Przedstawiciel kapitałowego systemu emerytalnego – Chile

W ciągu ostatnich czterdziestu lat w całości lub w części zostały sprywatyzowane publiczne systemy emerytalne w ośmiu krajach Ameryki Łacińskiej. Krajem, który osiągnął spektakularny sukces w dziedzinie ubezpieczeń społecznych jest Chile. Pokazał ogromną przewagę gospodarki rynkowej nad centralistyczną repartycją. Zastąpiono państwowy system emerytalny rewolucyjną innowacją czyli prywatnie zarządzanym narodowym systemem osobistych kont oszczędności emerytalnych.1

Wcześniejszy system był częścią większej całości. Cały czas zwiększały się rozpiętości między obietnicami i efektami. System zżerany był przez oszustwa, które miały korzenie w systemie politycznym i strukturze ekonomicznej. Ciągle mówiło się o rozwoju kraju i sprawiedliwości społecznej, a bardzo dużo ludzi żyło w ogromnej biedzie. Kraj rozwijał się w żółwim tempie. Tak jak w wielu krajach także i w Chile dużym problemem stały się warunki demograficzne. Spadała stopa urodzeń, a wydłużała się średnia długość życia. System musiał więc finansować coraz więcej świadczeń rosnącej masy pracowników nieczynnych zawodowo, dzięki składkom pracowników czynnych, których liczba nie wzrastała proporcjonalnie, a malała.    System rozdzielczy panujący w Chile oddzielał wkłady od korzyści.2 W kasach ubezpieczeniowych nadzorujących system emerytalny dużo było defraudacji i nieprawidłowości. Wynikało to nie tylko z oszustw, ale przede wszystkim z braku operatywności systemu i braku informacji, które pozwalałyby na podjęcie efektywnych decyzji. Stary system był niezrozumiały dla kogokolwiek kto nie był prawnikiem lub ekspertem.3

Największym problemem w całym systemie ubezpieczeń społecznych były emerytury i renty, które stanowiły ponad połowę wydatków całości. Twórcy reformy chcieli uniknąć nierozsądnych obietnic. Rozwiązaniem problemów  mogło być podniesienie wieku emerytalnego, wiadomo jednak że jest to bardzo niepopularne i najczęściej kończy się utratą poparcia dla rządu. Innym wyjściem mogło być podniesienie stawki składki ubezpieczeniowej, także niepopularne, a do tego jeszcze zwiększające koszt zatrudnienia i powodujący bezrobocie. Wybrano inne rozwiązanie. „Czwartego października 1980 r. rząd chilijski wprowadził prawo, ustanawiające nowy prywatny system emerytalny oparty na wolności wyboru i jasno określanych prawach własności do rachunków emerytalnych. System ten jest w pełni kapitalizowany, o zdefiniowanej składce, obowiązkowy dla pracowników najemnych oraz administrowany przez wyspecjalizowane prywatne firmy zwane Administradores de Fondos de Pensiones (AFP).”4 System jest nadzorowany i regulowany przez państwo.

System kapitalizacji indywidualnej polega na tym, że wkład każdego pracownika idzie na jego osobiste konto, na którym pieniądze gromadzone są przez cały okres jego zatrudnienia. Dzięki temu, po uzyskaniu przez niego wieku emerytalnego, ma on środki na wykupienie dożywotniej emerytury dla siebie i swojej rodziny. Nowy system łączy wypływający z niego korzyści z realnymi wkładami pracowników w okresie zatrudnienia. „Środki przeznaczone na KOE odpisuje się od podstawy podatku dochodowego pracownika. Zyski na koncie nie podlegają opodatkowaniu. Dopiero po przejściu na emeryturę, wypłaty z konta emerytalnego podlegają opodatkowaniu jak normalny dochód”.5

Dla pracowników najemnych, którzy weszli na rynek pracy po pierwszym stycznia 1983 roku system jest obowiązkowy. Natomiast pracujący przed tym okresem mieli możliwość wyboru pozostania w starym systemie państwowym lub przeniesienia do nowego systemu. Pracownicy, którzy się przenieśli otrzymali od państwa obligacje, które odzwierciedlały składki wpłacane do starego systemu. Obligacje te w momencie przejścia  na  emeryturę  są  wykupywane  przez państwo.6

