w większości dotyczy skarg na nienależyte wywiązywanie się przez zakłady ubezpieczeń z nałożonych na nie prawem obowiązków.

Ustawy uchwalone w drugim kwartale 2003 r. normują zasady współpracy z Komisją Europejską, z  zagranicznymi organami nadzoru ubezpieczeniowego i innymi instytucjami rynku ubezpieczeniowego, poza tym wzmacniają rolę organu nadzoru ubezpieczeń zwłaszcza w aspekcie ochrony interesów ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych oraz uprawnionych z umów ubezpieczenia.

[1] L. Góral, studia prawno ekonomiczne, Konwergencja regulacji nadzorczych normujących działalność bankową i ubezpieczeniową, tom LX, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1999, s. 9.

[2] W. Szpringer,  Europejskie regulacje bankowe, Warszawa 1997, s. 199.

[3] J. Monkiewicz, Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego. Wyzwania i oczekiwania. Aktualne problemy nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym, wyd. BRANTA, Warszawa 2003 r., s.423.

[4] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. nr 124 poz. 1153).

[5] Ustawa z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 25, poz. 253).

[6] Ubezpieczenia, nr 5(107), INFOR, marzec 2004 r., s.13.

Upadłość zakładu ubezpieczeń

W dniu 28 lutego 2003 r. Sejm uchwalił Prawo Upadłościowe i naprawcze. Ustawa zawiera wiele nowych rozwiązań prawnych. Odrębny tytuł III ustawy poświęcony jest postępowaniu upadłościowemu wobec zakładów ubezpieczeń.

Przepisy prawa upadłościowego zamieszczone w Tytule III – Postępowanie upadłościowe wobec zakładów ubezpieczeń są przepisami szczególnymi w stosunku do przepisów regulujących upadłość wszystkich podmiotów gospodarczych, których dotyczy prawo upadłościowe.

Z przepisów ogólnych Prawa upadłościowego dotyczących upadłości, należy wskazać przepis określający zdolność podmiotową do zgłoszenia wniosku o upadłość. Zgodnie ze wskazanym przepisem wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy jego wierzyciel jak również Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

Jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza dłużnik, to powinien on we wniosku dodatkowo określić, czy wnosi o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, czy też o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jego majątku. Jeżeli natomiast wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza wierzyciel, to powinien on uprawdopodobnić swoją wierzytelność, a ponadto, jeżeli wnosi o  ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, powinien dołączyć wstępne propozycje układowe.

Komisja nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych jest uczestnikiem postępowania upadłościowego, i to niezależnie od tego, czy jest wnioskodawcą tego postępowania, co znajduje swoje potwierdzenie także w ustawie o działalności ubezpieczeniowej, w której stwierdza się, iż organ nadzoru jest uczestnikiem postępowania upadłościowego. Uczestnictwo w postępowaniu upadłościowym KNUiFE nie sprowadza się do uczestnictwa biernego, gdyż przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń sąd ma obowiązek zwrócić się do Komisji o wydanie opinii co do osoby syndyka masy upadłości. Syndyk ma obowiązek przedłożyć Komisji, co najmniej raz w roku , sprawozdanie ze swoich czynności oraz sprawozdanie rachunkowe, po jego zatwierdzeniu przez sędziego komisarza.

Ogłoszenie upadłości sąd upadłościowy z urzędu ogłasza w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich, a koszty tego ogłoszenia są pokrywane z funduszy masy upadłości i zalicza się je do kosztów postępowania upadłościowego. Syndyk z mocy prawa jest umocowany do wykonywania obowiązków wynikających z prowadzonego postępowania upadłościowego w stosunku do zakładu ubezpieczeń także na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej, z zachowaniem prawa krajowego tych państw. Informacja o ogłoszeniu upadłości zakładu ubezpieczeń podlega wpisowi do właściwych rejestrów państw członkowskich, w których zakład ubezpieczeń wykonuje swoją działalność.

Prawo upadłościowe przewiduje, że sąd przed ogłoszeniem upadłości zakładu ubezpieczeń zasięga opinii Komisji Nadzoru co do osoby syndyka masy upadłości, w postanowieniu zaś o ogłoszeniu upadłości sąd zasięga drugiej opinii Komisji Nadzoru przed ustanowieniem kuratora do reprezentowania w postępowaniu upadłościowym interesów osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych z umów ubezpieczenia. W postępowaniu upadłościowym zakładu ubezpieczeń występuje nie tylko syndyk masy upadłości, lecz także nadzorca sądowy.

Wszystkie wymienione osoby, to znaczy syndyk, nadzorca sądowy lub zarządca, w przypadku ustanowienia ich przez sąd mają obowiązek udzielać kuratorowi wszelkich potrzebnych wiadomości. Kurator interesów majątkowych osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposażonych lub uprawnionych ma prawo przeglądać księgi i dokumenty upadłego zakładu ubezpieczeń.

