System emerytalny Włoch

We Włoszech system emerytalny jest częścią ogólnych programów socjalnych zabezpieczenia dochodów dla osób starych i niepełnosprawnych. System przeszedł w ostatnich latach dwie poważne reformy. W 1992 roku reformę rozpoczął rząd Amato,1 który zmienił sposób obliczania świadczeń zarówno dla pracowników sektora prywatnego, jak i publicznego. Nowe świadczenia obliczane były od średnich zarobków uzyskiwanych w ciągu całej kariery zawodowej, a nie jak dotychczas od ostatnio uzyskiwanej pensji. Zniósł także indeksację świadczeń względem wzrostu wynagrodzeń. Zmiany te przygotowały podłoże do nowej reformy, przeprowadzonej w 1995 roku przez rząd Diniego. Zniesiono dotychczasowa zasadę uzależniającą wysokość emerytury od osiąganych wcześniej zarobków i zastąpiono ją regułą, zgodnie z którą emerytura zależy od wpłaconych do systemu składek. Wprowadzono zasadę aktuarialnej ekwiwalencji. Ważną jest także uwzględnianie w formule emerytury czynnika oczekiwanego dalszego życia w momencie przejścia na emeryturę.

Publiczny system emerytalny obejmuje prawie wszystkich zatrudnionych. Bardzo dużą rolę odgrywa w nim Narodowy Zakład Zabezpieczenia Społecznego (INPS), który zrzesza pracowników zatrudnionych w sektorze prywatnym, pracujących na własny rachunek i niektórych pracowników sektora publicznego.2 INPS nadzorowane jest przez Ministerstwo Pacy i Zabezpieczenia Społecznego oraz przez Ministerstwo Skarbu. Zakład posiada duża samodzielność decydowania o swojej organizacji, nowych metodach planowania i kontroli wydawanych środków na świadczenia, jak również o formach administrowania dodatkowymi systemami ubezpieczeń emerytalnych, które mogą mu być powierzone.

Włoski system charakteryzuje się dużą liczbą oddzielnie zarządzanych programów. Powoduje    to występowanie zróżnicowanych zasad nabywania uprawnień emerytalnych i istnienie różnego stopnia zabezpieczenia dochodów na starość.

Można dokonać podziału systemu emerytalnego według kryterium miejsca pracowników na rynku pracy:

  • AGO, powszechny system ubezpieczeń obowiązkowych. Zarządza nim ISPN. Zawiera on w sobie cztery plany emerytalne. Jeden jest dla większości zatrudnionych w sektorze prywatnym (FPLD), trzy dla osób pracujących na własny rachunek. Każdy z tych planów posiada swój własny budżet. System ten stanowi najliczniejszą grupę. Wypłaca ok. 85% wszystkich emerytur z systemu obowiązkowego,
  • systemy zastępcze. Są one alternatywną formą systemu emerytalnego AGO dla niektórych grup zawodowych. W ich skład wchodzi 18 programów emerytalnych. Siedem z nich jest administrowanych przez ISPN i posiada własny budżet. Reszta programów jest zarządzana przez specjalne agencje publiczne,
  • zastrzeżone programy emerytalne, które zawierają dziewięć programów obejmujących ludzi zatrudnionych w sektorze publicznym. Reguły ich nabywania są podobne dla wszystkich grup zatrudnionych,
  • systemy emerytalne dla wolnych zawodów. Liczba programów emerytalnych dla tej grupy pracowników ciągle rośnie, ponieważ coraz więcej zawodów uznawanych jest jako wolne.1

Wszystkie programy emerytalne dźwigają ciężar świadczeń IVS, czyli oprócz emerytur także renty inwalidzkie i renty rodzinne. Zarządzane są one przez agencje publiczne i finansowane ze składek. Wyjątek stanowił system dla pracowników państwowych, który finansowany był z bieżących wydatków budżetowych, ale od roku 1995 rozliczny jest przy pomocy oddzielnego budżetu agencji publicznej INPDAP. Udział państwa w systemie dla pracowników sektora prywatnego następuje jedynie przy specjalnych okolicznościach. Istnieją znaczne różnice między stopami składek dotyczących różnych kategorii zawodów. Zróżnicowanie jest spowodowane tym, że wyższy stopień ochrony pociąga za sobą wyższe składki, a także warunkami demograficznymi typowymi dla każdego z programów emerytalnych.

Programy substytucyjne i programy emerytalne dla wolnych zawodów finansowane są kapitałowo i zarządzane przez autonomiczne agencje. Ta metoda finansowanie nie zapewnia odpowiedniej gwarancji wypłaty świadczeń dla przyszłych pokoleń emerytów.

