Archiwa tagu: System ubezpieczeń społecznych – sytuacja przed reformą

System ubezpieczeń społecznych – sytuacja przed reformą

pierwszy rozdział pracy mgr

Wszystkie społeczeństwa, aby zapewnić sobie istnienie i ład społeczny, muszą zadbać o zabezpieczenie bytu swoich członków. Jest to jedno z podstawowych praw rozwoju społeczeństw. Ubezpieczenie społeczne jest rodzajem przymusowego, wzajemnego ubezpieczenia osobowego, którego podstawową cechą jest jego cel społeczny. „ Nie jest z istoty swej obliczone na zysk, a na realizację celu społecznego, jakim  jest zapewnienie niezbędnych świadczeń w wypadkach, w których człowiek nie jest w stanie zapewnić sobie, nie ze swej winy, środków utrzymania”.[1] Obowiązek ubezpieczenia jest związany z wykonywaniem pracy, lub prowadzeniem określonej działalności. „Obowiązek ubezpieczenia społecznego pracowników spoczywa na pracodawcy (zakładzie pracy) i powstaje z dniem nawiązania stosunku pracy, a wygasa z dniem ustania stosunku pracy.”[2] Zakład pracy opłaca składki na ubezpieczenie ze środków własnych. W wypadku ubezpieczenia niepracowniczego, obowiązek ubezpieczenia zaczyna się z momentem rozpoczęcia działalności. Głównym źródłem dochodu funduszu ubezpieczeniowego jest składka, ale często też mają miejsce dotacje z budżetu. Ubezpieczenia prowadzone są przez odrębne instytucje publiczne pod nadzorem państwa, lub przez wyspecjalizowany organ administracji państwowej. Uprawnienia z nich wynikające mają charakter roszczeniowy i mogą one być dochodzone drogą sądową.

Pierwszy system zabezpieczenia społecznego powstał w Niemczech3. Opierał się o wcześniejsze urządzenia socjalne i wynikał z ówczesnej wewnętrznej sytuacji politycznej kraju. Kanclerz  Bismarck musiał pozyskać nieprzychylny mu świat robotniczy. Wybrał drogę reform łagodzących nędze robotników. Narzędziem miały być ubezpieczenia, które ratowały robotników, kiedy w wyniku wypadków pozostawali oni, wraz z rodzina, bez środków do życia. Pozwoliło mu to złagodzić napięcia społeczne i rozładować narastające konflikty i były dobrym środkiem przeciwko opozycji. Za przykładem Niemiec poszły niektóre kraje europejskie m.in. Anglia i Szwecja.

Duże zmiany w systemie ubezpieczeń społecznych zaszły w okresie międzywojennym. W wielu krajach wprowadzono przymusowe ubezpieczenia emerytalne i na wypadek inwalidztwa. W tym okresie powstały też pierwsze próby budowy systemu ubezpieczeń w krajach pozaeuropejskich takich jak Chile, Argentyna, czy Brazylia.

W Polsce rozwój ubezpieczeń społecznych nastąpił po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wprowadzono system oparty na przymusie i powszechności objęcia wszystkich pracowników. Rolę jednostek administracyjnych spełniały kasy chorych. Jednolity system został wprowadzony na terenie całego kraju do końca 1922 roku.1 W 1933 roku powołano  Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który zarządzał pięcioma funduszami (emerytalnym robotników, emerytalnym pracowników umysłowych, od wypadków i chorób zawodowych, na wypadek braku pracy pracowników umysłowych i na wypadek choroby i macierzyństwa) połączonymi administracyjnie, ale wyodrębnionymi finansowo. Wszystko kierowane było przez rząd. W Polsce stworzony został system, który nie ustępował innym krajom.

W czasie wojny organizacja ubezpieczeń społecznych przeszła pod nadzór niemiecki, a świadczenia przyznawane były w zależności od narodowości. Utrzymanie polskiej administracji ubezpieczenia  pomagało w przetrwaniu w warunkach okupacji.