Z dniem ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń aktywa zakładu stanowiące pokrycie rezerw techniczno – ubezpieczeniowych tworzą osobną masę upadłości przeznaczoną na zaspokojenie roszczeń z tytułu umów ubezpieczenia oraz kosztów likwidacji tej masy upadłości. Likwidację masy upadłości przeprowadza syndyk wraz z kuratorem.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny zaspokaja roszczenia osób poszkodowanych i uprawnionych z umów ubezpieczenia także w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu ubezpieczeń z powodu tego, że majątek dłużnika nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego lub w razie umorzenia postępowania upadłościowego.

Przepisy Prawa upadłościowego należy stosować odpowiednio w przypadku ogłoszenia upadłości krajowego zakładu ubezpieczeń, jeżeli prowadzi on działalność także poza granicami Polski, w państwie lub państwach członkowskich Unii Europejskiej oraz  w przypadku ogłoszenia upadłości, otwarcia postępowania układowego lub innego podobnego postępowania wobec zagranicznego zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę lub oddział w państwie członkowskim, jeżeli prowadzi on działalność w Polsce, a także wobec oddziału zakładu ubezpieczeń mającego siedzibę w państwie niebędącym członkiem Unii Europejskiej.

Zasady organizacyjno – prawne rynku ubezpieczeniowego w Polsce

z pracy mgr

Ustawa o    działalności    ubezpieczeniowej z    dnia  28 lipca  1990 r. stworzona została, kiedy rynek ubezpieczeniowy w Polsce był jeszcze bardzo młody. Wraz z jego rozwojem, pojawianiem się coraz większej liczby działających na nim podmiotów, rozszerzaniem gamy oferowanych produktów pojawiły się problemy, które owocowały kolejnymi nowelizacjami ustawy. Ponadto szereg aspektów z zakresu ubezpieczeń regulowanych było przepisami w randze rozporządzeń, co nie sprzyjało przejrzystości systemu prawnego w dziedzinie ubezpieczeń.

Proces akcesyjny Polski do Unii Europejskiej spowodował konieczność wprowadzenia zmian mających na celu dostosowanie polskiego prawa do obowiązującego we Wspólnocie. Potrzeba wprowadzenia nowej kompletnej regulacji zaowocowała przygotowaniem nowego prawa ubezpieczeniowego, na które składały się trzy ustawy. Pakiet ten został uchwalony przez Parlament w sierpniu 2001 r., nie wszedł jednak w życie wskutek zawetowania go przez Prezydenta RP, który swoją decyzję uzasadnił m.in. wysokimi kosztami wprowadzenia nowych regulacji[1].

Jednak prace nad nowym prawem ubezpieczeniowym zostały podjęte przez Parlament na nowo. W efekcie powstał pakiet czterech ustaw stanowiący kompleksową regulację prawną polskiego rynku ubezpieczeń. Uchwalona w dniu 22 maja 2003 r. kodyfikacja prawa ubezpieczeniowego składa się z czterech ustaw:

  • o działalności ubezpieczeniowej[2],
  • o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym[3],
  • o pośrednictwie ubezpieczeniowym[4],
  • o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[5].

Ustawy wejdą w życie z dniem 1 stycznia 2004 r. za wyjątkiem części przepisów, które zaczęły obowiązywać z chwilą przystąpienia Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej. Wprowadzono szereg nowych regulacji , między innymi rozszerzenie kompetencji nadzoru ubezpieczeniowego.

Główne cele regulacji prawnych miały za zadanie: dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeń do prawa unii Europejskiej, wzmocnienie ochrony ubezpieczonych, poprawienie bezpieczeństwa prowadzenia działalności ubezpieczeniowej, uwzględnienie zmian w systemie polskiego rynku ubezpieczeń na przełomie 10 lat, zwiększyć  stabilność  i przejrzystości prawa ubezpieczeniowego poprzez radykalne ograniczenie ilości upoważnień do wydania aktów normatywnych o charakterze podstawowym (rozporządzeń).

Jednym z  ważniejszych aktów, którego przepisy mają zastosowanie w sferze działalności ubezpieczeniowej jest kodeks cywilny z 1964 r[6]. Zastosowanie w zakresie ubezpieczeń gospodarczych znajdują także przepisy kodeksu   cywilnego, dotyczące  podmiotów  prawa,  reprezentacji,  czynności prawnych i zobowiązań. Umowa ubezpieczenia morskiego oraz pośrednictwo ubezpieczeniowe w   tej   sferze   zostały natomiast   uregulowane   w    kodeksie  morskim[7],  co podyktowane  jest odmiennością nazewnictwa i niektórych konstrukcji.