Każdy pracownik najemny ma obowiązek wnosić 10% swojego miesięcznego wynagrodzenia brutto na konto swojego indywidualnego funduszu. Suma tych wkładów, po kapitalizacji, jest odnotowywana w osobistej książeczce pracownika, dzięki której ma on możliwość stałej kontroli zgromadzonej kwoty. Uczestnicy chcący otrzymywać wyższą emeryturę mogą wpłacać dodatkowe składki do wysokości 20% ich zarobków.7 Dzięki tym składkom mogą także przejść na emeryturę przed ustawowym okresem. Warunkiem, jest jednak posiadanie wystarczających oszczędności na swoim indywidualnym koncie. Indeksacja emerytur jest automatyczna i zależna od inflacji.

Bardzo ważną sprawą było zapewnienie nowemu systemowi maksymalnych gwarancji bezpieczeństwa. Jedna z nich jest ograniczenie zakresu inwestowania oszczędności przez fundusze.

Tabela nr 10. Profil inwestycji (w %) w Chile.

  Rok Bankowe depozyty Państwowe papiery wartościowe Obligacje

hipoteczne

Obligacje

przedsiębiorstw

Akcje

przedsiębiorstw

    1981       61,9       28,1       9,4            0,6       –
    1982       26,6       26,0       46,8            0,6       –
    1983       2,7       44,5       50,7            2,2       –
    1984       12,9       42,2       43,1            1,8       –
    1985       20,9       42,6       35,3            1,1       –
    1986       23,2       46,7       25,5            0,8              3,8
    1987       28,3       41,5       21,4            2,6              6,2
    1988       29,5       49,7       20,6            6,4              8,1
    1989       21,5       41,6       17,7            9,1              10,1
    1990       17,4       44,1       16,1            11,1              11,3
    1991       14,3       39,5       14,6            11,7              19,9

Źródło: „Przegląd ubezpieczeń dla Ciebie” nr 4 z 04.2000 r.

Na początku inwestowano głównie w depozyty bankowe, obligacje hipotetyczne oraz papiery wartościowe emitowane przez skarb państwa i bank centralny.8

Innym zabezpieczeniem jest to, że zarządy funduszy mają osobowość prawną całkowicie niezależną od funduszu emerytalnego, którym zarządzają. Nie może wykorzystywać środków członków funduszy na swoje  wydatki.  Odpowiedzialność za

rentowność oszczędności spoczywa na Zarządach Funduszy i na państwie. Powoduje to, że bankructwo funduszu emerytalnego jest niemożliwe. Kontrolą nad funduszami zajmuje się Rada Nadzorcza Zarządów Funduszy Emerytalnych. Nie ma ograniczeń dotyczących tworzenia AFP. Mogą nimi być przedsiębiorstwa krajowe i zagraniczne, które spełniają określone wymogi dotyczące wielkości kapitałów. AFP muszą co najmniej raz na cztery miesiące dostarczyć bezpłatnie wyciąg z rachunku emerytalnego.9 AFP za dostarczane usługi nakładają stałą prowizję.

Każdy pracownik może dobrowolnie wybierać pomiędzy AFP, mogą też je bezpłatnie zmieniać, ale nie częściej niż dwa razy w roku. Minimalnym okresem uczestnictwa w danym funduszy jest sześć miesięcy. Możliwość zmiany funduszu wymusza konkurencyjność w systemie i zapewnia to wysoki poziom efektywności funkcjonowania i inwestycji. Ok. 30 – 40% kosztów operacyjnych funduszy wydawane jest na promocję.

Tabela nr  11. Transfery rachunków  w Chile.

                     Rok Transfer rachunków

(w tys.)

Całkowita liczba rachunków (w tys.) Stosunek 1 i 2

(w  %)

     1985           211             2107          10
     1986           178             2438          7,3
     1987           183             2741          6,7
     1988           300             3037          9,9
     1989           310             3327          9,3
     1990           384             3624          10,6

Źródło: Jak w tabeli nr 10

Nowy system emerytalny w Chile zapewnia trzy rodzaje świadczeń emerytalnych:

  • emerytury wypłacane po osiągnięciu 65 lat przez mężczyzn i 60 lat przez kobiety. Minimalnym okresem płacenia składki jest 20 lat. Po osiągnięciu wieku emerytalnego nie ma przymusu przejścia na emeryturę. Można dalej kontynuować pracę,
  • wcześniejsze emerytury, na które pracownik aby odejść musi zgromadzić kapitał na rachunku emerytalnym w wysokości, która pozwala uzyskać świadczenia równe co najmniej 50%  przeciętnego   wynagrodzenia  w  ciągu  ostatnich  10 lat pracy i równe co najmniej 110% minimalnej emerytury gwarantowanej przez państwo,
  • trzecim rodzajem świadczeń są renty indywidualne i świadczenia na wypadek śmierci.