Po wojnie objęci ubezpieczeniem byli tylko ludzie pracujący w miastach. Jednak już w Manifeście Lipcowym zapowiadano szybką odbudowę i rozbudowę ubezpieczeń społecznych. W 1945 roku zniesiono opłacanie składek przez pracowników, obciążając nimi w całości pracodawcę. W 1950 roku, na wiele lat wprowadzono zasadę finansowania ubezpieczeń społecznych ze środków budżetu państwa. W 1960 roku powołano ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych, był on podporządkowany Prezesowi Rady Ministrów. W 1968 roku utworzono Fundusz Emerytalny, na który wpływało 2/3 składki płaconej przez zakład pracy, oraz składka płacona przez pracowników. Z tego funduszu finansowane były wydatki na emerytury, renty i dodatki do nich. Inne świadczenia ubezpieczeniowe finansowane były z budżetu państwa, do którego wpływała 1/3 składki ubezpieczeniowej. W latach 1966 – 1976 istniał Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Niektórych Grup Ludności, który prowadził wpływy i wydatki ludności pracującej na rachunek własny. Później został włączony do Funduszu Emerytalnego i budżetu państwa. Od 1987 roku istniał tylko jeden fundusz, który obejmował  pozarolnicze grupy ludności, obsługujący wszystkie rodzaje świadczeń. Dla rolników  indywidualnych  utworzono  Fundusz   Ubezpieczenia   Społecznego Rolników Indywidualnych.1 Oba te fundusze tworzyły tzw. fundusze celowe, scentralizowane i niezależne od budżetu. Ich wydatki i dochody nie stanowiły dochodów i wydatków budżetu. Zarządzane były przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.2 Z budżetu państwa finansowane były tylko świadczenia krótkoterminowe.

Wypadki polityczne w 1970 roku, spowodowały generalną podwyżkę cen i obniżenie stopy życiowej ludności. Wywołało to natychmiastową potrzebę zabezpieczenia warunków życia ludności o najniższych dochodach. Zmiany cen wywołała konieczność podwyżki świadczeń długoterminowych, które objęły trzy czwarte emerytów i rencistów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeszedł pod nadzór Ministra Pracy, Płacy i Spraw Socjalnych. Zwiększono i dostosowano liczbę oddziałów ZUS do zwiększonej liczby województw.

W latach osiemdziesiątych przed polityką społeczną stanęły trudne problemy, których źródłem powstania była sytuacja gospodarcza i nowe zjawiska w życiu społecznym i politycznym. Kryzys gospodarczy spowodował spadek dochodu narodowego i należało nie dopuścić do obniżenia poziomu życia ludności. „W 1983 r. weszły w życie nowe przepisy emerytalno – rentowe dla wszystkich grup ludności, które zawierają, po raz pierwszy w historii polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, zapisy o automatycznej indeksacji świadczeń wraz ze wzrostem płac.”3

System ubezpieczeń społecznych opierał się na trzech głównych zasadach: przymusu, powszechności i wzajemności. Zasada przymusu to inaczej zasada obowiązkowego ubezpieczenia. Pozwala ona na lepsze rozłożenie ryzyka i na potanienie kosztów ubezpieczenia, poprzez wzmacnianie i poszerzanie jego podstawy. Umożliwia  też udział w ubezpieczeniu słabszych partnerów. Głównym powodem przymusu jest chęć uniknięcia autoselekcji grupy ludzi, która ma być objęta ubezpieczeniem, czyli zgłaszania się osób słabych fizycznie, chorych i starych, a unikanie płacenia składek przez osoby młode i zdrowe, a z drugiej strony chodzi o to, aby instytucje ubezpieczeniowe nie mogły unikać przyjmowania osób starych i chorych, a przyjmować jedynie tzw. ryzyko dobre.1 Obowiązek ubezpieczenia spowodował, że pracodawcy musieli uwzględniać przy zarobkach nie tylko teraźniejsze, ale i przyszłe potrzeby. Składka była trwałym składnikiem płacy roboczej i przez to wypłacane świadczenie nie były darowiznami, tylko przedmiotem nabytego prawa przysługującego z racji płacenia składek.