Zgodnie z ustawą o działalności ubezpieczeniowej, do zakładów ubezpieczeń działających w formie spółek akcyjnych a także do towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, stosuje się przepisy kodeksu handlowego[8] z 1934 r. Kodeks reguluje kwestie funkcjonowania spółek, prokury, firmy, rejestru handlowego i ma oczywiście zastosowanie w odniesieniu do klientów działających w formie spółki handlowej. W roku 2000 uchwalono ustawę Kodeks Spółek Handlowych[9], który dostosowuje funkcjonowanie spółek do standardów Unii Europejskiej.

Specyfika prowadzenia działalności ubezpieczeniowej wymagała wprowadzenia także szczególnych regulacji dotyczących np. gospodarki finansowej i rachunkowości zakładu ubezpieczeń. Kwestie te normują rozporządzenia Ministra Finansów m.in. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej[10], w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli[11],w sprawie zasad reasekuracji ryzyka ubezpieczeniowego za granicą[12], w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń[13]

Należy również zwrócić uwagę na liczne regulacje związane z istnieniem systemu ubezpieczeń obowiązkowych. Część spośród nich stanowią rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie ogólnych warunków ubezpieczenia: odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów[14], odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego[15], budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych[16], odpowiedzialności cywilnej podmiotów wykonujących czynności doradztwa podatkowego[17], odpowiedzialności cywilnej podmiotu przyjmującego zamówienie na świadczenia zdrowotne za szkody wyrządzone przy udzielaniu tych świadczeń[18], odpowiedzialności cywilnej adwokatów, radców prawnych i notariuszy[19].

Trzeba zauważyć, że w zakresie prawa  ubezpieczeniowego   większość   przepisów ma  charakter  wyłączający możliwość swobodnego   kształtowania sytuacji prawnej  przez  strony.  To  samo tyczy się ustalania   poszczególnych zasad ogólnych warunków ubezpieczeń.

Poza wyżej wymienionymi regulacjami obowiązują następujące: zakład ubezpieczeń nie może prowadzić jednocześnie działalności w   zakresie ubezpieczeń na życie i w dziale pozostałych ubezpieczeń osobowych bądź majątkowych, zakład ubezpieczeń nie może zajmować się bezpośrednio inną działalnością gospodarczą poza działalnością ubezpieczeniową i reasekuracyjną, zezwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wydaje na wniosek zainteresowanego minister finansów po wyrażeniu opinii przez organ nadzoru. Również na wniosek organu nadzoru minister finansów może cofnąć zezwolenie na prowadzenie działalności, nadzór nad działalnością ubezpieczeniową spoczywa na Państwowym Urzędzie Nadzoru Ubezpieczeń powołanym w 1996 r., w celu ochrony ubezpieczonych i poszkodowanych klientów zakładów ubezpieczeń powołano Rzecznika Ubezpieczonych oraz ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny,

Polski rynek ubezpieczeniowy stanowią przede wszystkim zakłady ubezpieczeń, pośrednicy ubezpieczeniowi oraz klienci zakładów ubezpieczeń.

Z rynkiem ubezpieczeniowym związanych jest wiele organizacji i stowarzyszeń, do których należą:

  • Stowarzyszenie Polskich Brokerów Ubezpieczeniowych i Reasekuracyjnych,
  • Stowarzyszenie Agentów i Doradców Ubezpieczeniowych,
  • Polskie Stowarzyszenie Aktuariuszy.

Ponadto rynek ubezpieczeniowy wspomaga całkiem pokaźna rzesza firm zajmujących się oceną ryzyka i likwidacją szkód, rzeczoznawstwem, firmy audytorskie, aktuarialne, prawnicze, informatyczne, zarządzające funduszami, konsultingowe oraz instytucje badawcze i  kształcące  kadry  dla  ubezpieczeń.

[1] K. Czerwińska, M.P. Ilnicki, W.J. Kowalski, NOWE PRAWO UBEZPIECZENIOWE, TWIGGER, Warszawa 2003.

[2] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej.

[3] Ustawa z dn. 10 kwietnia 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych.

[4] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

[5] Ustawa z dn. 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczcieli Komunikacyjnych

[6] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny, Dz.U .nr 16, poz. 93 z późniejszymi zmianami.

[7] Ustawa z 1 grudnia 1961 r. Kodeks morski, tekst jedn. Dz.U. z 1998 r., nr 10, poz. 36 z późniejszymi zmianami.

[8] Rozporządzenie Prezydenta R.P. z 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy, Dz.U. nr 57,  poz. 502 z późniejszymi zmianami.

[9] Ustawa Kodeks Spółek Handlowych z 15 września 2000 r., Dz.U. nr 94, poz. 1037.

[10] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 października 1995 r. w sprawie sposobu wyliczenia i wysokości marginesu wypłacalności oraz minimalnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla każdego rodzaju ubezpieczeń oraz dla działalności reasekuracyjnej, Dz.U. nr 127, poz. 606.

[11] Rozporządzenie Ministra Finansów z 29 grudnia 1994 r. w sprawie szczegółowych zasad rachunkowości ubezpieczycieli, Dz.U. nr  140, poz. 791; zm. Dz.U. z 1995 r. nr 90, poz. 448.