Reformy zniosły wiele przywilejów, w tym także korzystniejsze warunki uzyskania emerytur stażowych w sektorze publicznym. Głównym celem reformy z 1995 roku było zredukowanie zachęt do przechodzenia na wcześniejszą  emeryturę. Służyło do tego wprowadzenie zasady aktuarialnej. Formułę emerytalną opartą na zarobkach zastąpiono formułą opartą na wkładzie do systemu. Zniesiono także liczne mechanizmy redystrybucji wewnątrzpokoleniowej. „Wprawdzie system nadal funkcjonuje w oparciu o repartycyjną zasadę finansowania(…), lecz każdy pracownik posiada indywidualny rachunek i w momencie przejścia na emeryturę otrzyma on świadczenie ściśle związane ze składkami, jakie zgromadził w okresie aktywności zawodowej oraz przeciętnym dalszym trwaniem życia”.1

We włoskim systemie stopa składki może przybierać trzy odmienne wartości. Dla osób zatrudnionych w sektorze prywatnym i publicznym wynosi ona 33%. Osoby pracujące na własny rachunek płacą 20%, a 10% zapłacą tzw. pracownicy nietypowi. Wpływy ze składek są jednak niższe niż niż stopa składki. W celu utrzymania równowagi w programie przewidywane jest ewentualne wsparcie ze strony państwa. Aby obliczyć wartość zakumulowanych składek pracownika, kapitalizuje się jego uprawnienia ze składek w tempie średniej stopy wzrostu nominalnego PKB.

We Włoszech, tak jak w innych krajach następuje stopniowe podnoszenie ustawowego wieku emerytalnego. Obecnie wynosi on 64 lata dla mężczyzn i 59 dla kobiet. Wiek przejścia na emeryturę jest jednak elastyczny. Można na nią odejść miedzy 57, a 65 rokiem życia. Jednak, aby przejść na emeryturę w wieku poniżej 64 lat zgromadzone składki muszą wystarczyć, by wysokość otrzymywanej emerytury przekraczała minimalny zasiłek socjalny o co najmniej 20%. Do uzyskania uprawnień emerytalnych w obu przypadkach potrzebne jest posiadanie stażu ubezpieczeniowego dłuższego niż 18 lat. Maksymalnym stażem ubezpieczeniowym jest 40 lat. Potem można kontynuować prace, ale na określonych warunkach.2

W nowym systemie nie ma zdefiniowanej emerytury minimalnej. Wszystkie osoby, których dochody, po ukończeniu 64 lat, będą niższe  od  minimum  socjalnego otrzymają dopłatę z finansowanej z podatków ogólnych pomocy społecznej. Emerytury indeksowane są względem wzrostu cen.

Dla pracowników, którzy byli uczestnikami systemu przed reformą emerytura jest obliczana jako suma dwóch części. Pierwsza to obliczanie emerytury według formuły opartej na zarobkach z ostatnich pięciu lat, czyli formuły jaka obowiązywała przed 1995 rokiem. Druga cześć odpowiada składkom wnoszonym po 1995 roku. Dla osób, które w momencie reformy miały staż mniejszy niż 18 lat jest ona liczona na podstawie specjalnej formuły Diniego, a dla osób z ponad 18 letnim stażem obliczana jest w oparciu o zmodyfikowaną zasadę uzależnienia świadczeń od zarobków – wynagrodzeń z ostatnich 10 lat waloryzowanych o 1% ponad wzrost cen.1

Okres przejściowy we Włoszech będzie bardzo długi. Jeszcze przez długie lata będą utrzymywać się różnice, pomiędzy pracownikami uprawnionymi do emerytury w 1995, a nowymi pracownikami. Pracownicy, którzy będą przechodzili za kilkadziesiąt lat na emeryturę otrzymają niższe realne świadczenia niż osoby o takiej samej ścieżce kariery zawodowej i z tym samym wiekiem emerytalnym, ale przechodzące na emeryturę w tym roku.

We Włoszech istnieją także trzy kategorie świadczeń, które nie są obowiązkowe. Dotyczy to emerytury z pomocy społecznej, a finansowane jest z podatków ogólnych i wypłacane przez państwo. Są to: emerytury zasłużonych, które wypłaca się  osobom zasłużonym podczas wojny, emerytury dla niepełnosprawnych, którzy znajdują się poniżej linii ubóstwa oraz emerytury socjalne, przysługujące każdemu obywatelowi po 64 roku życia, ale są zależne od dochodu.

Włosi zbliżają się do kryzysu demograficznego. Obecnie liczba urodzeń jest w tym kraju najniższa ze wszystkich krajów Unii Europejskiej. Repartycyjny system może długo tego nie wytrzymać.2

1 A Pension System in Transition: the Case of Italy. Agar Brugiavini and Elsa Fornero, December 1998, s. 2.

2 Bazowe systemy emerytalno – rentowe w świecie tom II. Praca zbiorowa pod red. S. Golińskiej, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 1993, s. 89.

1 Systemy i reformy…, s. 110.

1 Tamże, s. 145.

2 Bazowe systemy… tom II, s. 94.

1 Systemy i reformy…, s. 154.

2 Italy: Europe’s oldest country? (www.actuaries.org.uk).