Zasada powszechności mówi o objęciu wszystkimi rodzajami ubezpieczenia wszystkich członków danej społeczności. Zasada wzajemności czyli stosunek prawny łączący ubezpieczyciela z ubezpieczającym, który zobowiązuje ubezpieczyciela do wypłacenia odszkodowania w razie wystąpienie określonego zdarzenia losowego, a ubezpieczającego do płacenia składek. Ponoszony ciężar składek, pozostaje w prostym stosunku do oczekiwanego pokrycia przyszłej potrzeby, dlatego też im więcej spodziewa się jednostka, tym większy musi ponieść ciężar. Przedmiotami ubezpieczeń społecznych są głównie świadczenia krótkookresowe i długookresowe. Pierwsze, razem ze świadczeniami jednorazowymi noszą nazwę zasiłków. W ich skład wchodzą m. in: zasiłek chorobowy, wyrównawczy, macierzyński, opiekuńczy, porodowy, pogrzebowy i świadczenie rehabilitacyjne. Drugi rodzaj to świadczenia emerytalno – rentowe. Prawo do emerytury wiąże się z zaprzestaniem aktywności zawodowej, nie wyklucza jednak wszelkiego zatrudnienia. Długoterminowy charakter emerytur wyłącza ograniczenie okresu ich wypłaty. „Główna przesłanka powstania uprawnień do emerytury była formułowana u nas dawniej jako wymóg przebycia w ubezpieczeniu określonej liczby tygodni czy miesięcy składkowych i podobnie jest ona ujmowana nadal w ustawodawstwie wielu krajów”.2 Wymaganym wiekiem emerytalnym dla mężczyzn jest 65 lat, a dla kobiet 60 lat. Obniżenie wieku emerytalnego dla kobiet jest motywowane nie tylko względami socjalnymi, ale także wcześniejszym spadkiem wydajności pracy wskutek wieku niż u mężczyzn, mimo dłuższej przeciętnej życia.3 Wymagany staż pracy wynosił  odpowiednio 25 lat dla mężczyzn i 20 lat dla kobiet. Jednak występuje tu wiele odstępstw np. dla inwalidów i pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, lub w szczególnym charakterze. Każdy rok pracy ponad wyznaczone 20 lat (dla mężczyzn), podnosi wymiar pełnej emerytury przy najniższym wymaganym okresie zatrudnienia o 5%.1 O wcześniejsze emerytury mogli się ubiegać pracownicy, którzy podlegali grupowym lub indywidualnym zwolnieniom z pracy z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi, produkcyjnymi albo technologicznymi, nie musieli wtedy spełniać wymagań wiekowych.2

Wymiar emerytury może się opierać na jednej z dwóch zasad: według potrzeb, pojętych jako powszechne zapewnienie godziwego minimum, albo według pracy ocenianej przez pryzmat pobieranych poprzednio zarobków. W pierwszym przypadku wymiar ten jest jednolity, ponieważ podstawowe potrzeby, z założenia, u wszystkich emerytów kształtują się podobnie. Jest to system narzucany przez twardą rzeczywistość w warunkach kryzysowych. W drugim przypadku przyjęto, że emerytura powinna gwarantować poziom życia odpowiadający osiągniętemu przez emeryta w okresie zatrudnienia. System ten zakłada niejednolitą wysokość emerytur, lecz jednolitą relacje ich wymiaru w stosunku  do zarobków pobieranych w okresie poprzedzającym przejście na emeryturę.

Na wysokość emerytury składały się trzy części: 24% kwoty bazowej, czyli średniej płacy, 1,3% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy przepracowany rok i 0,7% indywidualnie obliczonej podstawy wymiaru za każdy „rok nieskładkowy”, czyli np. studia, wojsko lub urlop macierzyński. Do ustalenia podstawy wymiaru przechodzący na emeryturę wybierał dochód z kolejnych 10 lat kalendarzowych w ciągu 20 ostatnich lat przed przejściem na emeryturę. Obowiązujący system był typu repartycyjnego, tzn. składki wpłacane przez osoby pracujące były na bieżąco wypłacane obecnym emerytom. Był on szczególnie czuły na zmiany demograficzne. W starzejącym się społeczeństwie rośnie liczba emerytów, a maleje liczba pracujących i płacących składki. Nie był odporny na wzrost bezrobocia. Bywał także często kartą przetargową gier politycznych.3


[1] W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne, zarys ogólny cz. 1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 1984, s. 11.

[2] P. Kondracki, System zaopatrzenia emerytalno – rentowego, Oficyna Wydawnicza Ośrodka Postępu Organizacyjnego, Bydgoszcz 1994, s. 7.

3 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia Społeczne (chorobowe, rentowe i emerytalne), Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1987, s. 10.

1 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 35

1 A. Wiktorow, System ubezpieczeń społecznych w Polsce – jednolitość i zróżnicowanie, Instytut Pracy i Spraw

Socjalnych, Warszawa 1990r, s. 15.

2 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 45.

3A. Wiktorow, System…, s. 12

1 I. Jędrasik – Jankowska, Ubezpieczenia…, s. 28.

2 W. Szubert, Ubezpieczenie społeczne, zarys systemu, Państwowe Wydawnictwo Naukowe,

Warszawa 1987r., s.163

3 W. Muszalski, Ubezpieczenia społeczne…, s. 123

1 Tamże, s. 124.

2 P. Kondracki, Systemy zaopatrzenia…, s. 32.

3 Reforma sytemu ubezpieczeń społecznych w Polsce. Materiał dla agentów ubezpieczeniowych Commercial Union – Towarzystwa Ubezpieczeń na Życie S.A., Warszawa 1999r, s. 9.