[12] Rozporządzenie Ministra Finansów z 7 grudnia 1995 r. w sprawie zasad reasekuracji ryzyk ubezpieczeniowych za granicą, Dz.U. nr 143,  poz. 707 z późniejszymi zmianami.

[13] Rozporządzenie Ministra Finansów z 14 czerwca 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i  trybu prowadzenia kontroli działalności i stanu majątkowego zakładów ubezpieczeń, Dz.U. nr 74, poz. 353.

[14] Rozporządzenie Ministra Finansów z 24 marca 2000 r., Dz.U. nr 26, poz. 310.

[15] Rozporządzenie Ministra Finansów z 30 grudnia 1993 r., Dz.U. nr 134,  poz. 653 z późniejszymi zmianami.

[16] Rozporządzenie Ministra Finansów z 3 kwietnia 1997 r., Dz.U. nr 36,  poz. 220.

[17] Rozporządzenie Ministra Finansów z 18 lutego 1997 r., Dz.U. nr 17, poz. 91.

[18] Rozporządzenie Ministra Finansów z 17 listopada 1998 r.

[19]  Rozporządzenie Ministra Finansów z 10 października 2000 r., Dz.U. nr 90, poz. 1001, 1002, 1003.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny

Fundusze gwarancyjne w ubezpieczeniach są jednym z istotnych elementów stabilizujących rynek ubezpieczeń. Pełnią przede wszystkim funkcję zabezpieczenia klientów zakładów ubezpieczeń na wypadek:

1) niewypłacalności zakładu ubezpieczeń

bądź

2) braku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego przez sprawcę szkody lub w przypadku niezidentyfikowania sprawcy (posiadacza pojazdu) szkody.

Zasadność tworzenia tych funduszy wynika z konieczności ochrony konsumentów przed skutkami niewypłacalności ubezpieczycieli, a w szczególności z potrzeby[1]:

  • zabezpieczenia nieprofesjonalnego ubezpieczającego (ubezpieczonego, uprawnionego),
  • zapewnienia zaufania do sektora ubezpieczeniowego, które jest jedną z przesłanek rozwoju ubezpieczeń,
  • zapewnienia ochrony portfeli ubezpieczeń firm ubezpieczeniowych mających problemy finansowe, tworząc w ten sposób dobre warunki rozwoju dla pozostałych firm i rynku ubezpieczeń,
  • wyrównania poziomów ochrony konsumentów sektora bankowego i ubezpieczeniowego.

Fundusze gwarancyjne zabezpieczają również poszkodowanych przed skutkami wypadków drogowych spowodowanych przez nieubezpieczonych lub niezidentyfikowanych sprawców. Należy podkreślić, że tego typu fundusze znalazły szczególne miejsce w regulacjach unijnych[2].

Ponadto, fundusze gwarancyjne, zwłaszcza dla ubezpieczeń życiowych, zabezpieczają interesy ubezpieczających, umożliwiając im kontynuację umów ubezpieczenia na uprzednio zawartych warunkach, poprzez przejęcie zarządzania umowami upadłego zakładu ubezpieczeń bądź pomoc finansową dla zakładów, które przejmują transferowane portfele umów[3].

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (UFG) utworzono pierwotnie w celu kompensowania szkód poszkodowanym lub uprawnionym osobom fizycznym z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych OC posiadaczy pojazdów mechanicznych powstałych z ruchu tych pojazdów oraz OC rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego na[4]:

  • osobie, gdy sprawca szkody nie mógł być zidentyfikowany,
  • osobie i w mieniu, gdy sprawca szkody nie posiadał ubezpieczenia obowiązkowego OC.

Koncepcja ta jest zgodna z Drugą Dyrektywą Komunikacyjną UE[5] – rozszerzono jej zakres o szkody z ubezpieczenia obowiązkowego OC rolników.

Głównym źródłem dochodów UFG są: wpłaty zakładów ubezpieczeń prowadzących działalność w grupie obowiązkowych ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz odpowiedzialności cywilnej rolników, opłaty[6] za niespełnienie obowiązku zawarcia umów ubezpieczeń obowiązkowych odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych i odpowiedzialności cywilnej rolników, wpływy z tytułu roszczeń regresowych oraz z lokat środków Funduszu[7].

Drugim funduszem gwarancyjnym był Fundusz Ochrony Ubezpieczonych (FOU), który został powołany zarządzeniem Ministra Finansów z dnia 27.08.1992 r.[8] Fundusz ten miał za zadanie zaspokajanie roszczeń osób fizycznych w przypadku niewypłacalności ubezpieczyciela z tytułu zawartych umów ubezpieczenia w wysokości 100 proc. w dziale I, tj. w zakresie ubezpieczeń na życie, 90 proc. w przypadku ubezpieczeń obowiązkowych oraz 50 proc. z ubezpieczeń działu II (ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych)[9].      Dochodami tego funduszu były głównie wpłaty tych zakładów ubezpieczeń, które prowadziły działalność ubezpieczeniową w tym samym dziale ubezpieczeń co niewypłacalny zakład ubezpieczeń. Fundusz ten prowadził działalność do roku 1996.