Są także trzy warianty wypłat emerytalnych:

  • emerytura dożywotnia – pracownicy mogą przeznaczyć kapitał, który zgromadzili na rachunkach emerytalnych na wykup emerytury ubezpieczeniowej w firmie ubezpieczeniowej. Zapewnia ona stałe świadczenia do końca życia,
  • programowane wypłaty – pracownik może pozostawić pieniądze na rachunku i brać udział w programowych wypłatach, których wysokość uzależniona jest od oczekiwanej długości życia emeryta. Wysokość świadczenia co roku jest przeliczana w oparciu o stopy zwrotu osiągniętego z inwestycji oraz zmieniającą się oczekiwaną długością życia. Pozwala to klientowi na skorzystanie z zysków, ale naraża go na ryzyko inwestycyjne. Wypłaty programowane nie zapewniają zabezpieczenia przed wyczerpaniem zgromadzonych środków, w wypadku ponad przeciętnie długiego życia, nie ma także minimalnego poziomu świadczeń. W razie śmierci emeryta kwota na jego rachunku wchodzi w skład masy spadkowej. Wysokość wypłat  Chile wyliczana jest według następującej formuły:

Gdzie   – stan konta indywidualnego w funduszu emerytalnym w roku t,

  • – prawdopodobieństwo (warunkowe) dożycia do roku x, pod warunkiem dożycia do roku t, przy czym przyjęto, że  dla x>110,
  • – stopa dyskontowa dla i-tego funduszu w roku t 10,
  • okresowe wypłaty programowe z odłożoną w czasie emeryturą dożywotnią, które są kombinacją dwóch pierwszych rodzajów wypłat. Pracownik ustala z firmą ubezpieczeniową emeryturę dożywotnią, która rozpocznie się od danego okresu. Od momentu przejścia na emeryturę do momentu otrzymania emerytury dożywotniej emeryt dokonuje programowych wypłat.11

W każdym z tych przypadków pracownik, który przechodzi na emeryturę może wycofać dowolną sumę zgromadzoną na rachunku i przeznaczyć ją na dowolny cel. Pozostała część musi jednak starczyć na uzyskanie emerytury równej 120% emerytury minimalnej i 70% średniego wynagrodzenia tego pracownika w ciągu ostatnich 10 lat pracy.

Państwo działa jako regulator systemu. Jego główne funkcje to przyjmowanie i odrzucanie propozycji utworzenia AFP, zapewnienie spełnienia przez AFP wymagań kapitałowych i rezerw gotówkowych, nadzór na AFP, ustalanie zasad inwestycyjnych w porozumieniu z Chilijskim Bankiem Centralnym, nakładanie kar na tych uczestników AFP, którzy łamią regulacje prawne i występowanie jako arbiter w  sporach miedzy AFP i jego klientami. Obowiązkiem państwa jest także zapewnienie pewnego poziomu bezpieczeństwa pracownikom, którzy znajdują się w potrzebie. Dla pracowników z okresem składkowym mniejszym niż 20 lat wypłacany jest, po osiągnięciu wieku emerytalnego, zasiłek finansowany z budżetu. Pracownikom z co najmniej 20 letnim stażem, ale z kapitałem zgromadzonym na rachunku nie wystarczającym do pokrycia emerytury minimalnej, państwo dopłaca kwotę potrzebną do zapewnienia tej emerytury, dzieje się to jednak tylko wtedy gdy pracownicy osiągną wiek 65 lat dla mężczyzn i 60 dla kobiet.12

„Prywatyzacja ubezpieczeń społecznych była pierwszym krokiem na drodze do reform, których celem jest zastąpienie bezwładnych i kosztownych struktur biurokratycznych państwa inicjatywą i przedsiębiorczością indywidualnych obywateli.”13 Wcześniej ludzie nie interesowali się pieniędzmi, które fiskus ściągał od nich w postaci podatku. W momencie przekazywania ich do funduszy zaczęli śledzić co się z nimi dzieje. Mają teraz wpływ na wysokość swoich oszczędności, ponieważ mogą dowolnie wybierać fundusz do którego chcą przystąpić. Interesują się instrumentami i mechanizmami, które służą pomnażaniu ich kapitału.