W 1996 r. nastąpiło poszerzenie zakresu działalności UFG; przejął on zadania dotychczas realizowane przez FOU[10]. W związku z niewypłacalnością zakładu ubezpieczeń, UFG ponosi odpowiedzialność w przypadku ogłoszenia upadłości bądź w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości zakładu, a także umorzenia postępowania upadłościowego, jeśli majątek nie wystarczałby na pokrycie kosztów tego postępowania, albo w przypadku przymusowej likwidacji zakładu ubezpieczeń, który nie spełnia świadczeń ubezpieczeniowych[11].

Zakres odpowiedzialności UFG[12] obejmuje obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników, obowiązkowe ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego oraz w ograniczonym stopniu również obowiązkowe ubezpieczenia wynikające z przepisów odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę, a także w odniesieniu do ubezpieczeń na życie.

Szkody z obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego i OC rolników oraz obowiązkowego ubezpieczenia budynków rolniczych UFG kompensuje w pełni (do wysokości sum gwarancyjnych czy sum ubezpieczenia), a z ubezpieczeń obowiązkowych pozostałych oraz wierzytelności z ubezpieczeń na życie w wysokości 50 proc. wierzytelności, nie więcej jednak niż kwota będąca równowartością 30 000 euro[13].

Ponadto UFG realizuje zadania wynikające z Czwartej Dyrektywy Komunikacyjnej UE[14], związane z utworzeniem oraz funkcjonowaniem Ośrodka Informacji[15] oraz z udzielaniem pomocy finansowej[16] w formie pożyczki zwrotnej zakładowi ubezpieczeń przejmującemu portfel umów z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych lub odpowiedzialności cywilnej rolników.

[1]              Por. A. Janusz, Korzyści i zagrożenia związane z tworzeniem ubezpieczeniowych funduszy gwarancyjnych, (w:) W. Sułkowska (red.), „Nauki finansowe wobec współczesnych problemów gospodarki polskiej, t. V, Ubezpieczenia”, AE Kraków 2004, s. 149 i nast.

[2]              M. Monkiewicz, Systemy gwarancyjne na rynku ubezpieczeń Unii Europejskiej (w:) J. Monkiewicz (red.), „Jednolity rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej. Procesy rozwoju i integracji”, ed. cit., s. 155 i nast.

[3]              Policyholder protection funds, Groups of governmental experts on insurance solvency, OECD 2000, s. 3.

[4]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, op. cit. art. 51 oraz „Protokół z zebrania Przedstawicieli Zakładów Ubezpieczeń” z dnia 28.12.1990 r. ( niepublikowane).

[5]              Por. Druga Dyrektywa z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów silnikowych (84/5/EWG).

[6]              Por. E. Turkowska-Tyrluk, Funkcje kontrolno-windykacyjne Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w zakresie spełnienia obowiązku ubezpieczenia, „Prawo Asekuracyjne” 2005, Nr 4(45), s. 21 i nast.

[7]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 53 i 92 oraz T. Sangowski, „Regres ubezpieczeniowy”, PWE, Warszawa 1977 oraz E. Kowalewski, „Prawo ubezpieczeń gospodarczych”, OW Branta, Bydgoszcz-Toruń 2002, s. 240 i nast., a także art. 43 i 58 ustawy z dnia 22 maja 2003 o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. w związku z art. 518 § 1 pkt 4 k.c.

[8]              Ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 1, ed. cit. oraz „Protokół z Zebrania Przedstawicieli Ubezpieczycieli w siedzibie Polskiej Izby Ubezpieczeń” z dnia 26.10.1992 r. (niepublikowane).

[9]              Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, ed. cit., art. 57.

[10]             Por. ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej, art. 51 ust. 4 (Dz.U. 1996, Nr 11, poz. 62).

[11]             Por. ibidem, art. 51 ust. 7 (Dz.U. 2000, Nr 70, poz. 819).

[12]             Por. także M. W. Wichtowski, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (w:) S. Rogowski (red.), „Ubezpieczenia komunikacyjne”, ed. cit., s. 108 i nast.

[13]             Por. także E. Turkowska-Tyrluk, Zmieniająca się rola Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego w systemie polskich ubezpieczeń (w:) „Ubezpieczenia w polskim obszarze rynku europejskiego”, ed. cit., s. 500 i nast.

[14]             Por. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2000/26/WE; Dyrektywa Rady z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie zbliżenia ustawodawstwa Państw Członkowskich odnoszących się do ubezpieczenia w zakresie OC za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, zmieniająca dyrektywy Rady 73/239/EWG i 88/357/EWG, art. 5 o centrach informacji

[15]             Por. ustawa z 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach komunikacyjnych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych, op. cit. art. 102, gdzie określa się, że do zadań UFG jako ośrodka informacji należy prowadzenie rejestru umów ubezpieczenia działu II grupy 3 i 10 z wyłączeniem odpowiedzialności przewoźnika oraz rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10.03.04 w sprawie współdziałania UFG z organem prowadzącym centralną ewidencję pojazdów (Dz. U. 2004, Nr 51, poz. 495).

[16]             Por. ibidem, art. 92.

Funkcje i zadania instytucji ubezpieczeniowych

Rynek ubezpieczeniowy – oprócz konsumentów ochrony ubezpieczeniowej, zakładów ubezpieczeń oraz instytucji tzw. pomocniczych (w fazie dystrybucji ubezpieczeń – pośrednicy ubezpieczeniowi, a w fazie świadczenia usługi – także inni usługodawcy) – tworzą również instytucje tzw. infrastruktury rynku ubezpieczeniowego. Zalicza się do nich w szczególności nadzór ubezpieczeniowy, instytucje wspomagające konsumentów bądź uzupełniające działalność zakładów ubezpieczeń[1], tj. Rzecznika Ubezpieczonych, Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny, Polskie Biuro Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz Polską Izbę Ubezpieczeń.

Nadzór ubezpieczeniowy, będący formą interwencjonizmu państwa w gospodarkę rynkową, jest, co do zasady, konieczny i uzasadniony ze względu na wagę oraz charakter działalności ubezpieczeniowej dla gospodarki i społeczeństwa[2]. Niezbędność nadzoru wynika przede wszystkim z potrzeby ochrony interesów konsumentów[3] oraz ochrony rynku ubezpieczeniowego[4].

Instytucja Rzecznika Ubezpieczonych jest odpowiednikiem ombudsmana w sprawach ubezpieczeń i podkreśla wagę problematyki ochrony interesów konsumentów w tej dziedzinie[5].

Należy podkreślić, że na jakość funkcjonowania rynku oddziałują również inne firmy, które mogą świadczyć usługi zakładom ubezpieczeń lub ubezpieczonym (uprawnionym) czy poszkodowanym, np. świadczące usługi outsourcingu, usługi w zakresie doradztwa, kształcenia zawodowego oraz inne instytucje, organizacje i stowarzyszenia ubezpieczeniowe.

[1]              Por. T. Sangowski (red.), „Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej”, wyd. 2, Poltext, Warszawa 2001, s. 181.

[2]              Por. także T. Sangowski (red.), „Ubezpieczenia gospodarcze”, ed. cit., ss. 341-342.

[3]              Por. E. Kowalewski, T. Sangowski, „Prawo ubezpieczeń gospodarczych”, LexisNexis, Warszawa 2004, s. 207, gdzie prezentowane są zastrzeżenia do tego typu zadań nadzoru.

[4]              Por. artykuł J. Monkiewicza w niniejszym zeszycie „Forum”.

[5]              Instytucję te powołano nowelizacją z dnia 8.06.1995 r. ustawy o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. 1995, Nr 96, poz. 478; tekst jednolity ustawy o działalności ubezpieczeniowej z 28.07.1990 r. w Dz. U. 1995, Nr 11, poz. 62). Sposób powoływania i zasady funkcjonowania Rzecznika Ubezpieczonych określiło rozporządzenie MF z dnia 8.12.1995 r. w sprawie szczegółowych zasad działania i trybu powoływania Rzecznika Ubezpieczonych (Dz. U. 1995, Nr 149, poz. 727). W roku 2003 w ramach tzw. pakietu ustaw ubezpieczeniowych podniesiono wagę instytucji Rzecznika Ubezpieczonych oraz m.in. rozszerzono zakres jego zadań; por. ustawa z 22.05.2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz o Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz. U. 2003, Nr 124, poz.1153); Por. T. Szumlicz, op. cit.

Zakład ubezpieczeń i jego zarząd według nowej ustawy

kontynuacja pracy mgr z poprzedniego miesiąca

Zakład ubezpieczeń prowadzi działalność polegającą na wykonywaniu czynności    ubezpieczeniowych    związanych  z  oferowaniem  i  udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych.

Czynności ubezpieczeniowe dzieli się na  zastrzeżone dla zakładu ubezpieczeń, i te które mogą być wykonywane przez inne niż zakład ubezpieczeń podmioty. Czynności zastrzeżone to: zawieranie umów ubezpieczenia, umów reasekuracji lub mów gwarancji ubezpieczeniowych lub zlecanie ich zawierania uprawnionym pośrednikom ubezpieczeniowym w rozumieniu ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym[1] a także wykonywanie tych umów, składanie oświadczeń woli w sprawach roszczeń o odszkodowania lub inne świadczenia należne z tytułu umów, o których mowa w punkcie pierwszym, ustalanie składek i prowizji należnych z tytułu zawieranych  umów; ustanawianie  w   drodze   czynności   cywilnoprawnych,    zabezpieczeń rzeczowych  lub  osobistych,  jeżeli  są   one   bezpośrednio  związane   z zawieraniem umów.