Chile były pierwszym krajem, który wprowadził takie rozwiązania. Z początku duża część osób wybrała lokaty państwowe, jednak po zorientowaniu się, że na kontach   prywatnych   zarabia   się  od   3  do  5 razy  więcej  coraz  większe  rzesze pracowników zaczęły przystępować do nowego systemu. Obecnie takie konta ma ok. 95% pracujących Chilijczyków.14

Emerytury wypłacane w ramach nowego prywatnego systemu po kilkunastu latach jego funkcjonowania są o 50 do 100% wyższe od emerytur świadczonych przez wcześniejszy repartycyjny system.15 Aktywa funduszy wzrosły w przeciągu 19 lat o ponad 40%. Stabilność systemu przyczyniła się także do dynamicznego rozwoju sektora usług finansowych. Bardzo dobrze wkomponował się on w gospodarkę kraju. Reforma zmniejszyła kontrolę polityczną państwa nad gospodarką. Stworzyła dużą siłę nabywczą i przyczyniła się do sprywatyzowania dużej ilości przedsiębiorstw, których akcje były nabywane przez fundusze. W Chile wzrosła stopa oszczędności do 27% i spadło bezrobocie do 5%. Dzięki nowemu systemowi emerytury przestały być problemem rządu, a ich przyszłość zależy od zachowań jednostki i rozwoju sytuacji rynkowej. Pojawienie się dużej ilości kapitału nastawionego na długoterminowe inwestycje przyczynił się do tempa wzrostu gospodarczego i do znacznego polepszenia systemu instytucji i rynków finansowych. Przeważająca część wzrostu majątku narodowego spowodowana była przez wzrost cen akcji prywatyzowanych przedsiębiorstw, który to wzrost cen został przeniesiony na konta emerytalne, w postaci wysokich zysków tychże kont.16 Udana reforma w  spowodowała, że wiele krajów, w tym także Polska oraz niektóre kraje Unii Europejskiej, postanowiło wziąć przykład z Chile reformując swoje systemy.17


1 J. Pinera, Bez obaw o przyszłość. Centrum im. Adama Smitha, Warszawa 1996, s. 10.

2 Tamże, s. 25.

3 The bull by the horns: The battle for Chile’s Social Security Reform. (www.pensionreform.org).

4 T. Karoń, Chilijski system emerytalny po dziewiętnastu latach funkcjonowania. „Przegląd ubezpieczeniowy dla Ciebie” nr 5 z 05.2000 r., s. 22.

5 J. Pinera, Wszystkie Pieniądze w Ręce Ludu! Poprzez Prywatyzację Ubezpieczeń Społecznych w Chile. (pensionreform.org).

6 T. Karoń, Chilijski…, s. 22.

7 Tego procesu nie da się zatrzymać, rozmowa z J. Pinerą. „Gazeta Ubezpieczeniowa” nr 30 z 27.09.2000 r. s. 8.

8 T. Karoń, Funkcjonowanie chilijskiego systemu emerytalnego (AFP) od roku 1981 do początku lat dziewięćdziesiątych. „Przegląd ubezpieczeń dla Ciebie” nr 4 z 04.1999 r., s. 3.

9 Karoń, Chilijski…, s. 23.

10 Bezpieczeństwo …, s. 101

11 Karoń, Chilijski…, s. 23.

12 J. Pinera, Wszystkie Pieniądze… s.4.

13 Tego procesu…, s. 8.

14 L. Jacobo Rodriguez. Chile’s Pension System at 18: Its Current State and Future Challenges. 30.07.1999, (www.socialsecurity.org).

15 J. Pinera, Empowering workers: The privatization of social security in Chile. (www.pensionreform.org).

16  J. Pinera, Wszystkie Pieniądze… s.8.

17 L. Jacobo Rodriguez.  Europe’s Retirement Blues, (www.pensionreform.org)