Czynności ubezpieczeniowe, których wykonanie może być zlecone innym podmiotom to: ocena ryzyka w ubezpieczeniach osobowych i ubezpieczeniach majątkowych oraz w umowach gwarancji ubezpieczeniowych, wypłacanie odszkodowań i innych świadczeń należnych z tytułu umów, przejmowanie i zbywanie przedmiotów lub praw nabytych przez zakład ubezpieczeń w związku z wykonywaniem umowy ubezpiecznia lub umowy gwarancji ubezpieczeniowej, prowadzenie kontroli przestrzegania przez ubezpieczających lub ubezpieczonych, zastrzeżonych w umowie lub w ogólnych warunkach ubezpieczeń, obowiązków i zasad bezpieczeństwa odnoszących się do podmiotów objętych ochroną ubezpieczeniową, prowadzenie postępowań regresowych oraz postępowań windykacyjnych odnoszących się do wierzytelności ubezpieczającego mających bezpośredni wpływ na zakres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń z tytułu umów, lokowanie środków zakładu ubezpieczeń.

Od 1 stycznia 2004 r. wejdą w życie nowe zasady dotyczące zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń, tj. zakładu którego siedziba mieści się na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawodawca wychodząc z założenia, że kierunki i metody funkcjonowania  zakładu ubezpieczeń w dużej mierze uwarunkowane są przez zarząd, ustalił parametry jakim musi odpowiadać zarząd i jego członkowie. W myśl nowej ustawy o działalności ubezpieczeniowej  zarząd  musi   składać  się  z  co   najmniej  trzech   osób[2].

Członkiem zarządu   krajowego  zakładu  ubezpieczeń  może  być osoba, która spełnia łącznie następujące wymagania:

  • posiada pełną zdolność do czynności prawnych;
  • posiada wyższe wykształcenie;
  • nie była skazana za umyślne przestępstwo stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądu;
  • daje rękojmię prowadzenia spraw zakładu ubezpieczeń w sposób należyty.

Watro zwrócić uwagę na wymóg niekaralności. Dotyczy on nie jakiejś wybranej kategorii przestępstw, ale wszelkich czynów zakazanych. Jedynym ich wyróżnikiem jest umyślność zachowania. W innym przypadku prezes zakładu powodujący wypadek drogowy z niegroźnymi obrażeniami po stronie  ofiar straciłby stanowisko. Wskazane wyżej oczekiwania względem członków zarządu nie wyczerpują katalogu wymogów ustawowych. Co najmniej dwie osoby wchodzące w skład zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń, w tym prezes zarządu muszą posługiwać się językiem polskim. Ta kwestia na etapie prac legislacyjnych budziła emocje. Niektórzy wskazywali, że gdyby rozumieć to dosłownie to wszyscy członkowie zarządu, niezależnie od pochodzenia, powinni być sprawdzani pod kątem umiejętności posługiwania się językiem polskim, a wyniki takich testów mogłyby być niespodzianką. Zatem jedynie obcokrajowcy muszą potwierdzać swoją znajomość języka polskiego poprzez zdanie egzaminu państwowego.

Kolejny warunek postawiony zarządowi dotyczy doświadczenia zawodowego. Co najmniej połowa członków zarządu krajowego zakładu ubezpieczeń, w tym prezes zarządu, musi legitymować się co najmniej pięcioletnim stażem pracy na samodzielnych stanowiskach kierowniczych w instytucjach finansowych. Ustawodawca położył jednocześnie tamę zjawisku kumulacji stanowisk w tych instytucjach. Jednym z motywów takiego rozwiązania jest gospodarka finansowa zakładu ubezpieczeń, a przede wszystkim sprawa lokowania składek ubezpieczeniowych. Decyzje w tym względzie muszą być motywowane najwyższym parametrem bezpieczeństwa składek, a nie interesem tego czy innego podmiotu przyjmującego lokaty. Nie może być żadnych wątpliwości co do czystości działań  w obrębie gospodarki lokatami. Zakaz łączenia stanowisk odnosi się do  członków organu zarządzającego zakładu ubezpieczeń tj. do członków zarządu i rady  nadzorczej.

Zgodnie z ustawą członkiem organu zarządzającego zakładu ubezpieczeń nie może być osoba będąca członkiem organu zarządzającego: narodowego funduszu inwestycyjnego lub firmy zarządzającej majątkiem narodowego funduszu inwestycyjnego, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, podmiotu prowadzącego działalność maklerską w rozumieniu przepisów o publicznym obrocie papierami wartościowymi oraz inną działalność w zakresie publicznego obrotu papierami wartościowymi, powszechnego towarzystwa emerytalnego a także banku.

[1] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r., o pośrednictwie ubezpieczeniowym.

[2] Dz.U. nr 124, poz. 1151 z 2003 r.

Problemy rozwoju polskiego rynku ubezpieczeniowego

podrozdział pracy mgr

Wyzwania, przed jakimi stanął w dobie akcesji do Unii Europejskiej nasz wspólny rynek regionu Europy Środkowo – Wschodniej, wynikają przede wszystkim z zagrożeń i problemów rozwoju naszych lokalnych, krajowych rynków.

Najbardziej istotne wydają się te zagrożenia i problemy, które można uznać za wspólne dla wszystkich lokalnych rynków Wschodnich.

Problemy makroekonomiczne:

  • opóźnienia w rozwoju społeczno – gospodarczym;
  • różnice co do stopnia rozwoju (zróżnicowanie PKB)
  • różnice w wielkości populacji, w zasobach surowców mineralnych.

Nierównowaga pod względem stopnia rozwoju poszczególnych rynków wyraża się także rozmiarami braków w ich infrastrukturze. Nawet najbardziej pod tym względem zaawansowane rynki Polski, Czech, Węgier czy Słowenii krępuje dotkliwy niedostatek profesjonalnych firm brokerskich, aktuarialnych, eksperckich, niezależnych likwidatorów itp.

We wszystkich krajach Regionu proporcje pomiędzy ubezpieczeniami na życie i majątkowymi daleko odbiegają od standardu ustabilizowanych rynków Europy Zachodniej, USA czy Japonii, gdzie ubezpieczenia na życie stanowią około 2/3 całego portfela, zaś ubezpieczenia majątkowe 1/3. Natomiast na polskim rynku jest prawie odwrotnie.

Problemy, dzięki którym opóźnienia powstają to min. braki kapitałowe, niedostateczny profesjonalizm kadr wyższego i średniego szczebla w zakładach ubezpieczeń, ograniczony dostęp do wiedzy (know-how), brak systemu szkoleń, konferencji, współpracy i wymiany doświadczeń a także niedostatecznie rozwinięta infrastruktura.

Globalizacja i kształtowanie się nowych zasad funkcjonowania jednolitego ubezpieczeniowego rynku europejskiego sprawi, że rynki niemal całego kontynentu podlegać będą jednolitemu systemowi regulacji. Obserwujemy zaś że od ponad trzech lat proces regulacji rynku finansowego w krajach UE uległ gwałtownemu przyśpieszeniu. Służy temu, wprowadzona niedawno czteroetapowa tzw. procedura Lamfalussy.

Nowa regulacja zmierza najwyraźniej w kierunku wyraźnego zwiększenia przejrzystości działania zakładów ubezpieczeń, np. poprzez określenie zasad ich współpracy przy szacowaniu kosztów pokrycia poszczególnych ryzyk. Ponadto, określa ona wspólne standardy warunków ogólnych polis ubezpieczeniowych.

Bez jednoznacznie ukierunkowanych działań regulacyjnych i kontrolnych, w tym rozszerzenia obecnych kompetencji krajowych organów nadzoru, nie może być mowy o realnej symbiozie na rynku usług ubezpieczeniowych. Mamy do czynienia z problemami natury społeczno-politycznej, z których za najważniejsze można uznać występujące różnice kulturowe i świadomościowe, oraz niedostatecznie dojrzałą długookresową strategią rozwoju.

Poważnym zagrożeniem rozwoju jest wreszcie dotkliwy niedostatek samodzielnych profesjonalnych badań naszego regionalnego rynku, a w konsekwencji brak wiedzy w tak ważnych, dla programowania skutecznej działalności operacyjnej zakładów ubezpieczeń, kwestiach jak: liczba i charakter ryzyk, struktura ryzyk, przewidywanie zmiany struktury klientów, i podaży poszczególnych rodzajów ryzyk.

Wymienione kwestie mają ogromne znaczenie nie tylko teoretyczne, poznawcze, ale – przede wszystkim – praktyczne. Trudno sobie bowiem wyobrazić jakikolwiek racjonalny strategiczny plan rozwoju któregokolwiek zakładu ubezpieczeń bez uprzedniego, dogłębnego rozeznania wymienionych tutaj problemów. Szczegółowa, wieloaspektowa analiza tych kwestii to także podstawa racjonalnej, czytelnej polityki państwa wobec tak ważnego, finansowego sektora gospodarki narodowej.

Mając na uwadze przedstawioną tutaj skrótową analizę problemów i ich wpływ na kształt rynku ubezpieczeniowego można spodziewać się dalszego, aczkolwiek umiarkowanego, wzrostu jego potencjału. Wzrost ten będzie następował głównie poprzez koncentrację, konsolidację i wszelkie i wszelkie inne formy współpracy zakładów ubezpieczeń. Największe szanse na dominację mają duże koncerny ze znacznym kapitałem, dobrą reputacją oraz tradycją.